ويتامين ب12 و گياهخواران
هرگاه فردي اعلام مي‌کند که رژيم غذاي گپاهخواري ( وگن) را انتخاب کرده و از هيچ‌گونه مواد حيواني استفاده نمي‌کند بلافاصله نتيجه‌گيري مي‌شود که سرنوشت محتومش دچارشدن به کمبود ويتامين ب 12 است. شايد بتوان گفت در اين ادعا حقيقتي هر چند بسيار ناچيز نهفته است ولي چنانکه در ادامه مقاله خواهيم ديد اين حقيقت بيشتر به دليل روش‌هاي مدرن کشاورزي، سترون کردن و فرسودن خاك و تهي نكردن آن از بسياري مواد و همچنين باکتريهاي مفيد است تا در اثر رژيم گياهخواري.
خطر ايجاد کمبود بيماري‌زاي ويتامين ب 12 در افرادي که رژيم درست و اصولي گياهخواري را دنبال کرده به مقدار فراوان از ريشه ها و غدد گياهي، سبزيجات و ميوه‌جات، مغزهاي و دانه‌هاي خام استفاده مي‌کنند، بسيار بسيار اندك بوده، به يک در ميليون هم نمي‌رسد. حال آنکه جالب است بدانيم که کمبود ويتامين ب 12 در گوشتخواران ميتواند بيش از گياهخواران باشد. در ادامه مقاله به اين مسأله اشاره بيشتري خواهد شد.
ويتامين ب12 (گروه کوبالامين داراي هسته کوبالت کبالت) ويتاميني است که بصورت کوآنزيم در اعمال حياتي بدن از جمله رشد و تقسيم سلولي و تشکيل گلبولهاي قرمز خون به همراه ويتامين مهم ديگري به نام اسيد فوليک نقش دارد. کمبود يک يا هر دوي اين ويتامين‌ها منجر (Pernicious Anemia) و کم‌خوني مهلک (megaloblstic Anemia) ميتواند به کم‌خوني موسوم به کم خوني مگالوبلاستيک شود.
کمبود ويتامين ب 12 علاوه بر ايجاد کم خوني مي تواند عوارض و ضايعاتي در سيستم اعصاب محيطي بدن ايجاد کند که با نشانه‌هايي نظير بيحسي و به اصطلاح گزگز کردن در دستها و پاها و عوارض مشابه ديگر همراه است. هر دوي اين بيماريها قابل درمان و برگشت به حالت عادي بوده هر چند عوارض عصبي در اثر کمبود مداوم و طولاني‌مدت اين ويتامين ميتواند به مرحله غيرقابل برگشت برسد. ويتامين ب 12 در حقيقت نه توسط گياهان و نه حيوانات بلکه توسط باکتريها و ميکرو ارگانيسمها ساخته شده و گاه در ريشه‌هاي گياهي نيزبه مقدار اندك ذخيره مي‌شود.
ميزان نياز بدن به اين ماده بسيار اندك بوده و مقدار مصرف روزانه نيم يا يک ميکروگرم(. هر ميکروگرم يکهزارم ميلي‌گرم است) کافي است تا از عوارض کمبود آن جلوگيري کند، چون اين ويتامين در بدن ذخيره شده و ميزان ذخيره آن بين 2-3 ميلي‌گرم در صورت نرسيدن اين ويتامين به بدن سالها طول مي‌کشد تا عوارض کمبود آن بروز کند. مقدار اندك نياز روزمره بدن به اين ويتامين نشان مي‌دهد که قرار نيست بطور طبيعي اين ويتامين به مقدار زياد وارد بدن شود.
پروسه جذب ويتامين ب12 موجود در موادغذايي در بدن شامل چندين مرحله متفاوت بوده نياز به ماده‌هاي به نام فاکتور داخلي که توسط برخي سلول‌هاي معدي ترشح مي‌شوند، دارد. در اين پروسه همچنين وجود آنزيمهاي خاص که توسط پانکراس (Inrinsic Factor) ترشح مي‌شوند نيز ضروري است. ويتامين ب 12 بعد از عبور از اين مراحل به قسمت انتهايي روده کوچک (ايليوم) رفته در آنجا جذب شده توسط سيستم پورتال کبد به آنجا رفته و در کبد براي استفاده هاي بعدي ذخيره مي‌شود. چنانکه ذکر شد ميزان ذخيره ويتامين ب 12 در کبد 2
ميلي‌گرم و در برخي منابع ديگر تا 5-3 ميلي‌گرم هم تخمين زده شده است. به غير از اين سيستم که سيستم جذب فعال ناميده مي‌شود يک سيستم جذب ثانوي وجود دارد که به نام غيرفعال يا بي‌واسطه ناميده مي‌شود، زيرا به فاکتور داخلي ترشح شده از معده نياز نداشته و اگرچه کارايي آن يک هزارم کارآيي سيستم فعال است بازهم در جذب وتأمين ويتامين ب 12 بدن نقش دارد.
