تأكيد كارشناسان بر لزوم اجراي طرح ملي پيشگيري از خودکشي؛
افزايش خطر خودكشي در ايران در آستانه ورشکستگي‌هاي رواني!
ايران سومين کشوري است که در آن آثار خودکشي موفق زنان افزايش يافته و در حال پيشي گرفتن از آمار خودکشي مردان بوده هر چند نرخ 6نفر از هر 100هزار نفر براي خودکشي در ايران که دستگاه‌هاي دولتي به آن استناد مي‌كنند، فاصله زيادي با نرخ 16 نفر از هر 100هزار نفر که سازمان بهداشت جهاني(WHO) اعلام كرده دارد اما به اعتقاد برخي کارشناسان جامعه در زمينه اين آسيب اجتماعي وضعيت ناخوشايندي ندارد.
به گزارش خبرنگار "شهر"، بسياري از روانشناسان بر اين باورند كه ريشهيابي هرگونه عامل يا عوامل زمينه‌ساز خودکشي سكويي مهمي براي پرداختن به اين معضل اجتماعي دنياي امروز و در نتيجه اتخاذ تدابير لازم به منظور پيشگيري و ارايه راه‌حل‌هاي مفيد و منطقي محسوب مي‌شود و بر اين اساس خودکشي بايد از نقطه نظر رواني، اجتماعي، خانوادگي، اقتصادي، تحصيلي، کاري، قانوني و... مورد بررسي قرار گيرد.
در اين ميان توجه به اين نكته كه "خودکشي يکي از معضلات اجتماعي بوده که با توجه به پيچيده‌ترشدن تعاملات و ارتباطات در بيشتر جوامع رو به افزايش است" حايزاهميت و غيرقابل انكار است، بطوري افزايش نرخ خودکشي در طبقات مختلف جامعه نگراني فزاينده‌اي را براي تمامي كشورها از جمله ايران بوجود آورده است؛ اگرچه در شرايط كلي وقوع اين معضل اجتماعي بيشتر متأثر از نابساماني‌ها، اختلالات رواني و نابرابري‌هاي اجتماعي است.
اگرچه اغلب كارشناسان حوزه روان بر اين نكته اذعان دارند كه انسان موجودي اجتماعي است و اگر حس کند فريادرسي وجود دارد، ديگر تن به خودکشي نمي‌دهد و در اين رابطه موضوع آموزش و نهادينه كردن مهارت‌هاي زندگي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است؛ همه افراد و در رأس آنها نوجوانان و جوانان بايد راه‌هاي مقابله با استرس را بياموزند و با اميد و جرأت به جنگ مشکلات بروند.
با اين حال بر اساس آمارهاي جهاني مي‌توان گفت كه خودکشي پنجمين علت مرگ و مير بويژه در جوامع صنعتي است و گسترش روزافزون اين پديده در دو دهه اخير بويژه در گروه سني نوجوانان و جوانان موجب شد تا سازمان جهاني بهداشت روز 10 سپتامبر برابر با 19شهريور را با عنوان "روز جهاني پيشگيري از خودکشي" نامگذاري کند و در اين روز براي برخي کشورها برنامه خاصي در نظر بگيرد.
به گفته کارشناس مسوول مرکز مشاوره يكي از دانشگاه‌هاي كشور، در نهايت تأسف، بعد از کشورهاي چين و هندوستان، ايران سومين کشوري است که در آن آثار خودکشي موفق زنان افزايش يافته و در حال پيشي گرفتن از آمار خودکشي مردان بوده و اين درحاليست كه در شرايط كلي و براساس آمار، زنان 3برابر مردان اقدام به خودکشي مي‌کنند، ولي از اين ميان 7درصد زنان و 5 درصد مردان خودکشي موفق دارند؛ به عبارت ديگر مردان در حدود 3برابر زنان بر اثر خودکشي جان خود را از دست مي‌دهند.
حسن نيک رنگ مي‌افزايد: در ايران، نوجوانان، جوانان و زنان دو قشري هستند که بيش از سايرين دست به خودکشي مي‌زنند و بطور كلي آمار خودکشي و خود سوزي در استان‌هاي محروم کشور بويژه استان‌هاي غربي از جمله ايلام، کرمانشاه، همدان، لرستان، خوزستان و کهکيلويه و بوير احمد بيشتر از ساير مناطق کشور است.
به اعتقاد برخي صاحبنظران، آمار خودکشي در كشور ما بيانگر آن است که اين پديده بويژه در بين زنان بصورت يک مسأله اجتماعي درآمده و اگر چاره‌اي براي آن انديشيده نشود، آثار سوء آن علاوه بر شخص اقدام‌کننده، بر اطرافيان وي و جامعه غيرقابل جبران خواهد بود.
