گزارشي از دومين روز همايش بزرگداشت حافظ/
كزازي : هر کس حافظ را آن‌چنان درمي‌يابد و مي‌شناسد که خود مي‌پسندد
كزازي گفت:هر کس حافظ را آن‌چنان درمي‌يابد و مي‌شناسد که خود مي‌پسندد و جالب‌تر اينجاست که هر يک از شناسندگان حافظ نيز مي‌توانند به اندازه کافي دليل و نشانه بر مدعاي خود از ديوان او گرد بياورند.
به گزارش شهر، نشست دو روزه تخصصي «موسيقي شعر حافظ» در مرکز فرهنگي شهر کتاب به پايان رسيد. چه آن‌هايي که روي صندلي‌هاي آبي رنگ سالن کوچک مرکز فرهنگي نشسته بودند يا در راهرو با تلويزيون مداربسته شاهد سخنراني‌ها بودند و چه آن‌هايي که برگزارکننده اين همايش محسوب مي‌شدند، در يک نکته اتفاق نظر داشتند: براي يک برنامهي علمي، مضمون سخنراني‌ها بيش از هر حاشيه‌ي ديگري اهميت دارد.
«حافظ و خرم‌ترين خنيا» عنوان گفتار اولين سخنران نشست، دکتر ميرجلال‌الدين کزازي، بود. او در ابتداي سخنانش با طرح اين پرسش که «چرا همه‌ي کساني که با ادبيات ايران آشنايي دارند، حافظ را سخنوري بزرگ دانسته‌اند؟» گفت: من خوش دارم فقط يک پاسخ به اين پرسش بدهم و بگويم شعر حافظ آب‌گونه است و همين آب‌گونگي است که از او سخنوري افسانه‌اي ساخته.
وي افزود: شعر حافظ چنان زنده، پويا و ناآرام است که از هر کالبدي مي‌گريزد و از همين‌رو درباره هيچ شاعر ديگري به اندازه وي چندوچون درنگرفته است. هر کس حافظ را آن‌چنان درمي‌يابد و مي‌شناسد که خود مي‌پسندد و جالب‌تر اينجاست که هر يک از شناسندگان حافظ نيز مي‌توانند به اندازه کافي دليل و نشانه بر مدعاي خود از ديوان او گرد بياورند.
کزازي با بيان اين نکته كه «آب، سخت و فشرده نيست و در هر آوندي که ريخته شود، شکل آن را به خود مي‌گيرد.»، در تشريح مفهوم آب‌گونگي غزليات شاعر شيراز تاکيد کرد: آب‌گونگي شعر حافظ به ساختار پيکري غزل‌هاي او بازمي‌گردد. شعر حافظ چنان است که وقتي آن را مي‌خوانيم، خاصه زماني که مي‌شنويم، پيش از آن‌که به انديشه‌ها و مفاهيم نهفته در آن فکر کرده باشيم، تاثير مي‌پذيريم. پس نخستين تاثيري که غزل‌هاي خواجه بر ما مي‌نهد، تاثيري است خنيايي.
وي ادامه داد:به ديگر سخن سروده‌هاي حافظ نه فقط شعر که خنيا هم محسوب مي‌شود و خنيا در شعر او از چنان ساختار و سرشت دروني‌اي برخوردار است که مي‌شود هر اثرش را کاري خنيايي دانست. پيام هر آهنگ، در خود آن آهنگ است و به همين دليل ما خنيا را از طريق دل درک مي‌کنيم و شعر را از راه عقل. غزليات حافظ هم قبل از آن‌که ساختاري شاعرانه داشته باشد، ساختاري خنيايي دارد.
کزازي در پايان سخنانش با تصريح بر اين نکته که «حافظ در آثارش در مرز بين سخن و سرود حرکت کرده» افزود: ما از خنيا بدون اين‌که بدانيم اثر مي‌پذيريم و نيازي به انديشيدن درباره آن نيست. درست است که حافظ در محتواي اشعارش از جهان نهان مايه مي‌گيرد، اما زيبايي شعر او بيش از هر چيز به خنياي نهفته در سرودهايش بازمي‌گردد.
موسيقي اصوات در غرل حافظ
دکتر نگار بوبان، پژوهشگر موسيقي ايراني و نوازنده‌ي عود، به بررسي موسيقي اصوات در غزل حافظ پرداخته بود که پژوهش صوت‌شناسانه‌ي متفاوتش با استقبال و شگفتي حاضران همراه شد. او گفت: بررسي شعر فارسي و از آن‌جمله غزليات حافظ، در مواردي که زبان را با موسيقي پيوند مي‌دهد، از دو جنبه سابقه دارد: يکي از باب وزن و ديگري از جهت هم‌نشيني آواها يا همان موسيقي دروني. آن‌چه در وزن شعر مطرح است، با وجود اصرار مکرر به موسيقايي بودن، به کمتر شکلي به واقعيت ريتمي مربوط مي‌شود و آن‌چه در هم‌نشيني آواها به بحث گذاشته شده، نوعي ارائه‌ي نمونه براي سليقه يا ابتکار در چيدن صداهاي مکرر يا مشابه در طول يک مصراع يا بيت بوده است؛ بدون آن‌که ارتباط واقعي آن با مقوله‌اي موسيقايي روشن و برجسته شود.
