گزارش نگران كننده از جايگاه آموزش عالي ايران

«دانشگاه‌هاي ايران چه‌جايي در ميان برترين دانشگاه‌هاي جهان دارند؟» «دانشگاه تهران در صدر رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي ايران قرار گرفت»، «دانشگاه تهران در جمع 500 دانشگاه برتر دنيا»، «دانشگاه شريف برترين دانشگاه صنعتي ايران است»و... همه ما تاكنون نقل‌قول‌هاي بسياري از اين دست را شنيده‌ايم. اما چرا اين نقل‌قول‌ها تا اين حد با يكديگر اختلاف و در برخي از موارد تناقض دارند؟

به نوشته مجلات همشهري؛ اساسا رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي دنيا بر چه اساسي انجام مي‌شود و چرا دانشگاه‌هاي ايران در اين رتبه‌بندي‌ها جايگاه چندان مناسبي را حتي در مقايسه با دانشگاه‌هاي ساير كشورهاي آسيايي به دست نمي‌آورند؟ چه دليلي دارد كه دانشگاه صنعتي شريف كه از نظر بسياري بهترين دانشگاه ايران است و سالانه تعداد زيادي از دانشجويان آن براي ادامه تحصيلات راهي دانشگاه‌هاي بزرگ جهان مي‌شوند؛ در اين رتبه‌بندي‌ها عموما پايين‌تر از دانشگاه تهران قرار مي‌گيرد؟ در اين مقاله قصد داريم نگاهي به آخرين رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي دنيا و نحوه انجام آنها بيندازيم. رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي جهان براساس شاخص‌هاي مختلفي انجام مي‌گيرد. ازجمله اين شاخص‌ها مي‌توان به آمارهاي تجربي، كيفيت اساتيد، بورس‌هاي اعطايي، تعداد دانشجويان، امكانات آزمايشي و تحقيقاتي و موارد ديگر اشاره كرد.

در برخي از اين رتبه‌بندي‌ها نيز شاخص‌هاي آكادميك تاثير چنداني ندارند و رتبه‌بندي بر اساس شاخص‌هايي مانند نحوه پذيرش و ورود دانشجويان به دانشگاه صورت مي‌گيرد. اغلب رتبه‌بندي‌هايي كه توسط موسسات معتبر انجام مي‌شود، مجموعه دانشگاه‌ها را مدنظر قرار مي‌دهند. با اين‌حال رتبه‌بندي‌هاي ديگري هم وجود دارد كه براي برنامه‌هاي آموزشي، دانشكده‌ها و حتي مدارس صورت مي‌گيرد. برخي از رتبه‌بندي‌ها نيز وجود دارد كه بر اساس جهت‌دهي برخي مجلات، روزنامه‌ها و گاهي اوقات توسط دانشگاهيان و فرهنگيان انجام مي‌شود. همچنين رتبه‌بندي ممكن است از كشوري به كشور ديگر متفاوت باشد؛ به عنوان مثال رتبه‌بندي دانشگاه‌ها در ايالات متحده به طرز معناداري تحت‌تاثير سيستم پذيرش دانشجوست ولي در انگليس تعدد نشريات و مقالات است كه رتبه دانشگاه‌ها را تعيين مي‌كند.

نخستين چالشي كه بر سر راه هر رتبه‌بندي قرار دارد، تهيه فهرست اوليه‌ از موسساتي است كه بايد مورد بررسي قرار گيرند. پس از تعيين دانشگاه‌ها و موسسات آموزشي و تحقيقاتي، نوبت به تعيين شاخص‌هايي مي‌رسد كه رتبه‌بندي بر مبناي آنها انجام مي‌شود. موسسات مختلف از شاخص‌هاي متفاوتي براي رتبه‌بندي استفاده مي‌كنند. اين شاخص‌ها بسيار متنوع هستند و طيف وسيعي از كيفيت آموزش تا تعداد صفحات وب‌سايت دانشگاه و مساحت آن را دربر مي‌گيرد. همچنين ممكن است شاخص واحدي كه در رتبه‌بندي‌هاي مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرد، در هر رتبه‌بندي تاثير متفاوتي داشته باشد. اين امر از آنجا ناشي مي‌شود كه تعداد شاخص‌هاي انتخابي و ميزان تاثير هر يك در رتبه‌بندي‌هاي مختلف، متفاوت است.

