هشدار كارشناسان عمران و سازه به مسوولان
ساختمان‌هاي تهران را در برابر زلزله مقاوم كنيد/14 سال از موعد زلزله گذشته است
اينکه تهران و تهراني‌ها در آينده‌اي نه چندان دور زلزله‌اي را تجربه خواهند کرد، امري بديهي است و اين موضوع در چند ساله اخير به ويژه پس از وقوع زلزله بم نيز همواره مورد تاييد و هشدار کارشناسان زلزله و عمران نيز بوده است. اما اين هشدارها تنها در زمان برپايي مانورهاي مختلف و يا برگزاري همايش‌هاي مرتبط با زلزله مورد توجه بوده و در باقي ايام سال چندان توجهي به اين واقعيت بزرگ و هراسناک نمي‌شود.
ايران از جمله کشورهاي زلزله‌خيز است و کلانشهر تهران نيز از اين خطر بزرگ که همواره ايرانيان را تهديد مي کند مصون نيست.
بسياري شهروندان تهراني هر روز خود را با كابوس زلزله و اتفاقات پس از آن به شب مي‌رسانند و روز و شبي نيست كه شهروندان پچ پچ‌کنان و زمزمه‌کنان با يکديگر درباره وقوع زلزله در تهران و اينکه چه اتفاقي پس از زلزله پيش رويشان قرار مي‌گيرد، با يکديگر در صف‌هاي مختلف اتوبوس، تاکسي، نان و ... صحبت نکنند.
اينکه تهران و تهراني‌ها در آينده‌اي نه چندان دور زلزله‌اي را تجربه خواهند کرد، امري بديهي است و اين موضوع در چند ساله اخير به ويژه پس از وقوع زلزله بم نيز همواره مورد تاييد و هشدار کارشناسان زلزله و عمران نيز بوده است. اما اين هشدارها تنها در زمان برپايي مانورهاي مختلف و يا برگزاري همايش‌هاي مرتبط با زلزله مورد توجه بوده و در باقي ايام سال چندان توجهي به اين واقعيت بزرگ و هراسناک نمي‌شود.اين واقعيت زماني تبديل به يقين مي شود که تاريخ تهران نشان مي دهد که هر 158 سال يکبار در تهران زلزله‌اي رخ مي دهد؛ اين در حالي است که از زمان وقوع آخرين زلزله در تهران 172 سال مي گذرد و 14 سال تاخير در وقوع زلزله هراس و نگراني و ترس کارشناسان زلزله و عمران را دو چندان مي کند.
زلزله‌خيزي تهران و گسلهاي آن
تهران از کوهپايه‌هاي جنوبي البرز آغاز مي شود و تا دشت ري امتداد پيدا مي‌کند .
گسل اصلي تهران که احتمال وقوع زلزله در آن بسيار زياد است شامل گسل مشا - فشم ، گسل شمال تهران ، گسل نياوران ، گسل تلو پايين ، گسل محموديه ، گسل شيان و کوثر ، گسل شمال ري ، گسل جنوب ري ، گسل کهريزک ، گسل گرمسار ، گسل پيشوا ، گسل پارچين البته گسلهاي فرعي زيادي در سطح شهر تهران موجود مانند نارمک ، شادآباد ، داووديه ، عباس آباد ، باغ فيض و ... است. با توجه به تعداد بسيار زياد گسل ها در سطح تهران و سوابق تاريخي فعاليت اين گسل ها به اين نکته که روزي نه چندان دور تهران با زلزله‌اي عظيم مواجه خواهد شد پي مي بريم ، در سوابق تاريخي شهر تهران زلزله‌هاي بزرگي مانند زلزله 1/7 ريشتري دماوند در 2001 ميلادي ، 2/7 ريشتري سال 1711 ميلادي در کرج ، 7/7 ريشتري طالقان در سال 1958 ميلادي ، 1/7 ريشتري ري در سال 1855 ميلادي و بسياري ديگر زلزله هاي بالاي 7 ريشتر در تاريخ شهر تهران ثبت شده است .
تهران نا ايمن در برابر زلزله
نگاهي به ساختمان و برج هاي سربه فلک کشيده در شمال و جنوب تهران ترس و کابوس شهروندان و کارشناسان را از وقوع زلزله در تهران دو چندان مي کند، چرا که به اعتقاد بسياري از کارشناسان عمران و سازه بسياري از ساختمان‌هاي تهران مقاوم در برابر زلزله نبوده و اصول لرزه‌نگاري را در هنگام ساخت رعايت نمي‌کنند.