و سرانجام بايد متذکر شد که قسمت اعظم اين ويتامين پس از آزاد شدن از کبد همراه صفرا به روده کوچک رفته و در قسمت انتهايي روده نام دارد يک پروسه بازيافت و استفاده دوباره enterohepatic arculation کوچک بازيافت و دوباره جذب بدن مي‌شود. اين سيستم که مواد مختلف ترشح شده در صفرا از جمله ويتامين ب 12 است، بنابراين مي‌بينيم که بدن هوشمند ما با چه دقت و ظرافتي و به چه طرز معجزه‌آسايي و با روشي بسيار صرفه‌جويانه چگونه از حدر رفتن و تلف کردن مواد در بدن ما جلوگيري مي‌کند بدن براستي معجزه طبيعت است.
مجموعه اين مکانيسم‌ها از جمله سيستم بازيافت ذکر شده در بالا به همراه نياز اندك به اين ويتامين باعث مي‌شود که عوارض ناشي از کمبود اين ويتامين در يک گياهخوار کامل بسيار نادر بوده و ساليان دراز طول بکشد. در حقيقت بيشتر موارد کمبود ويتامين ب 12 امروزه به دليل بيماري معدي و رودهاي متفاوت و اختلالات هضم و جذبي هستند و نه رژيم گياهخواري به اين موضوع باز هم بيشتر اشاره خواهم کرد.
چنانکه بيان شد سنتز ويتامين ب 12 در حقيقت نه توسط گياهان و نه حيوانات بلکه توسط باکتريها انجام شده سپس در بدن حيوانات ذخيره مي‌شود. در نشخوارکنندگان سنتز ويتامين ب 12 توسط باکتريهاي معده (شکنبه) صورت گرفته سپس از طريق روده کوچک آنها جذب و در بافت‌هايشان از جمله در کبد ذخيره مي‌شود. اين ماده سپس با خوردن بافتهاي حيواني به بدن حيوانات ديگر از جمله انسان منتقل مي‌شود.
باکتريهاي توليدکننده ب 12 در دستگاه گوارش انسان نيز از دهان و لثه و حلق گرفته تا روده بزرگ زندگي مي‌کنند بدليل وجود همين باکتريها نيز هست که بيماري کمبود ويتامين ب 12 چنانکه ذکر شد در گياهخواران بسيار نادر است.
روده بزرگ انسان بيشترين مقدار اين باکتريها را خود دارد ولي تنها بخش کوچکي از ب 12 سنتز شده در روده بزرگ توسط ايليوم جذب مي‌شود، بنابراين بايد دانست که مدفوع انسان و در حقيقت ساير حيوانات گياهخوار ديگر مانند گاو و گوسفند و مرغ مقدار فراواني ويتامين ب 12 در خود دارد. نبايد فراموش کرد که تا همين چندي پيش انسان در مجاورت و تماس مستقيم با حيوانات خانگي خود بطور طبيعي از ويتامين ب 12 موجود در مدفوع آنان که در تماس با گياهان قرار مي‌گرفت استفاده مي‌کرد. اين پروسه طبيعي متاسفانه بدليل شيفتگي بيمارگونه بشر امروز با ضد عفوني کردن همه چيز و کشتن باکتريها به هر قيمت و هر روش فلج گشته و از کاربرد افتاده است.