هر چند نرخ شش نفر از هر يكصد هزار نفر براي خودکشي در ايران که دستگاه‌هاي دولتي به آن استناد مي‌كنند، فاصله زيادي با نرخ 16 نفر از هر يكصدهزار نفر که سازمان بهداشت جهاني(WHO) اعلام كرده، به ظاهر نشان دهنده اين است که جامعه ما در زمينه اين آسيب اجتماعي وضعيت ناخوشايندي ندارد، اما برخي آمار و ارقام در استان‌هاي مختلف کشور از بحراني بودن شرايط حكايت دارد، بطوري كه اسفندماه سال گذشته، مديرکل دفتر آسيب ديدگان اجتماعي سازمان بهزيستي کشور در يک گفت‌وگوي خبري وضعيت خودکشي در ايلام و کرمانشاه را نگران‌کننده عنوان کرد.
«سيدحسن موسوي چلک» گفت كه در شهرهاي دره‌شهر و ايوان در استان ايلام خودکشي از مرز بحران هم گذشته و بسيار نگران‌کننده است و بايد مسوولان استاني براي رفع اين مسأله اقدام خاصي انجام دهند.
بر اساس آمارهاي رسمي، نرخ خودکشي در برخي استان‌ها و در رأس همه ايلام 16 نفر در هر يكصدهزار نفر است و به اين ترتيب در ايلام 580 هزار نفري سالانه بيش از 400 مورد خودکشي رخ مي‌دهد كه البته علي عزتي، نماينده حوزه جنوبي اين استان در مجلس شوراي اسلامي، وضعيت نامناسب اقتصادي نشأت گرفته از بيکاري و نبود مشاغل درآمدزا را مهمترين عامل خودکشي در اين استان عنوان مي‌كند.
البته در اين ميان دكتر محسني‌تبريزي، جامعه‌شناسي كه مطالعات تخصصي ويژه‌اي در حوزه خودكشي و دلائل آن انجام داده است، اذعان دارد كه نمي‌توان براي خودکشي علت واحدي در نظر گرفت، بلكه مجموعه‌اي از عوامل که مي‌توان آنها را عوامل محيطي ناميد، به بروز مشکلا ت روحي و رواني در افراد منجر مي‌شود که آنها را پرخاشگر، ساختارشکن و افسرده مي‌کند و بطور کلي خودکشي زماني به وقوع مي‌پيوندد که فرد در وضعيتي آنوميک قرار گيرد.
بطور کلي، علل خودکشي در ايران اختلافات زناشويي، ازدواج‌هاي اجباري، تمايلات شديد عاطفي و علل ناموسي، اختلالا ت رواني و شخصيتي، مشکلات ناشي از شکست تحصيلي و فشارهاي رواني، فقر و تنگدستي، بيکاري، اخراج از کار و شرايط نامساعد اقتصادي است. علاوه بر اين، مسائل و معضلات زندگي شهري و وضعيت نابسامان زندگي، از هم پاشيدگي گروه‌هاي اجتماعي، اعتياد به مواد مخدر، نداشتن استقلال و اجبار در پيروي از مقررات سنتي، سنت‌هاي غلط، افزايش آمار طلاق و برملا شدن اسرار و حقايق خصوصي زندگي فرد از مهمترين دلايل خودکشي عنوان شده است.
در همين حال دکتر حسن عشايري، عصب شناس و استاد دانشگاه علوم توانبخشي با بيان اين كه "در ايران خودکشي به نقاطي نفوذ کرده که موجب نگراني است"، به اين موضوع اشاره مي‌كند كه در طول سال‌هاي گذشته، خودکشي در عشاير کشور به تعداد انگشتان دست بود، اما امروز خودکشي در اين قشر به معضل بزرگي تبديل شده است.
وي، خودکشي را برگ جريمه‌اي به محيط قلمداد كرده و تربيت‌هاي پادگاني خانواده‌ها و مدارس را مهمترين عامل كلي بروز اين معضل مي‌داند، چراكه به اين ترتيب خلأ ويرانگري در ذهن کودک و نوجوان بوجود مي‌آيد و به تدريج جامعه را به ورشکستگي رواني مي‌رساند.
با استناد به اظهارات برخي محققان اين حوزه، متأسفانه بنظر مي‌رسد در گروهي که نبايد خودکشي صورت بگيرد مانند دانشجويان در حال تحصيل، ميزان خودکشي بسيار بالاست كه دکتر شهلا اعزازي، استاد رشته جامعه‌شناسي دانشگاه علامه طباطبايي، فشار رواني و اجتماعي را مهمترين دليل اصلي آن مي‌داند.
