دالوند: نقد ما امروز اديبانه، توصيفي و غير تحليلي است
احمدرضا دالوند گرافيست و نظريه‌پرداز هنرهاي تجسمي، نقد امروز را در ايران اديبانه و در بيشتر موارد غير تخصصي مي‌داند. وي معتقد است منتقد تحليلي بايد طنين شاعرانه کلمات را کم کند و از کلمه تنها براي رساندن مفهوم استفاده کند.
احمدرضا دالوند در گفت‌و‌گو با خبرنگار شهر درباره خصوصيات نقد هنري گفت: نقد از پديده‌هاي جهان مدرن است، جهان مدرن به معناي كلي. اگر جهان ما قبل مدرن را يك جهان سنتي بدانيم، در جوامع سنتي اصولا نقد وجود نداشته است، بلكه ادبيات و هنري وجود داشته كه مورد تاييد درباريان و حكمرانان بوده و در كنار آن نيز هنري در حاشيه وجود داشته كه هنرمندان براي خود كار مي‌كرده‌اند. ولي اصولا هنر ماقبل جهان مدرن، هنري مخصوص اعيان و اشراف است. مثل هنر مينياتور كه زيبايي‌شناسي فئوداليته دارد و شخصيت‌ها در آن بيشتر از شاهان و درباريان و يا قهرمانان و اسطوره‌ها هستند و مردم عادي كمتر در آن ديده مي‌شوند.
وي افزود: ولي نقد از فرآورده‌هاي جهان مدرن است و همان‌طور كه در ادبيات در جهان ما قبل مدرن شخصيت داستان‌ها همه قهرمان‌ها و شاهزاده‌‌ها و خواص بودند، و از دوره‌اي به بعد اشخاصي از كوچه و خيابان و مردمي معمولي وارد داستان شدند، نقد نيز از زماني شروع شد كه مردم عادي وارد هنر شدند و اين به قرن 19 به بعد برمي‌گردد. براي مثال تصاويري كه مورد توجه هنرمندان بوده غالبا بر اساس مضامين ادبي، مذهبي و حماسي بوده است و ورود مردم به اين حوزه از يك يا دو قرن پيش آغاز شده است.
اين نظريه‌پرداز هنري توضيح داد: قبل از اين‌كه چيزي به نام نقد وجود داشته باشد، مفهوم سليقه حاكم بود. امروز نيز مردم عادي كه تخصصي در زمينه‌هاي هنري ندارند، اظهار نظرهاي سليقه‌اي مي‌كنند. ولي در جهان نقد، چيزي به عنوان سليقه نداريم و منتقد بايد روش و متد داشته باشد.
دالوند همچنين گفت: نقد از بالا شروع نشده بلكه از اعماق جامعه شروع شده است؛ زيرا كسي كه قدرت و آكادمي را در دست داشته، نمي‌خواسته فرآورده‌هاي هنري و ادبي‌اش نقد شود. كما اين‌كه مخالفان شيوه‌هاي هنري در دربار، از دربار اخراج مي‌شدند و نقد براي كساني‌كه در راس امور هنري بودند ناخوشايند بود.
وي افزود: به همين دليل بود كه در هنر سنتي اگر يك درخت سرو در يك نقاشي كشيده مي‌شد، نقاشان بعدي تا پانصد سال آن‌را تكرار مي‌كردند و اگر آن سرو در ابتدا جايگاهي سمبليك داشت، با گذشت زمان تنها به اين دليل تكرار مي‌شد كه پيشينيان آن‌را تكرار كرده بودند و ااگر از آن‌ها مي‌پرسيدند كه چرا از اين عناصر استفاده مي‌كنيد، پاسخشان اين بود كه چون بزرگان و نياكان ما اين عناصر و موتيف‌ها و رنگ‌ها را استفاده مي كردند ما نيز بايد از آن‌ها تبعيت كنيم. اين تفكر پيش از نقد است، ولي در جهان نقد اين نگاه مطرح نيست.
اين منتقد اضافه كرد: «تابوده همين بوده» متعلق به جهان قبل از نقد است. اين انتقال شغل از پدر به پسر هنوز هم در خانواده‌هاي قديمي هست و متعلق به جهاني است كه نقد در آن نيست. اين بايدها و رعايت سنت به معناي انفعالي‌اش متعلق به جهان ما قبل نقد است.
دالوند همچنين با اشاره به اعتراض يك عده و دفاع عده‌اي ديگر از نيما يوشيج و جايگاه روش و نگاه ساختارشكن وي در شعر نو، اظهار داشت: نقد بر اساس يك تقاضا و دستور‌العمل ايجاد نمي‌شود، بلكه بر اساس ضرورت‌ها و زماني‌كه اشكال نوين بين جوامع منتقل مي‌شوند، ايجاد مي‌شود. مثل نيما يوشيج كه بسياري در مقابل شيوه شعر وي ايستادند و عده‌اي نيز از وي دفاع كردند. در حالي‌كه بد دفاع كردن و بد حمله كردن هر دو آسيب رسان است. در آداب اوليه نقد بايد از برخورد شخصي و انتقام‌جويانه پرهيز كرد و اين اولين شرط شرافتمندانه نقد است.
