شاعره‌اي خردگرا که با جهل و خودبيني مخالف بود

به گزارش خبرنگار شهر، همچنين روز 27 مهر همان سال (19 اکتبر) خبرگزاري‌ها به نقل از سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان تهران اعلام کردند، که خانه تاريخي پروين اعتصامي در محله قديمي عودلاجان (نزديک سه راه سرچشمه تهران) در فهرست نامبرده ثبت شد.
اين خانه که قدمتي بيش از 80 سال دارد، تا همين اواخر تحت تملک خانواده پروين اعتصامي بود. اما در سال‌هاي اخير آن را به اشخاص ديگري فروختند. اين بنا تنها پس از تخريب کلي، به شهرداري منطقه فروخته شد.

زندگي نامه
رخشنده اعتصامي مشهور به پروين اعتصامي دختر اختر فتوحي و يوسف اعتصامي آشتياني ملقب به اعتصام الملك، در 25اسفندماه، سال 1289شمسي در تبريز ديده به جهان گشود. مادرش اهل آذربايجان و پدرش آشتياني بودند. تولد او در زماني رخ داد که جنبش مشروطه تمام جامعه و از جمله ادبيات را تحت تأثير خود قرار داده بود و پدر او نيز از نويسندگان و مبارزان آن دوران محسوب مي‌شد. پروين از کودکي با مشروطه خواهان و چهره‌هاي فرهنگي آشنا شد، و ادبيات را در کنار پدر و استاداني چون دهخدا و ملک الشعراي بهار آموخت. او در همان دوران و در خانه، زبان هاي فارسي و عربي را نيز زير نظر معلمان خصوصي و پدر خود فرا گرفت. وي سپس در کالج دخترانه آمريکايي‌هاي تهران به تحصيل ادامه داد. پروين در سال 1313با تيمسار فضل الله آرتا رئيس شهرباني کرمانشاه و پسرعموي پدرش ازدواج كرد، و به آن شهر رفت. اما پس از دو ماه و نيم زندگي مشترك از همسرش جدا شد، و در كتابخانه دانش‌سراي عالي به كار پرداخت.
او در شعري علت جدايي خود را به طور سربسته به مورد سرزنش قرار گرفتن «گل» از «خار» و در «قفس» افتادن «مرغ گرفتار»، پيوند مي‌دهد.
پروين اعتصامي در شانزدهم فروردين ماه 1320و در سن 34سالگي به علت بيماري حصبه درگذشت و در شهر قم در كنار قبر پدرش در صحن جديد حضرت معصومه، به خاك سپرده شد.

پروين شاعر
تا سال 1303که پروين اعتصامي از کالج دخترانه آمريکايي‌هاي تهران فارغ التحصيل شد، دوازده قطعه از اشعارش در مجله «بهار»(متعلق به پدرش) و دو قطعه ديگر از آن‌ها در «منتخبات آثار» به همت محمد ضياء هشترودي به چاپ رسيده بود.
اما تنها در سال 1315 و به تشويق ملک‌الشعراي بهار بود، که ديوان خود را منتشر کرد. ديوان پروين شامل 248 قطعه شعر است، که 65 قطعه از آن به صورت مناظره است.
اشعار پروين اعتصامي را مي‌توان به دو دسته تقسيم کرد:دسته اول که به سبک خراساني گفته شده و شامل اندرز و نصيحت، و بيشتر به اشعار ناصر خسرو شبيه است.
دسته دوم اشعاري به سبک عراقي است، که بيشتر جنبه داستاني و به ويژه از نوع مناظره دارد. اين دسته از کازهاي او که به سبک شعر سعدي هم نزديک است، شهرت بيشتري دارند.
از منظر ديدگاه نيز، مي‌توان اشعار اعتصامي را به دو دسته تقسيم کرد.ديدگاه اول، زنانه است.او نيز به سان هر زن ديگري که حرفي براي گفتن دارد،خواهان حقوق مساوي براي زنان است. در اشعار پروين برتر بودن پسران نسبت به دختران به سبب تفاوت آنان در فراهم بودن مقدمات دستيابي به امکانات رشد فکري، نسبت داده مي‌شود.به همين سبب نيز مي‌کوشد، ارزش و تأثير شخصيت و کار زن را در اشعارش نشان دهد.
