هنرهاي شهري؛ مطالبه جديد شهروندان

اين مطلب بخشي از يادداشت سيد جواد شوشتري  مديرعامل سازمان زيباسازي شهر تهران درباره زندگي مردم و خواستگاه هنر و فضاهاي شهري است كه ادامه آن در پي مي‌ايد؛

اگر روزي شاخص‌هاي کرامت شهروندي با ميزان ارائه خدمات شهري، جمع‌آوري زباله و آسفالت خيابان‌ها سنجيده مي‌شد، در تعريف مدرن از مديريت شهري، «تکريم شهروند» را با معيارهايي مي‌سنجند که در خروجي‌اش، تأثيرگذاري بر ابعاد رواني (و غيرفيزيکي) شهروندان نقش بسزايي دارد. در ادبيات جديد، مدير کارآمد به اين پرسش پاسخ مي‌دهد که براي تأمين نيازهاي روحي و رواني شهرونداني که ساعات قابل توجهي از روز را در فضاهاي شهري مي‌گذرانند، چه اقداماتي انجام داده است؟

تغييرات پيچيده‌اي که در تعريف از «نيازهاي شهروندي» در «شهرنشيني مدرن» ايجاد شده اين سؤال را به ذهن يک مدير متبادر مي‌کند که شاخص‌هاي پاسخگويي به اين دسته از نيازهاي مدرن چيست و چه خط تمايزي نسبت به اولويت‌هاي گذشته بايد ايجاد شود؟

نيازسنجي‌ها حاکي از آن است که يکي از اصلي‌ترين مطالبات شهروندان ساکن در کلانشهري مانند تهران، اولويت‌بخشي به فضاها، سيما و نماهايي است که ساعات زيادي در زندگي روزانه‌شان با آن ارتباط مستقيم دارند. نظرسنجي‌ها و در نتيجه صورت‌بندي کنوني حاصل از آن، اين الزام را پديد مي‌آورد که نه تنها بايد اينگونه «خواست‌»‌ها را جدي گرفت بلکه با برنامه‌اي عملي و مدون بايد در راستاي تأمين آن گام‌هاي سريعي برداشت؛ چرا که اين نيازها با همان سرعتي که شکل مي‌گيرند متحول هم مي‌شوند، لذا پيش نرفتن همزمان با اين دست از خواسته‌هاي شهروندان، سبب مي‌شود تا بين نياز‌هاي رواني شهروندان و عملکرد مديريت شهري شکافي جدي ايجاد شود.

شهروند امروز انتظار دارد، در فضاهاي شهري، عنصر لذت و آرامش در فضاسازي‌هاي شهري لحاظ شود و به يقين به نمادهايي که هر روز در مقابل چشمانش قرار مي‌گيرند حساس است.

براي شهروند امروز مهم است که در طراحي شهر با چه نماهايي مواجه و چه پيغام‌هايي به او منتقل مي‌شود.به‌نظر مي‌رسد که برآورده کردن چنين خواسته‌هايي، نياز به «مديريت شبکه‌اي» دارد؛ مديريتي که تمام اين المان‌ها و فاکتورها را در يک شبکه وابسته و به هم تنيده لحاظ کند و تغيير ساختار بصري شهري را در يک فرايند پيچيده و در زواياي متعدد لحاظ کرده باشد.

در اين چارچوب فکري، خاطره‌سازي، ‌ از تعاريف مشترک اين شبکه محسوب مي‌شود. ايجاد خاطره در شهر به خوانايي و هويت شهر کمک مي‌کند.