بوبان در تبيين کاري که انجام داده افزود: از منظر مولفه‌هاي ساختاري، موسيقي را مي‌توان در بيان زير خلاصه کرد: موسيقي، چيدن صداهايي با مشخصه‌ها و کميت‌هاي متنوع است روي محور زمان. صدا نيز سه مشخصه‌ي «نواک» به معني زير و بمي، بلندي ناشي از شدت و «شيوش» يا رنگ صداست. پس موسيقي را مي‌توان به سادگي در نحوه‌ي قرار گرفتن در طول محور زمان پي گرفت.
وي که با نگاه فوق چند نمونه از ابيات حافظ را با حذف واژه‌ها به پاره‌موسيقي بدل کرده بود، با پخش کردن اين پاره‌موسيقي‌ها نشان داد که ابيات چگونه بدون دريافت معنا و به صورت صرفا صوتي، توسط شنونده مورد دريافت قرار مي‌گيرند.
ضرورت رهايي از نسخه‌شناسي
دکتر مرتضي کاخي، منتقد، شاعر و پژوهشگر، با تاکيد بر ضرورت رهايي از نسخه‌شناسي‌هاي مکرر تاکيد کرد: پژوهش‌ها و مطالعات علمي و ادبي و توجه به نکات مربوط به زيبايي‌شناسي شعر حافظ و درون و محتواي آن، نکته‌اي است که در قياس با نسخه‌يابي و کشف نسخه‌ي اقدم غزليات، مغفول مانده و اين بي‌توجهي چنان عمق يافته که مي‌توان به جاي نسخه‌شناسي، تعبير نسخه‌ليسي را درباره‌‌اش به کار برد؛ چندان‌که گاه نسخه‌هايي منتشر مي‌شود که با نمونه‌هاي قبلي فقط در چند کلمه تفاوت دارد.
کاخي سپس با اشاره به يکي از ابيات حافظ به موضع نيما يوشيج در قبال اين بيت پرداخت و گفت: حافظ در غزلي مي‌گويد: عرضه کردم دو جهان بر دل کار افتاده/ به جز از عشق تو باقي همه فاني دانست». نيما در ?? سالگي در منظومه‌ي افسانه، اگرچه توجه درستي به چيزي که حافظ مي‌گويد نداشته، سعي کرده به حافظ نزديک شود. نيما مي‌گويد: حافظا اين چه قدر و چه کيد است/ کز زبان مي و جام و ساقي است/ نالي ار تا ابد باورم نيست/ که بدان عشق‌بازي که باقي‌ست/ من بر آن عاشقم که رونده‌ست. نيما خيلي راحت از بي‌اعتقاد خودش به عشقي که مد نظر حافظ است سخن گفته و اعلام مي‌کند که به انسان عشق مي‌ورزد. من در پي تاييد گفته‌ي نيما نيستم، اما نزديک شدن او به حافظ برايم اهميت دارد. نگاه نيما نگاهي است علمي و از روي قريحه‌ي شاعري و اين چيزي است که ما در طول اين سال‌ها به ندرت شاهد آن بوده‌ايم.
آفرينش‌گري موسيقايي در شعر حافظ
مهدي فيروزيان، دانشجوي دوره‌ي دکتري زبان و ادبيات فارسي که در برنامهي روز نخست نيز اجراي زنده‌ي موسيقي را با سه‌تار برعهده داشت، عنوان سخنان خود را چنين برگزيده بود: «آفرينش‌گري موسيقايي در شعر حافظ».
او گفت: حافظ در بيشتر نمونه‌ها از آرايه‌هايي که ساختگي و متکلفانه به نظر برسند استفاده نکرده؛ چنان‌چه آرايه‌ها در شعر او نمود ويژه‌اي ندارند. در واقع مي‌شود کار حافظ را آفرينش‌گري موسيقايي ناميد تا آرايه‌پردازي. گاه کار شاعر در نحو زبان و کاربرد واژگان چنان ساده و به گفتار نزديک مي‌شود که گمان مي‌بريم او بي‌هيچ تکلفي در حال سخن گفتن است؛ اما آن‌چه در برابر ماست شعري است با رعايت قواعد موسيقايي.
فيروزيان در ادامه با ذکر نمونه‌هاي متعدد يادآور شد: آواها در شعر حافظ در محدوده‌ي واژگان نمي‌مانند. ما مي‌توانيم در شعر او ساختار معنايي واژگان را به يک سو بنهيم و از ديدي موسيقايي و شنيداري به شعر بينديشيم.
حافظ و تکرار رندانه قافيه
دکتر حميدرضا شايگان‌فر به عنوان آخرين سخنران همايش به ساختار رديف و قافيه در غزليات حافظ پرداخت و خاطرنشان کرد: اگر شعراي ما قافيه بيت اول را در مصرع اول، در آخر بيت دوم مي‌آوردند، به زعم قدما حسن بود و به آن صنعت ردالقافيه گفته مي‌شد. حافظ نيز بسيار از اين صنعت استفاده کرده است. اما قدما تکرار قافيه را بد مي‌دانسته‌اند و آن را در رده‌ي خطاهاي شعري برمي‌شمردند. آن‌ها در نهايت دو خطا در يک غزل را مجاز مي‌دانستند، ولي بيش از اين براي‌شان قابل بخشش نبود. با وجود اين مي‌دانيم که حافظ با بي‌باکي قافيه‌ها را تکرار مي‌کرده است.
شايگان‌فر در ادامه افزود: بي‌تريد حافظ از خطا بودن تکرار قافيه مطلع بوده است، اما نکته اينجاست که او چنان رندانه به تکرار قافيه مي‌پردازد که اين قافيه‌ها اغلب معاني گوناگون مي‌دهند و اين حاصل چيزي نيست جز رندي شاعر.