او در شعر خود به نام «گنج عفت» از آزادي زنان دفاع مي‌کند وي همچنين در سخنراني‌اش در روز فارغ التحصيلي از کالج دخترانه آمريکايي‌هاي تهران، از ستمي سخن مي‌گويد که در خلال قرون و اعصار در شرق و غرب در مورد زنان روا داشته شده است.
پروين در يكي از سخنراني‌هايش با اشاره به تغييرات مثبت در زندگي زنان غربي، از اينکه زنان در شرق که روزگاري «مطلع شرايع و مصدر مدنيت» بوده و اخيراٌ «کاروان نيکبختي» از آن کوچ کرده، گله مند است.
وي مي گويد: «ايران، وطن عزيز ما که مفاخر و موثرعظيمه آن زينت افزاي تاريخ جهان است، ايران که تمدن قديمي‌اش اروپاي امروز را رهين منت و مديون نعمت خويش دارد، ايران با عظمت و قوتي که قرنها بر اقطار و ابحار عالم حکمروا بود، از مصائب و شدايد شرق، سهم وافر برده، اکنون به دنبال گمشده خود مي‌دود و به ديدار شاهد نيکبختي مي شتابد... اميدواريم به همت دانشمندان و متفکرين، روح فضيلت در ملت ايجاد شود و با تربيت نسوان،اصلاحات مهم اجتماعي در ايران فراهم گردد.در اين صورت، بناي تربيت حقيقي استوار خواهد شد و فرشته اقبال در فضاي مملکت سيروس و داريوش، بالگشايي خواهد کرد.
در عين حال خودش هم نخستين زني است که، انحصار چندين قرني مردانه بر شعر فارسي را مي شکند.
ديدگاه دوم وي، سرشار از اخلاقيات و پند و اندرز است که از نظر برخي، ديدگاه مردانه ناميده مي شود.
پروين در اشعار خود به قالبها، الفاظ و محتوي شعر کهن فارسي وفادار مانده، و مضامين اخلاقي و اجتماعي مورد قبول اسلاف خويش را، مد نظر قرار داده است. او اشعارش را در قالب قصايد، مثنويات، تمثيلات، مقطعات و مفردات سروده است.
يوسف اعتصامي پدراين شاعره بزرگ نيز از اديبان به شمار مي رود و مجموعه 24جلدي بهار را ترجمه كرده است.
ملک الشعراي بهار در مورد او گفته:«خانم پروين در قطعات خود مهري مادري و لطافت روح خود را از زبان طيور ، از زبان مادران فقير ، از زبان بيچارگان بيان مي کند ، گاه مادري دلسوز و غمگسار است و گاه در اسرار زندگي با ملاي روم و عطار و جامي سر هم قدمي دارد.»
او در مقدمه چاپ سوم ديوان پروين مي‌نويسد:«خواننده در اين قصائد خود را يک باره در عوالم رنگارنگي که به صورت يک عالم مستقل در آمده است حس مي کند»
وقتي چاپ نخست ديوان پروين ناياب شد، برادرش ابوالفتح اعتصامي (صاحب فروشگاه لولا و قفل) کمر همت بست تا اين ديوان مجددا چاپ شود.
آقاي اعتصامي مي نويسد: «مدتي بود از خانم پروين اعتصامي تقاضا مي‌نمودم موافقت کنند؛به طبع مجدد ديوان که نسخ چاپ اول آن از ديرزماني ناياب شده بود اقدام کنم. بر اثر اين اصرار، در نوروز امسال اجازه تجديد طبع را دادند. گمان مي‌بردم چاپ دوم نيز مانند طبع اول تحت نظر خود ايشان انجام خواهد يافت. افسوس که اجل مهلت نداد و خانم پروين اعتصامي که در روز سوم فروردين در بستر بيماري خفته بودند، در نيمه فروردين1320، نيمه شب، در عنفوان جواني به سراي جاويدان شتافتند.کاري را که آرزو داشتم در حيات خواهر انجام دهم، ناچار با تأسف و اندوه بسيار پس از درگذشت ايشان صورت دادم و اينک چاپ دوم ديوان از لحاظ ارباب فضل و دانش ميگذرد.