وي گفت: در نقد همچنين بايد از برخورد سليقه‌اي نيز پرهيز كرد و رعايت نکردن اين نكات يعني محدوديت سواد و اسير بودن نگاه من منتقد در قالب شخصي. منتقد بايد اگر شخصا طرفدار نقاشي انتزاعي باشد نيز به اين آگاهي برسد كه در نقاشي رئاليستي ارزش‌هايي وجود دارد و بايد بتواند فراتر از سليقه خودش يك سليقه متفاوت را نيز ارزيابي كند. درست مثل يك بازيگر كه نبايد در يك نقش فرو رود. اين در ابتدا مشكل است، ولي منتقد بايد بتواند در قالب يك منتقد هر اثري را فارغ از سليقه شخصي نقد كند.
دالوند تاكيد كرد: منتقد حق ندارد از سليقه شخصي، بر اساس يك جريان گروهي، اجتماعي، سياسي و يا بر اساس نظر شخصي يك اثر را نقد كند. او بايد از سليقه عبور كند، همه شيوه‌ها را بشناسد و زيبايي‌هاي آن‌ها را درك كند.
اين منتقد همچنين درباره جايگاه و وضعيت نقد هنرهاي تجسمي در ايران گفت: وقتي به نقد هنرهاي تجسمي در ايران نگاه مي‌كنيم، مي‌بينيم كه در كنار نقد ادبيات، سينما و ورزش، نقدي مهجور است. البته امروز با توجه به زياد شدن رسانه‌ها، يك عده مفسر، داستان يك نمايشگاه را تعريف مي‌كنند. ولي اين يعني نقد توصيفي كه جزء اوليه‌ترين نقدهاي هنري و ادبي است.
وي تصريح كرد: متاسفانه در سال‌هاي گذشته نقد تحليلي و مناسبي براي هنر نوشته نشده است و به همين دليل براي منتقد دهه 80 هيچ پشتوانه تئوريكي وجود ندارد. امروز منتقدان براي نقد تحليلي ناگزيرند كه تمام سبك‌ها و ژانرهاي هنر را فراتر از قالب شخصي و ذهني خود بشناسند. منتقد بايد جامع‌الشرايط باشد. جدا از اين‌ها بايد درك ادبي داشته باشد و بايد در كلمات انتخابي يك نشيمن‌گاه مناسب براي رساندن و انتقال مفهوم نقد خود داشته باشد. هر نقدي كه واژگان به كار رفته در آن حامل معني و مفهوم موردنظر منتقد نباشد، نقد ياوه و اديبانه و توصيفي است.
وي همچنين گفت: در نوشتار جديد بايد صفت‌ها را حذف كنيم. اشكالي كه در نقد امروز وجود دارد، ورود توصيفات و پيچش‌هاي زايد زباني است ولي دوران اين چيزها گذشته است. حال اگر بخواهيم نقد نقد بنويسيم و شمشير روي همكار خود بكشيم، درست مثل اين است كه بخواهيم نقد قدرت كنيم. ما مدت‌هاست كه نقد نقد نكرده‌ايم. درادبيات زماني كه دكتر براهني در ايران بود، نقد نقد مي‌نوشت.
اين منتقد ادامه داد: در آن دوره كسي كه مي‌خواست نقد رضا براهني را بخواند، بايد متن اصلي را ميخواند، نقدي كه براهني آن‌را نقد كرده بود ميخواند و نقد خود براهني را نيز ميخواند و به اين ترتيب يك يا دو ماه ذهن خواننده درگير اين مطالب مي‌شد؛ ولي امروز در طول ماه در هيچ نشريه‌اي حتي يك نقد نقد هم نمي‌بينيم؛ آن‌هم نقد برنده‌اي كه دشمنانه و از روي دسته‌بندي نباشد.
وي مجددا درباره نقد اديبانه تاكيد كرد: از آداب و آييني كه منتقد بايد داشته باشد اين است كه به خوبي كاربرد واژگان را بشناسد و جلوي طنين شاعرانه كلمات را بگيرد و وقتي كلمه پر از مفهوم شد، آن‌را روي كاغذ بنويسد. متاسفانه نوشتن نقد اديبانه امروز رايج است و سردبيرها نيز از آن لذت مي‌برند. اين حتي در گزارش‌هاي اجتماعي نيز هست و مي‌بينيم كه حتي براي گزارش افتتاح يك پل نيز از الفاظ اديبانه و جانسوز استفاده مي‌شود.
دالوند درباره نقد توصيفي و جايگاه آن توضيح داد: تا مدت‌ها پس از اين‌كه شهرنشيني گسترش يافت، نقدهاي اوليه هنوز توصيفي بودند. نقد توصيفي امروزه نيز در دنيا وجود دارد ولي به آن تفسير مي‌گويند. پشت تفسير هم بايد سواد باشد و اين نقد بايد ساده باشد تا يك كارمند ساده در مترو هم بتواند آن‌را بخواند و بفهمد.
