نمايشنامه نويسي کودک و نوجوان در فرهنگسراي انقلاب بررسي شد
نشست تخصصي«علل ضعف نمايشنامه نويسي کودک و نوجوان» روز دوشنبه 23 اسفند ماه در فرهنگسراي انقلاب برگزار شد.
به گزارش شهر به نقل از روابط عمومي فرهنگسراي انقلاب ، تئاتر، به عنوان هنري ديرينه و تاثيرگذار ابزار مهم فرهنگي است كه با نهادينه شدن به عنوان يك ضرورت مهم اجتماعي مي‌تواند به يك پديده جريان‌ساز تبديل شود. اين پديده هنري بدون شك بهترين وسيله انتقال انديشه و تفكر است كه به طور مستقيم با مخاطبش ارتباط برقرار مي‌كند و به همين دليل تاثير آن عميق‌تر و ماندگارتر است.
اما چگونه مي‌توان اين هنر مهم را در جامعه نهادينه كرد و نياز به آن را در جامعه و عموم مخاطبان به عنوان يك ضرورت مهم به وجود آورد؟
بدون شك بهترين و مهمترين راه رسيدن به چنين هدفي عرضه و ايجاد شناخت در مخاطبان كودك و نوجوان است. چنانچه تئاتر در برنامه فرهنگي كودكان و نوجوانان به عنوان يك ضرورت جدي مطرح و گنجانده شود، طبيعتا مي‌توان انتظار داشت تقاضا و نياز به آن نيز در آينده از سوي جامعه مطرح شده و مورد توجه قرار گيرد.
تئاتر به عنوان يكي از عوامل مهم در رشد شخصيت كودك هميشه مورد اشاره قرار گرفته است. كودك با تماشاي نمايش رشد مي‌كند و درك بهتري از زندگي پيدا مي‌كند زيرا هنرمند تئاتر، گوشه‌اي از زندگي را در چند متري وي به نمايش مي‌گذارد. تماشاي تئاتر به كودك اين امكان را مي‌دهد كه قدرت بيان خود را تقويت كند و درباره پديده‌هايي كه تماشا كرده براي ديگران توضيح دهد و نظر خود را بيان دارد.
اما همان‌گونه كه اشاره شد، ضعف متون نمايشي ويژه كودك و نوجوان و بخصوص مبحث آموزش نمايشنامه‌نويسي براي اين گروه سني در محيط‌هاي آكادميك ما آنچنان با بي‌مهري مواجه شده است كه حتي بسياري از هنرمندان و صاحبنظران، بزرگترين آسيب وارده بر بدنه تئاتر كودك و نوجوان را نبود متن مناسب براي اين گونه نمايشي و مخاطبان دانا و آگاه آن مي‌دانند.
اين ضعف تا به آنجا ريشه مي‌دواند كه مصطفي رحماندوست، دبير 3 دوره اخير جشنواره تئاتر كودك و نوجوان مهمترين عامل بازدارنده سير صعودي تئاتر كودك در كشور را نبود متن نمايشي مناسب بيان مي‌كند. در همين راستا و به سبب ريشه‌يابي اين معضل و از طريق اين گزارش بر آن شديم كه با مطرح كرن اين مساله ميان برخي استادان دانشگاهي، به بررسي هرچند اجمالي و در حد توان اين مقال، در مورد چرايي ضعف متون نمايشي كودك و نوجوان، با دقت در مساله آموزش آن در محيط‌هاي دانشگاهي بپردازيم.
بي‌توجهي به نمايشنامه نويسي كودك
منوچهر اكبرلو، نويسنده، كارگردان و مدرس دانشگاه در زمينه چرايي توجه به عناصر ساختاري نمايشنامه در تئاتر كودكان و نوجوانان در قياس با نمايشنامه‌هاي تئاتر بزرگسال مي‌گويد: هرچند بر كسي پوشيده نيست، اما شايد ذكر اين حقيقت خالي از لطف نباشد كه برخي عناصر سازنده يك متن نمايشي در تئاتر بزرگسالان، مانند داستان‌پردازي گاه ممكن است به عمد از سوي نويسنده مورد بي‌توجهي قرار بگيرد. اما نمايشنامه‌نويس كودك و نوجوان بايد علاوه بر بكارگيري درست همه عناصر ساختاري، موارد ديگري را هم مورد توجه قرار دهد.