در حقيقت ميتوان گفت بزرگترين دليل عدم وجود ويتامين ب 12 در منابع گياهي ما وسواس امروز بشر با شستن، ضد عفوني کردن، بکار بردن آنتي‌سپتيکهاي قوي و پاك کننده‌هاي پرقدرت، آنتيبيوتيکهاي بي‌حساب و همچنين پروسه کشاورزي مدرن است. بايد دانست که اکثر باکتريها نه تنها بيماري‌زا نبوده بلکه در بسياري پروسه‌هاي مفيد براي بشر و براي طبيعت سهيم و دست‌اندرکار است. متاسفانه با از بين بردن اين باکتريهاي نافع در خاك و در محيط زيست ما همراه با ساير اشکال دخالت، تهاجم و تغيير پروسه‌هاي طبيعي، با نام کشاورزي مدرنيزه و به هدف سوددهي‌هاي مالي، شاهد گسترش کمبودهاي مختلف ويتامين‌ها و مواد حياتي ديگر در منابع غذايي خود هستيم.
باعث تعجب نيست که دست‌اندرکاران تحقيقات غذايي عموماً در منابع گياهي ما ويتامين ب 12 پيدا نمي‌کنند، زيرا گياهان مورد آزمايش از خاك و مزارعي برداشت مي‌شود که به شکل مکانيزه با بکاربردن کودهاي شيميايي و استفاده بي‌حد سموم دفع آفات و حشرات به عمل مي‌آيند؛ حال آنکه گفته مي شود گياهاني که بطور طبيعي در خاکهاي غني شده با کودهاي برگي و طبيعي و بدون استفاده مواد شيميايي پرورش مي‌يابند در حقيقت ميتوانند داراي ويتامين ب 12 باشند.
گياهان به عمل آمده در زمين‌هاي حاوي کبالت و ميکرو ارگانيسم‌هاي «باغداري براي تغذيه برتر » بر مبناي گفته دکتر ويليام پيوي در کتاب طبيعي داراي ذخيره کافي ويتامين ب 12 هستند.
حال به عوامل کمبود ويتامين ب12 مي‌پردازيم؛برمبناي کتاب درسي فيزيولوژي گايتون دليل معمولي و قالب کمبود ويتامين ب 12 در حقيقت نه کمبود آن در غذا بلکه اختلال در سنتزفاکتور داخلي توسط معده ميباشد[ 5]. گايتون همچنين اضافه مي کند که ترکيب اين فاکتور با ويتامين ب 12 آنرا قابل جذب در ايليوم (قسمتي از روده کوچک) کرده[ 6] و در نتيجه کمبود اين فاکتور که در نتيجه اختلالات مختلف معدي بوجود مي‌آيد از جذب اين ويتامين جلوگيري مي‌کند.
در حقيقت اولين مورد ذکر شده بيماري کم‌خوني ناشي از کمبود اين ويتامين در تاريخ مدون پزشکي در سال 1842 ميلادي در بيماري با آتروفي معده گزارش و ثبت شده است. بطور کلي امروزه تمام مواد ديده شده در کمبود ويتامين ب 12 در اثر اختلالات معدي رودهاي و نه در اثر کمبود ب 12 در غذا بوجود آمده‌اند.
بيماريهاي مختلف معدي مانند گاستريت‌هاي مزمن (تورم مزمن معده) و آتروفيک، اعمال جراحي برداشتن کامل يا بخشي از معده، پروسه‌هاي باعث کمبود يا عدم ترشح فاکتور داخلي گشته کمبود ويتامين ب 12 را نيز بدنبال دارند. autoimmune
بيماريهاي رودهاي نظير التهابات و تورمهاي روده کوچک بخصوص ايليوم، کوليت‌هاي مختلفي که روده کوچک را نيز مبتلا مي‌سازد و اختلال جذب ب 12 و در نتيجه کمبود آن را بوجود مي‌آورند. عملکرد سالم غده پانکراس (Sprue) اختلالات جذب رودهاي مانند بيماري اسپرو هم براي جذب ب 12 مهم بوده، بنابراين بيماريهاي مختلف پانکراس که باعث کاهش يا حذف آنزيمهاي ترشحي اين غده مي گردند ميتوانند عامل کمبود ويتامين ب 12 باشند.
مصرف داروهاي مختلف نيز در ايجاد کمبود ويتامين ب 12 نقش مهمي دارند. کليه داروهايي که براي کاهش اسيد معده (ترشي معده) به کار ميروند و آنتيبيوتيکهاي مختلف و داروي فني توئين وبسياري داروهاي ديگر بصورتهاي مختلف در پروسه جذب ويتامين ب 12 ايجاد اختلال مي‌کنند.