وي گفت: ما امروز در ايران كمبود تفسيرها و معرفي‌ها را هم داريم. امروز ستون‌نويس‌ها در دنيا بالاترين درآمدها را دارند. ستون‌نويسي كار سختي است و در دنيا معتبر است و بالاترين دستمزدها براي ستون‌نويس‌هاست؛ ولي در اين‌جا عكس اين قضيه رايج است. با توجه به اين‌كه گردانندگان رسانه‌هاي ما اكثرا افراد سياسي هستند كه معمولا كمي هم ادبيات مي‌دانند، نقد به معناي تحليلي و آناليزتيك نداريم و نقد نويسي در شرايطي كه ارزش يك نقد تحليلي خوب را نمي‌دانند و به ارزان‌ترين رقم ممكن مبادله مي‌شود، و در شرايطي كه اقتصاد هنر نداريم و نقاش و هنرمند بايد جلوي اقتصاد زانو بزند، كار سختي است.
اين منتقد هنرهاي تجسمي تصريح كرد: من در بسياري مواقعبراي يك هنرمند نقد نمي‌نويسم تا هنرمندي كه در اين شرايط اقتصادي كارش فروش مي‌رود، به‌خاطر ذكر اشكالات كارش، فروش خود را از دست ندهد. حال من منتقد، هم بايد مراقب بازار كار هنرمند و كلكسيونر باشم وهم بايد همه جوانب يك نقد درست را رعايت كنم.
دالوند درباره وضعيت هنرمندان در ايران گفت: ما بايد بنيان‌هاي اقتصادي‌اي مي‌داشتيم كه از هنرمند و اثر هنري حمايت كند. در اروپا يك طبقه كلكسيونر تربيت شده كه با پول‌هاي متوسط آثاري را جمع مي‌كنند و به هم مي‌فروشند و كاري كه دولت مي‌كند اين است كه وقتي يك ساختمان‌ساز خانه‌اي مي‌سازد و مي‌خواهد بفروشد، بايد درصدي از قيمت خانه را صرف خريد اثر هنري براي آن خانه كند تا بتواند آن‌را بفروشد. اين قانوني است كه با كمك آن نه به دولت و نه به مردم فشار مي‌آيد.
وي همچنين درباره خريد و فروش آثار هنري در ايران و جهان اظهار داشت: امروز 150 گالري در تهران هست و يكي از بهترين سرمايه‌گذاري‌ها خريد اثر هنري است. يكي از بانك‌هاي ايران چند وقت پيش اثري را خريداري كرد كه امروز قيمت آن چندين برابر شده است. كدام سرمايه‌گذاري بود كه مي‌توانست چنين سودي را در پي داشته باشد؟ در ايران هنوز فضاي خريد و فروش آثار هنري سالم‌تر است؛ ولي در جهان امروز پشت اقتصاد هنر، رد و بدل‌هاي اسلحه هست. زيرا آثار هنري مثل كالاهاي تكنولوژيك قيمت‌هاي ثابت ندارند و پشت رد و بدل‌هاي هنري، عمليات اقتصادي و پولشويي روي مي‌دهد.
دالوند درباره تشابه نقد ادبي و نقد هنري گفت: ريشه نقد هنر بيشتر در نقد ادبي است و بسياري از نقدهاي خوب هنري ريشه‌هاي زيبايي‌شناسي دارد و بسياري از منتقدان هنري اروپايي، منتقدان ادبي هستند كه هنر را خوب درك مي‌كنند. ولي در ايران اگر منتقد ادبي بخواهد نقد هنري بنويسد، به اين دليل كه ديد هنري خوبي ندارد، نقد اديبانه مي‌نويسد.
وي در انتها به روش‌هاي مختلف نقد اشاره كرد و توضيح داد: دسته‌بندي‌هاي اصلي نقد هنري، نقد توصيفي و تحليلي است. حال منتقد مي‌تواند در شاخه‌هاي اگزيستانسياليستي يا ماركسيستي نقد تحليلي خود را بنويسد، ولي نمي‌تواند به نقد توصيفي چنين نگاهي داشته باشد. حال اگر منتقد بخواهد يك اثر هنري مدرن را نقد كند، اين اتفاق به طرز پيچيده‌اي مي‌افتد؛ زيرا هنر مدرن بر اساس روايت و داستان نيست و بي‌عنوان و بدون سوژه است، بر خلاف هنر گذشته كه اسطوره يا نماد يا روايت خاصي را در بر داشت.
دالوند افزود: هنر مدرن درباره ذات تكنيكي كه روي صفحه آمده حرف مي‌زند و تجربه جديدي از ديدن را مي‌طلبد و بايد تاحدي نگاهي فلسفي به آن داشت. نقد هنر نو پيچيده است به اين دليل كه هنر نو هنري پيچيده و فلسفي است. هنر نو هنر پيچيده‌اي است كه بايد در آن سهيم شد و آن‌را درك كرد و نقد آن نيز دشوارتر است.