رئيس هيات مديره انجمن نمايشگران كودك و نوجوان خانه تئاتر در ادامه به اين نكته اشاره مي‌كند: از جمله اين موارد مي‌توان به تاكيدگذاري، درشت‌نمايي و اغراق‌هاي فني، ايجاد فضاي فانتزي، خيال‌پردازانه و بعضا روياگونه و ايجاد ريتم و ضرباهنگ متناسب با حال و هواي مخاطب و در عين حال نگاه ساده و سرراست، به دور از حواشي و اضافات گمراه‌كننده و پيچيده‌گي‌هاي متداول در متون بزرگسال اشاره كرد كه توجه به اين نكات در نمايشنامه كودك بايد صد چندان جدي‌تر تلقي شود.
نويسنده كتاب پژوهشي تكنيك‌هاي نمايش خلاق براي كودكان و نوجوانان، با بيان اين مطلب كه برطرف‌سازي اين قبيل آسيب‌ها و ضعف نمايشنامه‌نويسي از وظايف آموزشي دانشكده‌هاي تئاتري به حساب مي‌آيد، تاكيد مي‌كند: در بيشتر آثار نمايشي كه در حوزه تئاتر كودك و نوجوان، از سوي دانشجويان تئاتري و يا فارغ‌التحصيلان اين رشته نوشته و اجرا ميشود، نه‌تنها شاهد رعايت موارد ذكر شده نيستيم، بلكه مشاهده مي‌كنيم كه بسياري از اين آثار حتي از عناصر اوليه و ساختار ابتدايي يك اثر نمايشي تهي است.
اكبرلو با ابراز تاسف از نبود شرح درس مناسب با توجه به نيازها و آسيب‌هاي نمايشنامه‌نويسي كودك و نوجوان در دانشگاه‌ها، اين مساله را بزرگترين معضل نبود آموزش صحيح اصول اوليه براي نويسندگان اين بخش در محيط‌هاي آكادميك مي‌داند و مي‌افزايد: ضعف در قصه‌پردازي به عنوان مهمترين عنصر ارتباط با مخاطب كودك، تناسب نداشتن موضوع و مساله نويسنده با تماشاگر، به‌كارگيري شخصيت‌هاي ناهمگون با قصه و فضا، بدون پشتوانه و شناسنامه فردي و عموما بي‌هويت، زبان و ادبيات نامناسب و نامفهوم، اتفاقات بي‌منطق و بي‌آغاز و انجام و مواردي از مشكلاتي است كه همواره دامنگير متون نمايشي كودك و نوجوان بوده است كه به دلايل گوناگون مانند جدي نگرفتن مساله نمايشنامه‌نويسي براي كودك و نوجوان و دانش كافي نداشتن استادان تاكنون براي برطرف كردن اين آسيب بنيادي در محيط‌هاي دانشگاهي به آن توجه نشده است.
اما از همه اين موارد مهم كه بگذريم، ادبيات نمايشي كودك و نوجوان ما در حال حاضر از مشكل و معضل بزرگ‌تري آسيب مي‌بيند كه شايد سبب‌ساز بسياري از موارد ذكر شده باشد و بدون شك در ريشه‌يابي اين مساله باز هم سرچشمه‌هاي نضج‌گيري آن را در محيط‌هاي دانشگاهي مي‌توانيم جستجو كنيم.
حسين مهكام، نويسنده، كارگردان و مسوول شوراي نظارت بر تئاتر كودك در كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در اين خصوص مي‌گويد: نگاه ساده‌انگارانه به مقوله تئاتر كودك و نوجوان مشكل مشتركي است كه در بيشتر نمايشنامه‌هاي مربوط به اين گروه سني با آن برخورد مي‌كنم. به گمانم اگر مساله و معضل اصلي تئاتر كودك و نوجوان اين نكته نباشد، يكي از مهمترين آنهاست؛ معضلي كه شايد بيشترين لطمه را به اين آثار وارد كرده و در عين حال همواره از منظر توجه و عنايت نويسندگان، تماشاگران و حتي گاه منتقدان، مخفي مانده است.
