رنگ سرخ درياچه اروميه نشانه چيست و چه اسراري را هويدا مي‌کند؟

اما حقيقت اين است که چه با عينک طنز يا با چشماني اشک‌بار به اين مرواريد غلتان در چشم گربه‌‌نشان نقشه‌ي وطن بنگريم، اصل ماجرا زياد تغييري نمي‌کند! ماجرايي که کوس رسوايي‌اش با هجوم يکباره‌ي رنگ سرخ به اين درياچه و فاش شدن 5 نظريه در چرايي آن، ابعاد انکارناپذيري به خود گرفت.

نخستين فرضيه را سيد غلامرضا ميرکي، مديرکل دفتر محيط زيست و توسعه پايدار سازمان تحقيقات کشاورزي مطرح کرد و صراحتاً در يازدهمين روز مرداد 1389 در بازديد از منطقه گفت: اين پديده همان بلوم پلانکتوني يا شکوفايي جلبکي - Algal bloom – و يا به عبارتي ساده‌تر کشند قرمز مشهور - RED TIDE – است که حالا پس از خليج فارس و درياي مازندران (کاسپين)، اينک درياچه‌ي رو به احتضار اروميه را به عنوان سوّمين قرباني خود برگزيده است.

بايد بدانيم که بلوم (شکوفايي) پلانکتوني يا جلبکي هنگامي رخ مي‌دهد که پساب‌هاي حاوي مواد مغذي به محيط‌هاي آبي و کم عمق در سواحل وارد شوند. اين مواد معمولاً ترکيبات فسفر و ازت هستند که عمدتاً از طريق زهاب‌هاي کشاورزي و فاضلاب‌هاي شهري و صنعتي به درياچه اروميه ريخته مي‌شوند.

امّا ماجرا به همين جا ختم نشد، زيرا مسعود باقرزاده کريمي، کارشناس دفتر تالاب‌ها در سازمان حفاظت محيط زيست در گفتگو با خبرگزاري مهر، ضمن رد نظريه‌ دکتر ميرکي، دليل سرخ‌شدن درياچه اروميه را تغيير ترکيبات نمک دانست و گفت: وقتي شوري آب از حد استاندارد فراتر رفته و به حد فوق اشباع رسيد، ترکيبات نمک عوض مي‌شود و برخي از انواع نمک‌ها، به ويژه نمک‌هاي داراي ترکيبات سديم که رنگ بلورهاي آن سفيد است، رسوب مي‌کنند؛ اما برخي ديگر از نمک‌ها به ويژه نمک‌هاي منيزيم‌دار که نارنجي رنگ يا نارنجي مايل به قرمز هستند، به علت مقاومت بالا همچنان به صورت محلول در آب درياچه باقي مي‌مانند.

با اين وجود، اين هم پايان ماجرا نبود، زيرا حسن عباس نژاد مديرکل محيط زيست استان آذربايجان غربي بروز اين پديده را نه به کشند قرمز و نه بلورهاي نمک منيزيم دار بلکه به ترشح شکوفه‌هاي جبلکي به نام "Dunalilla salina " مربوط دانست. و گفت: اين جلبک به دليل بالا رفتن ميزان غلطت نمک درياچه اروميه، براي سازگاري با محيط زيست و تنفس بهتر اقدام به ترشح ماده‌اي قرمز رنگ براي مقابله با شوري و ادامه حيات خود کرده است.

گفتني است آن ماده‌اي که عباس‌نژاد از آن ياد کرده است، چيزي نيست جز بتا کاروتن که امروزه در برخي ممالک جهان از جمله آمريكا و استراليا به منظور استخراجش آن جلبک را كشت مي‌دهند؛ جلبكي که از منابع تغذيه آرتمياي درياچه اروميه هم به شمار مي‌رود. اما وجود اين جلبک در درياچه شور اروميه در حالي ذکر مي‌شود که پيش‌تر، باقرزاده کريمي امکان حيات جلبک‌ها در آبي با اين درجه از شوري را مردود دانسته بود !