مصرف آنتي‌بيوتيک‌ها باعث از بين رفتن باکتريهاي مفيد موجود در روده گرديده و بالانس زندگي سمبوتيک باکتريهاي مختلف در روده را بهم زده با ايجاد عارضه رشد غيرعادي برخي باکتريها bacterial over growth. باعث اختلالات جذب رودهاي و کمبود جذب ب 12 مي‌شوند.
همچنين کرم نواري که در اثر خوردن ماهي به انسان منتقل مي‌شود در جذب اين ويتامين اختلال بوجود مي‌آورد. (Fish tope worm) برمبناي آنچه گذشت ميتوان در حقيقت نتيجه‌گيري کرد که احتمال ايجاد کمبود ويتامين ب 12 در گوشتخواران ميتواند بيشتر از گياهخواران باشد.
مصرف مداوم آنتي‌بيوتيک‌ها در غذاي دامها و طيور که توسط مصرف گوشت و لبنيات به انسان منتقل مي‌شود باعث مختل کردن محيط طبيعي روده‌ها گشته بسياري از باکتريهاي نافع را از بين مي‌برد. عدم وجود اين باکتريهاي مفيد و رشد بيمارگونه گروهي ديگر با از بين بردن بالانس طبيعي روده باعث اختلالات جذبي متفاوت مي‌شوند.
بيماريهاي اختلال هضم و جذب معدي، ترشي معده و انواع گاستريت‌ها بطور عمده در گوشتخواران بيشتر از گياهخواران بوده چنانکه گفته شد بدليل کمبود ترشح فاکتور داخلي کمبود ويتامين ب 12 را بوجود مي‌آورند.
در گوشتخواران بدليل مصرف بالاجبار چربي بالاتر (پروتئينهاي حيواني همه بطور طبيعي همراه چربي مي‌آيند) بطور اعم بيماريهاي کيسه صفرا و تورم و التهاب غده پانکراس بيشتر است. اين غده چنانکه گفتيم در پروسه جذب ب 12 نقش دارد. سنگهاي کيسه صفرا نيز که در گوشتخواران بيشتر ديده مي‌شود در ايجاد تورم حاد پانکراسميتواند نقش بازي کند.
اسيد فوليک، ويتامين ديگري که همراه ويتامين ب 12 در پروسه رشد و ساختمان سلولي و از جمله گلبولهاي قرمز نقش دارد، بطور کلي در رژيم گوشتخواري بسيار فقير است. کمبود اين ويتامين که در غذاهاي گياهي بوفور يافت مي‌شود در پروسه عملکرد ويتامين ب 12 اختلال ايجاد مي‌کند.
و بطور کلي جذب ويتامين ب 12 در روده گياهخواران بدليل محيط مساعد ايجاد شده توسط رژيم درست وبالانس گياهخواري، از کارآيي بالاتري برخوردار است.
تشخيص کمبود ويتامين ب12
مستقيما توسط اندازه‌گيري ميزان آن در خون صورت مي‌گيرد. ويتامين ب 12 در متابوليسم بسياري مواد و عملکرد بسيار از پروسه هاي حياتي نقش دارد. کمبود اين ويتامين باعث بالا رفتن موادي مانند اسيد متيل مالونيک و اسيد آمينه هوموسيستئين مي‌شود. بالا بودن اين دو ماده در خون ميتواند نشانه ابتدايي کمبود ويتامين در مراحل ابتدايي آن باشد. هرچند بالا بودن هوموسيستئين تنها به دليل کمبود ويتامين ب 12 نبوده ميزان آن در خون افرادي که بيماريهاي قلبي و برخي بيماريهاي التهابي ديگر مي باشند نيز بالاست. مهم است که بدانيم که اين ماده در خون افرادي که داراي رژيم غذايي گوشتخواري هستند بسيار بالاست.
خوردن گوشت، مرغ، ماهي و لبنيات باعث بالارفتن هوموسيستئين مي‌شوند. در اين مورد اضافه کردن مکمل‌هاي ب 12 يا اسيد فوليک هيچ نوع اثري در پايين آوردن ميزان بيماريهاي قلبي و سکته ندارد.