نويسنده نمايشنامه آكواريوم همچنين مي‌افزايد: به جرات مي‌توانم بگويم معضل ساده‌انگاري همچون يك بيماري پنهان، به پيكر نحيف تئاتر و ادبيات نمايشي كودك و نوجوان ما رسوخ كرده و تك‌تك اعضا و عناصر آن از طرح داستاني تا عناصر ساختاري و حتي پايان‌بندي اثر را در برگرفته است. شايد به دليل همين نگاه ساده‌انگارانه است كه در بيشتر آثار خلق شده عنوان تئاتر كودك و نوجوان، شاهد رويدادهاي بي‌منطق، داستان‌هاي بي‌آغاز و انجام و حضور اشخاص و كاراكترهاي بدون هويت و شناسنامه هستيم.
رئيس سابق كانون نمايشگران ديني، آبشخور اصلي به وجود آمدن اين طرز نگاه و تلقي ساده‌انگارانه به مساله نوشتن نمايشنامه براي كودك و نوجوان را دانشگاه مي‌داند و مي‌افزايد: با بي‌توجهي محيط‌هاي آكادميك تئاتري و شكل دادن اين طرز تفكر ميان دانشجويان كه تئاتر كودك و نوجوان نيازمند آن نگاه دقيق و عميق، همچون تئاتر بزرگسال نيست، خواه ناخواه اين سوق دادن دانشجويان توسط دانشگاه‌ها و استادان به دست‌كم گرفتن مخاطب كودك و نوجوان و به قولي جدي نگرفتن اين گونه مهم نمايشي منتهي ميشود.
بي توجهي استادان و دانشجويان به تئاتر كودك
شايد بتوان گفت تئاتر كودك و نوجوان و بويژه ادبيات نمايشي كودك در شرايط كنوني از يك سوء‌تفاهم بزرگ در معرض آسيب است و آن اين كه بسياري از نويسندگان و دست‌اندركاران فعلي اين عرصه، نه تنها به ظرافت، حساسيت و در مجموع مسووليت خطير خود واقف نيستند، بلكه آن را دست كم گرفته و سهل و ساده مي‌پندارند.
سيمين اميريان، نويسنده، كارگردان و مدرس دانشگاه در اين باره معتقد است: شايد با ايجاد اين تصور در بين هنرمندان، دانشگاهيان و متوليان تئاتر كودك و نوجوان در كشور كه ذهن فرار، تنوع‌طلب، زودباور و خيال‌پرداز كودكان، متوجه خطاهاي به‌ظاهر كوچك آنان نمي‌شود، پس هرگونه انحراف از خط داستاني مجاز شمرده ميشود و وقوع هر اتفاق و ورود و خروج هر شخصيت، بي‌هيچ دليل و منطق، دليلمند و منطقي تصور ميشود. در حالي كه چنانچه از سراتفاق و يا كسب تجربه، مخاطب اثري نمايشي و يا هر اثري از اين دست، همراه با كودكان باشيم، بدون شك مشاهده مي‌كنيم كه آنان عموما به نكات جزيي، خاص و ظريفي توجه مي‌كنند كه بيشتر بزرگسالان، شايد به‌دليل عادت و يا مشغله‌هاي دوران بزرگسالي از آن غافلند.
نويسنده نمايشنامه پرنس قرباغه با تاكيد بر همان نگاه ساده‌انگارانه كه پيشتر سخن از آن رفت، بيان اين مطلب كه چه بسا نگاه ساده‌انگارانه‌اي كه از آن سخن به ميان آمد، از همين غفلت بزرگسالانه ناشي شده باشد، مي‌افزايد: بي‌جهت نيست كه در بيشتر آثاري كه با عنوان نمايشنامه كودك و نوجوان نوشته ميشود، شاهد آن هستيم كه در روند نمايش، داستان مدام از مسير اصلي خود دور ميشود، اتفاقات و حوادث فرعي و گاه حتي بي‌ارتباط با روند داستان، بي‌هيچ دليل و منطقي به وقوع مي‌پيوندد، آدم‌ها و اشخاص نمايش بدون هيچ سنخيت و هماهنگي با يكديگر و با كليت اثر، با هر بهانه‌اي وارد قصه شده و بدون هيچ دليلي خارج مي‌شوند، از هر واژه، كلام و جمله تنها با ظاهر ساده و گاه شعرگونه، اما مملو از اشتباه‌هاي دستوري و ادبي استفاده ميشود و دهها خطاي كوچك و بزرگ ديگر صورت مي‌گيرد.