جالب‌تر از همه آن که نظريه‌ي چهارمي هم وجود دارد و اين رنگ قرمز را به وجود لاشه‌ي آرتمياهاي مرده در آب درياچه ربط مي‌دهد. در اين ارتباط، رضا ملك زاده، متخصص بيوتكنولوژي آبزيان و عضو هيأت علمي پژوهشكده آرتميا و جانوران آبزي دانشگاه اروميه با بعيد دانستن بروز پديده كشند قرمز در درياچه اروميه گفت: پس از مشاهدات مستقيم، نمونه گيري و انجام مطالعات ميكروسكوپي مشخص شد رنگ قرمز آب درياچه اروميه مربوط به تلفات آرتمياهايي هست كه قبلاً وجود داشته ولي بر اثر تلاطم امواج، در يك خط قرار گرفته و باعث ايجاد رنگ قرمز شده‌اند.

او توضيح داد: وقتي باقيمانده و تلفات آرتمياها در شرايط كم اكسيژني قرار مي‌گيرند، گلبول هاي قرمزشان افزايش يافته و در تركيب با نمك‌ها، خطوطي به وجود مي‌آيد كه رنگ آب را متمايل به سرخي مي‌كند. دكتر ملك زاده همچنين كاهش عمق آب درياچه به دليل گرماي زياد هوا و تشديد عمل تبخير را در ايجاد رنگ قرمز درياچه اروميه مؤثر خواند و افزود: با كاهش عمق آب، تخم‌هاي انبوه و متمركز آرتمياها كه در قعر درياچه رسوب كرده‌اند، خودنمايي مي‌كنند و رنگ قرمز آب درياچه مربوط به اين تخم هاست.

و اما آخرين فرضيه را دکتر محمدعلي آموزگار، دانشيار دانشگاه تهران مطرح کرده و مي‌گويد: چرا شلوغش مي‌کنيد؟ درياچه اروميه اصلاً 5 رنگ است! وي خاطرنشان مي‌کند: درياچه اروميه در فصول مختلف علاوه بر رنگ طبيعي با توجه به ميکروارگانيزم غالب مي‌تواند قرمز، صورتي، سبز و نارنجي هم ديده شود.

هفته‌ي گذشته مجدداً موضوع با دکتر ميرکي، صاحب فرضيه نخست مطرح شد، او ضمن گله‌مندي از وضعيت حاضر باز هم بر درستي نظريه‌ خود که مبتني بر مطالعات گسترده است، تأکيد کرد.

ظاهراً هيچ يک ديگر از طرفين ماجرا و صاحبان نظريه‌هاي چهارگانه‌ي ديگر هم اعلام نکرده‌اند که اشتباه کرده‌اند! هرچند اصولاً مگر در ايران مي‌شود کسي اشتباه کند؟!

به هر حال، اينک اين پرسش جدي مطرح است که چرا پيش از آن که موضوع رسانه‌اي شود و مسئولان مجبور به پاسخ نشوند، مديران مربوطه اقدام به بررسي ماجرا نکرده و ابعاد آن را تشريح نكرده اند؟ مگر هم‌اکنون وضعيت درياچه اروميه در شديدترين حالت نظارتي و هشدار قرار ندارد و مگر دست کم سه استاندار و دو وزير و يک معاون رييس‌جمهور در کار مديريت آن، تفاهم‌نامه‌ي مشترک امضاء نکرده‌اند! چگونه است که در مواجهه با چنين رخدادي، آن هم در منطقه‌اي که با عنوان پارک ملي از آن ياد مي‌شود و قاعدتاً بايد واجد بيشترين درجه نظارتي باشد، چندين عامل نامرتبط را بايد به عنوان عامل ذکر کنند و هر مسئول و کارشناسي هم دليل خود را ارايه کرده و دفاع کند؟

آيا آزمايش آب درياچه اروميه و آناليز داده‌هاي آزمايشگاهي آن زير نظر يک گروه کارشناسي واجد صلاحيت، تا اين حد دشوار و زمان‌بر است يا مشکل در جاي ديگري است!؟

نوشته شده توسط : محمد درويش