در اين نوشته، به بررسي دلايلي که سبب مي‌شود اهميت ويژه‌اي به مجسمه به‌عنوان يکي از نمادهاي اصلي اين هويت‌يابي شهري داده شود، مي‌پردازم. رويت يک تنديس در ذهن شهروند، خاطره‌اي را حکاکي مي‌کند؛ خاطره‌اي که در ذهن او بخشي از نمادهاي هويت شهر در نظر گرفته مي‌شوند، به‌ويژه در شرايطي که بسياري از شهرهاي جديد داراي معماري‌ شطرنجي هستند، براي ايجاد احساس تعلق و هويت به ابنيه و محيط شهري لازم است در بعضي از قسمت‌هاي شهرهاي جديد عناصري را که داراي جنبه‌هاي فرهنگي و هنري هستند، قرار دهيم تا در ذهن بازديدکننده ايجاد خاطره کند. در اين راستا، «حجم» به‌عنوان عنصري همخوان با فضا تعريف مي‌شود. اين حجم‌ها مي‌تواند برگرفته از سنگ، آب و حتي نور باشد.

با اين ديدگاه، همان‌طور که اساتيد هنرهاي زيبا تأکيد دارند، هنر ابزاري مي‌شود براي شکل‌دهي عواطف عمومي. از سويي در بسياري از شهرهاي مدرن آسيايي و اروپايي آثار هنري زيادي در محيط وجود دارد که بيانگر قدمت و پيشينه تاريخي آن شهر يا کشور است؛ عناصري که هم هويت مي‌دهند و هم هويت مي‌يابند؛ نمادهايي که هارموني و همنوايي در شهر را رقم مي‌زنند و در مفهوم وسيع‌تر بيان‌کننده فرهنگ و تمدن يک شهر مي‌شوند.در ايران در چند سال اخير سعي بر فراهم آوردن بستري بوده تا هنرمندان امکان بروز عقايدشان را به دست آورده و در بهبود کيفي محيط شهري تلاش کرده، آثاري از خود به جا گذارند که اين آثار بتوانند بخشي از ميراث فرهنگي و عناصر هويت‌بخش شهرهاي ما باشند. در اين ميان «نشانه» از عناصر اصلي سازنده سيماي شهر است.

از نظر کوين لينچ نشانه‌ها عوامل تشخيص قسمت‌هاي مختلف شهر از يکديگر هستند. نشانه‌ها بايد چنان باشند که بتوان آنها را به آساني از ميان عوامل بسيار بازشناخت و داراي فرمي واضح باشند، با زمينه خود متضاد و به اطراف خود غالب و مسلط باشند و احتمالا بر آنها معنايي متصور باشد. «احجام شهري» در بسياري از موارد به‌ويژه اگر اندازه آنها بزرگ باشد، مي‌توانند به‌عنوان «نشانه» در محله، منطقه يا حتي شهر مطرح شوند. اگر نخواهيم در اين مجال کم، وارد مباحث تئوريک و معناشناختي شويم و در بعد عملي به طرح يک «نشانه» بپردازيم، مي‌توان «مجسمه» را يکي از اصلي‌ترين نشانه‌هاي شهري تعريف کرد.

در مجسمه‌سازي شهري پيش از انقلاب جز معدودي از نمونه‌هاي شاخص، هنر مجسمه‌سازي محدود به مجسمه‌هاي چهره پهلوي در حالت‌هاي متفاوت مي‌شد. پس از انقلاب ابتدا به‌دليل شرايط فرهنگي- اجتماعي (و به‌ويژه جنگ تحميلي) اين هنر، کم‌رنگ‌تر و به سمت‌هاي ديگري چون مينياتور، نقاشي، تذهيب و.. سوق داده شد. اما در سال‌هاي اخير با ارتباطي که بين مديران شهري و صاحب‌نظران برجسته دانشگاهي و هنرمندان مجسمه‌ساز برقرار شد، بسترسازي براي ورود مجسمه با ادبياتي متفاوت از گذشته، به فضاهاي شهري به‌وجود آمد. «مجسمه‌سازي شهري» بر مبناي تعريف امروز از «حجم» شکل گرفته و در اين تعريف، حجم، فضايي داراي سازمان است.

«حجم» يا «مجسمه» ساختاري است که معماري، طراحي محيطي و مجسمه‌سازي را در بر مي‌گيرد.