مهم‌ترين شاخصي كه در بسياري از رتبه‌بندي‌ها به آن استناد مي‌شود، كيفيت آموزش است. پارامترهاي تاثيرگذار بر اين شاخص در رتبه‌بندي‌هاي مختلف متفاوت هستند اما عموما تعداد فارغ‌التحصيلان دانشگاه و تعداد جوايز بين‌المللي كسب‌شده توسط دانشگاه به ويژه جايزه نوبل در اين دسته قرار مي‌گيرند. البته همان‌طور كه ذكر شد، تاثير يك شاخص واحد ممكن است در رتبه‌بندي‌هاي مختلف متفاوت باشد. به‌عنوان مثال تاثير اين شاخص در رتبه‌بندي تايمز 30درصد و در رتبه‌بندي شانگهاي 10درصد است. درخصوص رتبه‌بندي‌هاي مختلف همچون رتبه‌بندي تايمز و رتبه‌بندي شانگهاي كه به آنها اشاره شد، در ادامه به تفصيل صحبت خواهيم كرد.

شاخص مهم ديگر در رتبه‌بندي، وجهه بين‌المللي دانشگاه است. البته رتبه‌بندي‌هاي مختلف از معيارهاي كاملا متفاوتي براي اين شاخص استفاده مي‌كنند. به‌عنوان مثال تاثيرگذارترين پارامتر اين شاخص در رتبه‌بندي يواس‌نيوز نظرات افراد برجسته دانشگاهي، در رتبه‌بندي شانگهاي كيفيت اعضاي هيات علمي و اساتيد و در رتبه‌بندي فاكتور جي تعداد پيوندهاي وب‌سايت دانشگاه در ميان وب‌سايت دانشگاه‌هاي ديگر است. با توجه به اينكه در دنياي رو به جهاني شدن امروز، موفق‌ترين دانشگاه‌ها آنهايي هستند كه بتوانند بهترين دانشجويان و اساتيد را از سراسر دنيا جذب كنند، تعداد اساتيد و دانشجويان بين‌المللي دانشگاه، كنفرانس‌هاي بين‌المللي و همكاري‌هاي بين‌المللي دانشگاه نيز از پارامترهاي تاثيرگذار در اين شاخص هستند.

فعاليت‌هاي پژوهشي و تحقيقاتي نيز ازجمله شاخص‌هاي تاثيرگذار در رتبه دانشگاه هستند كه به نوعي بيانگر خروجي علمي دانشگاه هستند. از پارامترهاي موثر بر اين شاخص مي‌توان به حجم پژوهش‌هاي انجام‌شده، درآمدهاي پژوهشي و اعتبار تحقيقات اشاره كرد. براي ارزيابي اعتبار تحقيقات از معيارهاي مختلفي مانند تعداد مقالات چاپ‌شده در مجلات معتبر علمي، تعداد مقالات ISI، تعداد ارجاعات مقالات و نسبت ارجاعات به اعضاي هيات علمي استفاده مي‌شود. از شاخص‌هاي ديگري كه در رتبه‌بندي‌هاي مختلف از آنها استفاده مي‌شود، مي‌توان به نسبت استاد به دانشجو، اعضاي هيات علمي برنده جايزه نوبل، اساتيد و فارغ‌التحصيلان داراي مقالات پراستناد، امكانات آزمايشگاهي، سرانه كتاب و مجلات، بازدهي دانشگاه نسبت به اندازه آن، ابداعات و نوآوري‌هاي صنعتي، تعداد مراكز رشد دانشگاه و كيفيت وب‌سايت دانشگاه اشاره كرد.

رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي دنيا

علاوه بر رتبه‌بندي‌هاي كلي كه توسط موسسات مختلف ارائه مي‌شود، رتبه‌بندي دانشگاه‌ها معمولا بر اساس رشته‌هاي مختلف دانشگاهي شامل گروه‌هاي فني و مهندسي، پزشكي و علوم زيستي، علوم طبيعي، علوم اجتماعي و هنر نيز انجام مي‌شود. همچنين رتبه‌بندي‌هاي انجام‌شده به تفكيك مناطق جغرافيايي، كشورهاي مختلف و برخي دسته‌بندي‌هاي ديگر دردسترس هستند. در ميان رتبه‌بندي‌هاي مختلفي كه از سوي موسسات متعدد اعلام مي‌شود، برخي از ارزش و اعتبار بيشتري در مقايسه با سايرين برخوردارند. با اين حال در اكثر اين رتبه‌بندي‌ها برترين دانشگاه‌هاي دنيا عموما متعلق به كشورهاي آمريكا، انگليس، آلمان، استراليا، فرانسه، كانادا، ژاپن، هلند، كره‌جنوبي و چين هستند.