اين برادر بين چاپ دوم ديوان در سال 1320 تا سال 1355، هشتاد و چهار هزار نسخه ديوان پروين اعتصامي را شخصاً و با عنوان ناشر چاپ کرد. از سال 1355 به بعد نيز، هم خود او و هم افراد ديگربارها اين ديوان را تجديد چاپ کرده اند.

روابط اجتماعي
پروين اعتصامي به لحاظ اجتماعي زني کم جوش و حتي خجالتي توصيف شده است.نامه‌هايي که براي دوست نزديکش «سرور مهکامه محصص» نوشته، بيانگر آن‌ است که در مجموع معاشرت چنداني نداشته است.
اما او که حضور پر رنگش حتي در کتب درسي نيز به چشم مي خورد، زني خرد گرا بود که به شدت با جهل و خودبيني مخالفت مي کرد. به همين سبب نيز به کسب دانش و معرفت اهميت زيادي مي داد. چرا که اعتقاد داشت جهل و خودبيني اجازه نمي دهند، انسان معايب خود را ببيند.
وي در عين حال، به شدت به وجود عدالت در جهان و بازگشت نتيجه کارها به افراد، ايمان داشت.

پروين و ديگران
آنچه در باره پروين گفته و يا نوشته شده، بسيار كمتر از حد انتظار است. از مطالبي که در مورد اين شاعر بسيار تکرار شده، مخالفت او با دربار پهلوى اول و بى اعتنايش نسبت به اين دربار است.
ابوالفتح اعتصامي در تاريخچه زندگاني پروين، دو موضوع را علت مخالفت خواهرش با دربار پهلوي و حکومت رضاشاه، مي داند.
نخست آن که پس از اتمام دوره کالج دخترانه آمريکايي‌هاي تهران و مدتي تدريس در اين کالج، به او پيشنهاد مي‌شود که به دربار برود. اما پروين اين پيشنهاد را نمي‌پذيرد.
دومين دليل مربوط به وزارت معارف وقت ايران مي‌شود. اين وزارتخانه در سال1315، نشان درجه 3 علمي را براي اين شاعر فرستاد.ولي «پروين هرگز آن نشان را استعمال نکرد.»
اين برادر بعدها اظهار داشت که نه تنها پروين از آن مدال استفاده نکرد، بلکه با اين پيام که «شايسته‌تر از من بسيارند» نشان مذکور را پس فرستاد.
«جامعه سوسياليست‌هاي ايراني در اروپا» نيز در سال1350 اظهار کرد که «پروين در سال 1304 پيشنهاد دربار براي معلمي ملکه و وليعهد وقت را رد کرده و از پذيرش نشان درجه سه علمي خودداري کرده است.»
اين جامعه در مورد وي نوشت:«پروين ما مبتلاي درد اسلاف خود است.در قفس تنگ روز و روزگار...با دندان و ناخن ميله‌هاي قفس را سوهان مي‌ز‌ند.. پروين انساني رحيم و طاغي‌ست. در مقابل مقرراتي که به اسم دين و قانون بر آدم تحميل شده است، طغيان مي کند ....زور و ظلمي که هواي تنفس را سنگين و مسموم ساخته است، از لابه لاي گفتارش بيرون مي ريزد...»
منوچهر مظفريان هم که در سال 1362 ديوان پروين اعتصامي را منتشر کرد، به اين موضوع اشاره مي‌کند و مي‌نويسد که او با آزادگي و بلند نظري از پيشنهاد ورود به دربار و پذيرش «مدال وزارت معارف ايران» خودداري کرده است.