محسن زبردست مهندس عمران از جمله اين کارشناسان است و نگراني خود را در برابر وقوع زلزله اينگونه بيان مي کند:«ساختمان‌هايي که تا قبل از سال 1373 و 74 ساخته شده بودند هيچکدام مقاوم در برابر زلزله نيستند. اما از زمان تدوين آيين نامه 2800 اندک ساختمان‌هايي ساخته شدند که در برابر زلزله‌هايي البته با ريشترهاي پايين مقاوم هستند.»
او با انتقاد از عدم اجراي ايين نامه 2800 توضيح مي دهد:« اين آيين نامه پس از زلزله بم و براي بار سوم ويرايش و قابليت اجرايي پيدا کرد اما متاسفانه ساختمان‌ها براساس اين آيين نامه تنها تا روي نقشه مقاوم بوده و بساز و بفروش‌ها با عدم اجراي قوانين اين آيين نامه خطر بزرگي را متوجه شهروندان تهراني کرده‌اند.»
اين کارشناس عمران يادآورمي‌شود که «مسوولان ساختمان‌سازي با رعايت کردن اندک جزيياتي همچون جوش دادن حرفه‌اي اسکلت‌هاي فلزي، استفاده از بتون‌هاي کارخانه‌اي و مصالح مرغوب مي‌توان شهري ايمن را براي شهروندان ساخت، اما هيچ کدام از اين موارد در اغلب ساختمان‌هاي تازه‌ساز شهر تهران رعايت نمي‌شود.»
همچنين مهرداد حق‌وردي کارشناس سازه نيز با بيان اينکه سازه‌هاي به کار برده شده در ساختمان‌ها مناسب و مقاوم در برابر زلزله نيستند، مي‌گويد:«آيين نامه 2800 تدوين شده تا تمام ساختمان تازه‌ساز مقاوم در برابر زلزله باشند اما دريغ از اندک اجراي آن. اگر مديريت شهري بتواند دست بساز بفروش ها را در شهر تهران کوتاه کرده و ساختمان سازي را در اختيار مهندسان و شهرسازان قرار دهد قطعاً مشکلات پس از زلزله در تهران بسيار کمتر از آنچه که اکنون پيش بيني مي کنيم مي شود.»
او درباره اينکه آيا در تهران به زودي زلزله خواهد آمد، مي گويد:« وقوع زلزله در تهران حتمي است اما زمان آن را هيچ کس نمي تواند پيش بيني کند. آنچه که اکنون مسوولان را نگران کرده تعويق و طولاني شدن وقوع زلزله در تهران است. هر چه قدر دوره بازگشت زلزله در تهران بيشتر باشد قطعا زلزله با شدت بيشتري شهر را تخريب خواهد کرد. هم اکنون 14 سال از برگشت آخرين زلزله در تهران مي گذرد و طولاني شدن اين زمان به هيچ عنوان به نفع شهروندان تهراني نيست.
تحقق ضريب ايمني مستلزم مشارکت جمعي است
رييس پژوهشگاه بين المللي زلزله‌شناسي نيز چندي پيش تدوين و تحقق « ضريب ايمني در برابر زلزله» را در کشورضروري عنوان کرد و توضيح داد كه رسيدن به چنين ضريب ايمني مستلزم مشارکت همه دستگاه ها و مردم و طراحي بر مبناي عملکرد است.
عباسعلي تسنيمي با اشاره به لزوم توجه همه اقشار جامعه به موضوع زلزله، آن را مقوله اي فراگير دانسته و مي گويد: موضوع زلزله، يك موضوع تخصصي صرف و ساده نيست، بلكه طيف وسيعي از مجموعه علوم و تخصص‌ها در حوزه‌هاي مختلف را شامل مي شودكه بايد تك تك آنها بررسي شود تا به سطح ايمني مطلوب در حوزه زلزله برسيم.
اين کارشناس زلزله ضمن تاکيد بر اهميت و ضرورت رعايت « ضريب ايمني در برابر زلزله» در کشور؛ توضيح مي دهد: بيش از دو سال از طرح ايده ضريب ايمني در برابر زلزله به پيشنهاد اينجانب مي‌گذرد که تاکنون به صورت بخشي رعايت شده، اين در حالي‌است که هدف از طرح اين ايده دعوت گسترده از عام و تدوين يك برنامه كلان براي كشور است تا ضريب ايمني محقق شود.