غذاهاي حيواني که از نظر اسيد فوليک فقير هستند در حقيقت داراي ميزان بالاي اسيد آمينه ميتونين بوده که هوموسيستئين را مي‌سازد. سبزيجات و ميوه‌جات و انواع لوبياها داراي ميزان بالاي اسيد فوليک و ويتامين ب 6 بوده از بيماريهاي قلبي جلوگيري مي‌کنند.
منابع ويتامين ب12
(علاوه بر ميکروارگانيسمهاي موجود در خاك باکتريهاي موجود در آب درياها و درياچه‌ها نيز قادر به توليد کوبالامين (گروه ويتامين ب 12 هستند، بنابراين گفته مي‌شود که بسياري از گياهان دريايي بخصوص گياهي دريايي بنام Nori داراي ذخيره فراوان اين ويتامين است . اين مسأله اما از طرف ديگر محققان رد شده است، بنابراين اگر از اين گياهان براي منبع ب 12 خود استفاده مي‌کنيد بهتر است اندازه‌گيري ب 12 خون خود را دنبال کنيد. (هر 3سال يکبار)
از آنچه که گذشت ميتوان نتيجه گرفت که کمبود ويتامين ب 12 در گياهخواري داراي رژيم غذايي درست نادر بوده هرچند توصيه من اين است که اگر براي مدت طولاني( وگن (گياهخوار کامل بوده‌ايد و از محصولات گياهي باغچه شخصي خود که از کود طبيعي قوت گرفته استفاده نمي‌کنيد براي اينکه در سرتيتر اول اخبار جهاني قرار نگيريد ازمکمل ب 12 به مقدار کم استفاده کنيد.
بايد توجه داشت که در دوران بارداري و شيردهي بدن مادر و نوزاد بيشتر به اين ويتامين وابسته بوده توصيه اين است که اگر گياهخواريد حتما از مکملها استفاده کنيد.
3/0 تا 6 ميکروگرم از مکمل ب 12 براي نيازهاي بدن افراد عادي کافي است. هرچند متأسفانه مکملها همه داراي ميزانهاي بالاي 500-5000 ميکروگرم هستند، بنابراين احتمالا مصرف يک قرص در هفته براي يک گياهخوار بدون سابقه کمبود ب 12 کافي است. مکملها به اشکال گوناگون و با نامهاي سيانوکوبالافيل عرضه مي‌شوند. هرچند ميزان جذب ترکيبات سيانوکوبالامين مورد سوال بوده بهتر است از فرمهاي متيل کوبالامين و هيدروکسي کوبالامين استفاده کرد.
در خاتمه براي کساني که رژيم گوشتخواري را به خاطر ويتامين ب 12 آن توصيه مي‌کنند اضافه مي‌کنم که امروزه شواهد و منابع و تحقيقات فراوان اثر رژيم غذايي مبتني بر مواد حيواني را در ايجاد يا توسعه بيماريهاي مختلف نشان داده‌اند. بيماري‌هايي مانند سکته هاي قلبي، گرفتگي رگها، ديابت، يبوست، انواع سرطان‌ها از جمله سرطان سينه، پروستات و روده بزرگ، بيماريهاي کيسه صفرا، چاقي انواع آرتروزها، بيماري التهابي و بسياري ديگر با رژيم غذايي مبتني بر مصرف مواد حيواني پيوسته هستند و ما همه روزه افراد مبتلا به اين بيماريها را دردور و اطراف خود مي‌بينيم. اما از شما سوالي مي‌کنم. چند نفر گياهخوار مبتلا به کمبود ويتامين ب 12 در اطراف خود مشاهده کرده‌ايد؟
انتخاب با شماست. خوردن مواد حيواني و خطر بيماري قلبي از هر دو نفر يکنفر، سرطان سينه از هر 7 نفر يکنفر، سرطان پروستات از هر 6 نفر يکنفر در مقابل رژيم گياهخواري و خطر احتمالي کمبود ويتامين ب 12 از هر يک ميليون نفر يکنفر بيماريهاي ناشي از رژيم مبتني بر گوشتخواري را همه روزه در اطراف خود مي‌بينيم چند نفر از ما بيماريهاي ناشي از کمبود ويتامين ب 12 بدليل گياهخواري را ديده‌ايم؟
دکترزرين آذر ، داراي بورد تخصصي در دستگاه گوارش، کبد و بيماريهاي داخلي