وي در مصاحبه با خبرآنلاين اظهار مي‌كند: بيشتر کشورها موردي با عنوان "هات‌لاين" دارند که افرادي که آمادگي کشتن خود را دارند، مي‌توانند تلفن کنند يا مراکز مشاوره‌اي وجود دارد تا با صحبت و مشاوره آرام شوند، اما در جامعه ما از يک طرف فشارها فوق‌العاده زياد است و از سوي ديگر هيچ نوع کمکي در جامعه براي اين افراد وجود ندارد، بنابراين اگر اين موضوع را يک مشکل اجتماعي بگيريم، اصلاً سازمان‌هاي حامي و حمايت‌کننده وجود ندارد.
در حالي كه نهادهاي بين‌المللي تأکيد فراواني بر روي انجام تحقيقات تخصصي و کاربردي ايجاد حساسيت درباره خودکشي و در نهايت تدوين برنامه‌هاي ملي و بين‌المللي به منظور کنترل و کاهش اين آسيب اجتماعي دارند، بنظر مي‌رسد هنوز هيچ برنامه مدون ملي براي کنترل و کاهش اين آسيب اجتماعي در كشور به اجرا درنيامده و اين درحاليست كه وقوع حتي يک خودکشي تأثير رواني و اجتماعي زيادي بر روي افراد و جامعه مي‌گذارد.
اما آنچه حايزاهميت است، اين كه به منظور تدوين و اجراي طرح ملي پيشگيري از خودکشي كه با توجه به وضعيت موجود لزوم آن به شدت احساس مي‌شود، براي دستيابي به آمار واقعي خودکشي و دلايل آن كه متأسفانه هم از سوي نهادهاي رسمي و هم مردم و خانواده‌ها سانسور مي‌شود، بايد فرهنگسازي كرد و به فکر تجربه راه‌هاي متفاوت بود، چراكه براساس فرهنگ نهادينه شده، خودکشي عملي مذموم شمرده مي‌شود و به همين دليل اطرافيان کسي که دست به خودکشي زده است، علاقه‌مند به دادن اطلاعات درست و دقيق نيستند.
البته در اين رابطه رييس اداره سلامت روان وزارت بهداشت با بيان اين كه "طرح جامع كشوري پيشگيري از خودكشي تدوين شده و اكنون در دو دانشگاه علوم‌پزشكي كشور در مرحله اجراي آزمايشي است"، خاطرنشان كرده است: طي برنامه جامعه پيشگيري از خودكشي سعي مي‌شود سطح آگاهي و دانش مردم ارتقا يابد تا با خودكشي به عنوان يك مشكل بهداشتي برخورد كنند و استيگما (ننگ) آن كاهش يابد.
دكتر احمد حاجبي تأكيد كرده است: اگر روزي در بحث انگ‌زدايي از خودكشي موفق شويم، آمارهاي اين بحث به واقعيت نزديك‌تر خواهد شد؛ چرا كه بسياري از خانواده‌ها هنگام مراجعه به اورژانس‌ها از گفتن اين كه فرد مورد نظر خودكشي كرده امتناع مي‌كنند و اين امر آمارها را خيلي سخت به واقعيت نزديك مي‌كند. همچنين وقتي فرد به دليل خودكشي فوت مي‌كند خانواده‌ها تلاش مي‌كنند كه علت آن را پنهان كنند.
بهر حال آنچه مسلم است اين كه با توجه به هشدار كارشناسان و ابراز نگراني‌ها درباره نفوذ افكار اقدام به خودكشي در برخي اقشار خاص بويژه قشر تحصيل‌كرده، مسوولان بايد هر چه سريعتر اقدامات عملي را در راستاي پيشگيري از روند وقوع اين پديده غمبار كه امروزه اشكال جديدي همچون خودكشي در مترو به خود گرفته است، صورت دهند و در اين رابطه ريشهيابي دقيق علل اين قبيل اقدامات و انگيزه‌هاي مربوطه اهميت ويژه‌اي دارد، اما در مجموع تأسيس خانه‌هاي سلامت، مراکز شبه خانواده و مشاوره خانوادگي، اصلاح و ساماندهي مراکز مشاوره قبل ازازدواج، ارتقاء سطح فرهنگ جامعه در خصوص جايگاه شخصيتي زنان و پيش‌بيني مجازات مرداني که به هر دليل اقدام به همسرآزاري مي‌کنند و راه‌اندازي انجمن‌هاي مردم‌نهاد جهت ارائه خدمات به افراد آسيب‌ديده و آسيب‌پذير و ... از جمله مهمترين راهكارهاي پيشنهادي صاحبنظران است.
اما براستي تا كنون مسوولان امر چه اقدامات اساسي در راستاي ارتقاء بهداشت روان و كاهش زمينه‌هاي منجر به خودكشي بويژه خودكشي در ملأعام كه آثار رواني جبران‌ناپذيري در شاهدان حادثه برجاي مي‌گذارد، صورت داده‌اند؟
گزارش از «سعيده ساجدي‌نيا»