سازمان زيباسازي شهر تهران چند‌سالي است که به تغيير رويکرد هنرمندان مجسمه‌ساز در طراحي و پرداختن به ايده‌ها (در رابطه با فضاهاي شهري) پرداخته است. از اين منظر ارتباط ميان محيط و مجسمه مورد توجه قرار گرفت و اين مرحله تا جايي پيش رفت که در چند سال گذشته جريان مجسمه‌سازي از امکانات به‌مراتب بهتري برخوردار شد و هنر مجسمه‌‌سازي (و در معناي وسيع تر، «حجم» در شهر) مورد توجه قرار گرفت. به‌نظر مي‌رسد اين توجه ويژه به ساخت و نصب مجسمه و همچنين پرداخت ويژه به کيفيت اين هنر شهري (در کنار بالا بردن کميت) به‌تدريج تأثير غيرمستقيم خود را بر ساختارهاي اجتماعي گذاشته است.

پرواضح است که مجسمه‌ها مي‌توانند سطح دانش و آگاهي‌هاي عمومي شهروندان را نسبت به معني نهفته در اين احجام افزايش دهند. ديگر نکته مهم، تناسب بافت شهر براي نصب‌مجسمه‌هاي جديد است. نصب مجسمه، پيش‌زمينه‌هايي مي‌خواهد که بايد در شهر وجود داشته باشد. به‌نظر مي‌رسد هنوز در «پايتخت» فضاهاي مناسبي براي اين امر نداريم و به همين دليل است که گاه با وجود برنامه‌هاي از پيش تعيين شده در سازمان زيباسازي شهر تهران، به اهداف مورد نظر در استفاده از اين المان‌هاي شهري دست نمي‌يابيم؛ نقصي که شايد يکي از مهم‌ترين دلايل آن، فاصله معماري و شهرسازي با عرصه‌هاي مختلف طراحي و هنرهاي شهري، از جمله مجسمه‌سازي است؛ امري که تا‌کنون شايد کمتر مورد توجه جدي قرار گرفته و معمولا به اين صورت بوده که مکاني، نامگذاري و بعدها به اقتضاي نام يا محل جغرافيايي، مجسمه‌اي براي آن ساخته مي‌شد. به عبارتي اين شکاف بين مجسمه و فضايي که در آن نصب مي‌شود در بسياري موارد نقش بسزايي در کاهش تأثيرگذاري اين نوع نمادهاي شهري داشته است. هر چند کاربرد مجسمه در فضاي شهر، تعاريف مختلفي دارد اما يکي از اهداف اصلي بايد آشتي بين مجسمه‌سازي، معماري و شهرسازي باشد.

از سوي ديگر، اين نکته که هر مجسمه را در چه فضايي و با چه کاربري‌اي قرار مي‌دهيم نيز از اهميت برخوردار است. به يقين مجسمه‌اي که در فضاهاي تجاري و اداري نصب مي‌شود با مجسمه‌هايي که در فضاهايي با کاربري تفريحي و مناطق ويژه ترددهاي شهري نصب مي‌شوند، متفاوت است؛ تفاوت‌هايي که خود را در طراحي و پيامي که به مخاطب منتقل مي‌کنند، نشان مي‌دهد. بايد به اين نکته توجه داشت همان طور که صاحب‌نظران دانشگاهي تأکيد مي‌کنند، يکي از مهم‌ترين کارکردهاي مجسمه، ايجاد حس مکان، القاي روحيه خاص در فضا يا تقويت روحيه يک فضاست.

در پايان، بايد اشاره کنم ظهور باغ مجسمه‌ها (که يکي از برنامه‌هاي ما براي سال‌هاي آينده است) اتفاق خوشايندي است که در آن، مجموعه‌اي از آثار حجمي مجسمه‌سازان معاصر با نورپردازي‌هاي ويژه جاي مي‌گيرد و آثار هنري هنرمندان به‌طور دائمي به نمايش گذاشته مي‌شود.