اميريان در بيان دلايل اين بي‌توجهي اصولي و بنيادين در امر آموزش دانشگاهي نمايشنامه‌نويسي و تئاتر كودك و نوجوان مي‌افزايد: در بيشتر بحث‌هاي انتقادي و البته متداول درخصوص اين آثار، معمولا كم‌تجربه‌گي و نبود دانش فني نويسنده، كه بيشتر از محيط‌هاي دانشگاهي نيز سرچشمه مي‌گيرد، مي‌تواند سبب‌ساز بروز اين خطاهاي گسترده قلمداد شود. البته صاحبنظران اين عرصه سعي مي‌كنند با توصيه نويسندگان و هنرمندان به مطالعه و تجربه بيشتر استادان و دانشجويان همت گمارند و آنان را متوجه اشتباه‌هاي خود كنند تا از خطاهاي بعدي جلوگيري شود؛ حال آن كه خطا و مشكل اصلي در همان سوء‌تفاهمي نهفته است كه از نگاه ساده‌انگارانه و در وا‌قع غفلت بزرگسالانه در محيط‌هاي آكادميك و سپس نگاه متوليان نمايش كودك و نوجوان، به اين‌گونه نمايشي نشات مي‌گيرد.
پايان سخن
آسيب‌هاي جدي‌اي در مسير نمايشنامه‌نويسي و كليت تئاتر كودك و نوجوان وجود دارد. از جمله اين آسيب‌ها به حاشيه كشيده شدن تئاتر كودك و نوجوان در كشور است. دليل آن هم، همان‌طور كه بيان شد، اين است كه تئاتر هنوز بدرستي در كشور ما نهادينه نشده و با تغيير مسوولان دچار نوسان ميشود.
نظريه‌هاي تئاتر كودك و نوجوان هنوز براي دانشگاهيان (دانشجويان و اساتيد) و هنرمندان اين رشته ناشناخته است. ژانر كودك داراي بخش‌هاي مختلفي است كه نيازمند برنامه و تخصص مربوطه است كه اين نكته نزد هنرمندان و برنامه‌ريزان شرح دروس دانشگاه‌هاي تئاتر براي شاخه تئاتر كودك و نوجوان لحاظ نمي‌شود.
هنرمند تئاتر كودك و نوجوان در مرحله نخست بايد بخش‌هاي مختلف اين تئاتر را بشناسد و اين شناسايي يا به طور مستقيم از دانشگاه‌ها نشات مي‌گيرد و يا از سوي استادان اين رشته كه در دانشگاه‌ها به تدريس مي‌پردازند در كلاس‌هاي بيرون از محيط دانشگاه آموزش داده ميشود. اما توجه نكردن به مخاطب و خواسته‌هايش كه محيط‌هاي آكادميك ما يكي از مهمترين سرشاخه‌هاي شكل‌گيري اين طرز نگاه عمومي تلقي مي‌شوند نيز عامل مهمي در نابساماني تئاتر كودك و نوجوان و نمايشنامه‌نويسي آن، به شمار مي‌آيند.
هرچند مطالعه علمي و كسب تجربه و دانش فني درخصوص ويژ‌گي‌هاي خاص تئاتر كودك و نوجوان، موجب رفع بسياري از مشكلات فعلي اين عرصه خواهد شد؛ اما چنانچه ديدگاه نويسندگان و دست‌اندركاران اين امر نسبت به حساسيت، اهميت و ظرايف و پيچيدگي‌هاي خاص تئاتر كودك و نوجوان، تغييري نكرده و آنان فضاي كار براي كودك و نوجوان را همچنان عرصه‌اي سهل و ساده و به قولي علي‌السويه تصور كنند، با كمال تاسف بايد گفت شاهد اتفاقي خاص و جرياني رو به رشد در زمينه تئاتر كودك و نوجوان نخواهيم بود.