خسارت‌هاي جبران ناپذير ناشي از زلزله در تهران
هم اکنون 13 ميليون و 700 هزار نفر در استان تهران هستند كه از اين جمعيت قريب 8 ميليون نفر در شهر تهران سكونت دارند و اگر حادثه‌اي رخ دهد خسارت‌بار خواهد بود.
ابعاد شهري و سازه‌ها و بافت فرسوده و تركيب ساختار جمعيتي شهر تهران نشان مي‌دهد كار امداد و نجات در اين شهر بسيار بزرگ است.
ريزش ساختمان‌هاي مسکوني ، تجاري ، اداري - قطع و خرابي لوله هاي آب و گاز ، قطع شبکه برق ،خرابي و مسدود شدن راهها، وجود بافت فرسوده در مرکز شهر و بسته شدن مسيرهاي امداد رساني تنها نمونه از اين فجايع است.
به گفته زبردست کارشناس عمران با توجه به اينکه مديريت شهري بر خلاف ساير کشورها مديريتي يکپارچه نيست، اين مشکلات در زمان اجرا دو چندان شده و علاوه بر اينها بايد مشکلات نيروي انساني و اينکه بسياري از کارشناسان زلزله و امداد و نجات و ... خود در همان زمان آسيب ديده اند را نيز مورد توجه ويژه قرار داد و از هم اکنون بايد به فکر تکميل کادر انساني در بروز چنين بحراني بود.
او اقدامات لازم براي کاهش خسارات ناشي از زلزله را شامل سه فاز عملياتي اقدامات قبل از وقوع، در حين وقوع و پس از وقوع عنوان کرده و مي گويد:« موثرترين و کارآمدترين بخش، سرمايه گذاري روي فاز اول و اقدامات پيشگيرانه است.بيشتر کشورهاي توسعه يافته و موفق مانند ژاپن که در کاهش خسارات ناشي از زلزله به موفقيت هاي چشمگيري دست يافته‌اند، فاز پيشگيرانه را مدنظر داشته‌اند؛ و اين وظيفه مراکز علمي، دانشگاهي و پژوهشگاهي است که اين نکته را به اطلاع مسوولان و برنامه‌ريزان برسانند.»
اين کارشناس عمران خاطر نشان مي کند:«توسعه آتي شهر، المان‌هاي شهري موجود و ارتقاي آگاهي همگاني، همراهي مردم و مسوولان را سه عنصر اصلي موجود در برنامه کاهش خطرپذيري لرزه اي شهر تهران است. تعيين کاربري مناسب زمين براي شهر و لحاظ کردن الزامات کاهش خطر لرزه اي در طرح هاي توسعه شهري، ساماندهي توليد، توزيع و مصرف مصالح و فرآورده‌ها، بسترسازي، ترويج و الزام با استفاده از نيروي کار ماهر در فرايند ساخت و ساز، ارتقاي فناوري ساخت، ترويج و گسترش ساخت و ساز صنعتي، ارتقاي مديريت ساخت در پروژه هاي ساختماني، عمراني و توسعه اي، ساماندهي نظام کنترل ساخت و ساز در مراحل طراحي، اجرا و بهره‌برداري ونيز تدوين ضوابط و ترويج بيمه ساختمان ها در برابر وقوع زلزله از جمله موارديست که در اين طرح براي توسعه آتي شهر بايد متصور شد.
به هر جهت آنچه که بايد بدان توجه کرد آن است که حادثه خبر نمي‌كند و گرچه زمان وقوع زلزله مشخص نيست اما همه مسوولان و کارشناسان متفق القول بر اين امر هستند که تهران در معرض زلزله قرار دارد و شرايط طبيعي نشان مي‌دهد كه بروز زلزله در تهران قطعي است. بنابر اين لازم است که کلانشهر تهران همواره در حالتي آماده باش قرار گيرد تا بتوان گام هاي اساسي را براي مقابله با اين بحران برداشت.
براي اين کار نيز لازم است تا به جاي ايجاد رعب و وحشت و استرس در دل شهروندان، مسئولان در سالي که به گفته مقام معظم رهبري سال همت مضاعف و کار مضاعف است تلاش خود را به موضوع امداد و نجات در تهران اختصاص داده و از سوي ديگرنيز موضوعاتي هچون آموزش دوره اي به شهروندان ، برخورداري از لوازم امدادي، مقاوم‌سازي سازه‌ها بيش از پيش بپردازند.
گزارش: نرگس محمدي