کريم عسکري نويسنده کتاب «پروين اعتصامي بزرگترين شاعره پارسي زبان»، محمدجواد شريعت در کتاب «پروين، ستاره آسمان ادب ايران»، و حشمت مويد در مقاله «جايگاه پروين اعتصامي در شعر فارسي» نيز، از ديگر ايرانياني هستند که به طور مستقيم به اين مسئله پرداخته‌اند. وينسنت شيان آمريکايي نيز در نوشته خود، بر اين مورد صحه مي‌گذارد. پس از مرگ پروين نيز، نقل و حديث‌ها همچنان ادامه داشت. مثلا صديق دولت آبادي مي‌نويسد:«...وقتي از مقام وزارت فرهنگ خواهش کردم، اجازه بدهند مجلس يادبودي در کانون (بانوان) گرفته شود.فرمودند...مناسب نيست که مجالس حزن انگيز در آن برقرار گردد.

مقايسه پروين اعتصامي و فروغ فرخزاد
منتقدان پروين اعتصامي، شعر او را مردانه مي‌خوانند.آن‌ها معتقدند که در مقايسه با ديگر زنان شاعر و به ويژه فروغ فرخزاد، عنصر زنانگي در شعر پروين کمتر است.
اما برخي وي را بزرگترين شاعر زن ايراني مي‌دانند، كه در طول تاريخ ادبيات پارسي ظهور نموده است.
اين هواداران استدلال مي کنند که پرويني که در دوران شکل گيري جنبش زنان در ايران در قلب بانوان اين جنبش قرار داشت، و براي تغيير وضعيت زنان تلاش مي کرد. پرويني که در جشن فارغ التحصيلي نخستين شعر خود را درباره زنان خواند، نمي‌تواند شاعري مردانه لقب گيرد.
در نهايت تفاوت او با سايرين اين است که در برهه‌اي زندگي مي‌کرد، که مسائل سياسي و اجتماعي ساير مقولات را به شدت تحت الشعاع قرار داده بود.از اين ميان افرادي هم مانند هادي حائري مي‌انديشند.
او در مقاله‌اي با عنوان «انديشه‌هاي اجتماعي پروين» مي‌نويسد؛«ارزش اين اشعار وقتي بيشتر مي‌شود که مي‌بينيم در زمان حکومت ديکتاتوري رضاخان سروده شده و حمله در درجه اول متوجه دستگاه سلطنت و شخص رضاخان است.»
عده اي ديگر نيز اين دو شاعر زن را در هم شکننده حصار مردانه دوازده قرني شعر فارسي محسوب مي‌کنند، که با فاصله سه دهه در ادبيات ايران درخشيدند. دو شاعري که يکي با پيروي کامل از شعر کهن فارسي، و ديگري با شعر نو و شکستن سنت‌هاي ديرين، توانستند احساسات زنانه خود را به قلم بياورند.
اما در اين ميان گروهي نيز قرار دارند، که فروغ را به هيچ روي با پروين قابل مقايسه نمي‌دانند.آن‌ها پروين را اختر بي‌همتاي آسمان فارسي ادب مي‌دانند و استدلال مي‌کنند که مقدمه ملک الشعراي بهار بر ديوان پروين، آينه تمام نماي مقام والاي وي در عرصه شعر پارسي است.
اين گروه معتقدند که فروغ تنها براي دل خود شعر مي‌گفت و گفتارش در حقيقت تنها فرياد خفته و اعتراض به بخت خويش بود.در صورتي که شعر پروين مقدس‌تر از آن است که به قصه دلدادگي زن، بستر و آغوش بپردازد.
آنها پروين را فرياد خشم ناتوانان و محرومين جهان مي‌دانند. از ديد اين گروه، در جهان ادبيات شايد تنها بتوان پروين را با ويکتور هوگو مقايسه کرد.
آنها سبب کم توجهي انجمن‌هاى ادبى به پروين را، به ديدگاه‌هاي وي مرتبط مي‌دانند. چرا که او هم‌عصر برخى نوپردازان بود، که تنها به ظواهر مي‌انديشيدند. در حالي که پروين به جز گرايش‌هاى عميق انسانى، به چيز ديگرى توجه نداشت.
شباهت عجيبي هم در سرنوشت اين دو شاعر زن وجود دارد.چرا که هر دو در بهار جواني (پروين در 34 و فروغ در 33 سالگي)، چشم از جهان فرو بستند.