رتبه‌بندي يواس‌نيوز ، رتبه‌بندي علمي (رتبه‌بندي شانگهاي)، رتبه‌بندي نشريه آموزش عالي تايمز، رتبه‌بندي وبومتريك، فاكتور جي، رتبه‌بندي حرفه‌اي دانشگاه‌هاي دنيا، رتبه‌بندي عملكرد مقالات علمي، رتبه‌بندي دانشگاه ووهان و رتبه‌بندي جهان اسلام از جمله اين رتبه بندي ها هستند كه در نسخه كامل گزارش «دانستنيها» هر يك به طور جداگانه توضيح داده شده اند كه حاوي اطلاعات ذي قيمتي براي علاقه مندان مخصوصا اساتيد و دانشجويان است.

رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي ايران

دانشگاه‌هاي ايران در ميان رتبه‌بندي‌هاي مختلف معمولا جايگاه چندان مناسبي را به دست نمي‌آورند. با توجه به اينكه اغلب رتبه‌بندي دانشگاه‌ها را نهايتا تا رتبه 200 رده‌بندي مي‌كنند، در بيشتر رتبه‌بندي‌ها نامي از دانشگاه‌هاي ايراني ديده نمي‌شود.

ازجمله رتبه‌بندي‌هايي كه مي‌توان نام دانشگاه‌هايي از ايران را در آنها مشاهده كرد، رتبه‌بندي شانگهاي و رتبه‌بندي وبومتريك هستند. در رتبه‌بندي امسال دانشگاه شانگهاي، دانشگاه تهران در رده 401-500 و دانشگاه صنعتي شريف در رده 501-600 قرار گرفتند. دانشگاه شانگهاي در رتبه‌بندي خود، تنها 100 دانشگاه برتر دنيا را براساس امتيازات رده‌بندي مي‌كند و دانشگاه‌هايي را كه در رتبه‌هاي بالاتر از 100 قرار مي‌گيرند، بر اساس امتياز كسب شده در دسته‌هاي صدتايي تقسيم‌بندي مي‌كند. در اين تقسيم‌بندي دانشگاه‌هاي ميان هر دسته از امتياز بالاتري نسبت به دسته‌هاي بالاتر برخوردار هستند اما ميان دانشگاه‌هايي كه در يك دسته قرار مي‌گيرند، رتبه‌بندي صورت نمي‌گيرد و دانشگاه‌ها تنها براساس حروف الفبا طبقه‌بندي مي‌شوند.

رتبه‌بندي وبومتريك از جامعيت بيشتري در مقايسه با ساير رتبه‌بندي‌ها برخوردار است و مي‌توان رتبه دانشگاه‌ها را به تفكيك هر كشور مشاهده كرد. براساس آخرين ويرايش اين رتبه‌بندي كه در جولاي 2010 (تيرماه 1389) ارائه شده است، دانشگاه تهران رتبه 899، دانشگاه علوم پزشكي تهران رتبه 1182، دانشگاه فردوسي مشهد رتبه 1499، دانشگاه صنعتي شريف رتبه 1579، دانشگاه علوم پزشكي شيراز رتبه 1831، دانشگاه علوم پزشكي اصفهان رتبه 1899، دانشگاه علوم پزشكي مشهد 2188، دانشگاه صنعتي اميركبير رتبه 2235، دانشگاه شهيد بهشتي رتبه 2237 و مركز تحقيقات نظري فيزيك و رياضيات رتبه 2363 را كسب كرده‌اند.

سايت هاي رتبه بندي:

http://www.arwu.org

http://www.webometrics.info

http://ed.sjtu.edu.cn/ranking.htm

http://www.usnews.com/sections/education/index.html

http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings

http://www.mines-paristech.fr/Actualites/PR/EMP-ranking.html

http://ranking.heeact.edu.tw/en-us/2010/homepage

http://www.topuniversities.com

http://www.4icu.org

http://www.rmit.edu.au

http://www.phds.org/rankings

http://www.wes.org/ewenr/06aug/practical.htm