ضيايي: فرزند زمانه خويش هستم

به گزارش خبرنگار شهر، در ابتداي اين نشست که محسن وزيري‌مقدم، همايون سليمي، محمدباقر ضيايي و سعيد روانبخش، شهرام پازوکي، رضا خدادادي و غلامحسين ذابحي در آن حضور داشتند، پس از توضيحات سعيد روانبخش درباره کتاب «ليتوگرافي/چاپ سنگي» همايون سليمي که در مراسم افتتاح سومين نمايشگاه چاپ معاصر رونمايي شده بود، سليمي به ارائه توضيحاتي درباره اين کتاب و تکنيک چاپ سنگي پرداخت.
به گفته آن‌ها از آن‌جا که تکنيک چاپ سنگي به دليل نبود دستگاه چاپ سنگي و امکانان جانبي آن، سال‌هاست در ايران غير قابل استفاده بوده و هنرمنداني که به اين شيوه کار کرده‌اند، عموما در کشورهاي ديگر موفق به تجربه آن شده‌اند، اين تکنيک به مرور براي هنرمندان، ناآشنا و غيرقابل دسترس شده است.
همايون سليمي از معدود هنرمنداني است که بر اين تکنيک مسلط بوده و آثار بسياري را با استفاده از آن خلق کرده است. از اين‌رو در کتاب «ليتوگرافي/چاپ سنگي» وي تلاش کرده است به منظور احياي چاپ سنگي در ايران،‌ زير و بم اين تکنيک را به علاقمندان آن آموزش دهد.
همچنين به‌تازگي به سفارش يکي از آتليه‌هاي هنري تهران متعلق به خانم پارسيان، شرکت «فردا صنعت» يک دستگاه چاپ سنگي‌ ساخته است که به گفته سليمي هنوز امکان استفاده از آن -احتمالا به دليل نامناسب بودن سنگ- وجود ندارد؛ ولي هنرمندان چاپ اميدوارند بتوانند با کمک هنرمنداني که تجربه استفاده از اين دستگاه را دارند، اشکالات آن‌را برطرف کنند.
سليمي درباره تکنيک ليتوگرافي در نشست تخصصي چاپ گفت: اين تکنيک بسيار به نقاشي نزديک‌تر از گراوور است؛ هر چند من در مدتي که در ايران هستم و نمي‌توانم از اين تکنيک استفاده کنم، از تکنيک گراوور براي خلق آثارم استفاده مي‌کنم.
بخش دوم اين نشست به بررسي آثار به نمايش درآمده در سومين نمايشگاه چاپ معاصر اختصاص داشت. در اين بخش که با غيبت حميد سوري،‌ منتقد برجسته هنري، برگزار شد، پس از توضيحات روانبخش درباره دو نمايشگاه پيشين چاپ معاصر، دکتر محمدباقر ضيايي،‌ نقاش، پرفورمر و مدرس دانشگاه، به ارائه توضيحاتي درباره تاريخ چاپ و نحوه شکل‌گيري آن به عنوان شيوه‌اي هنري پرداخت.
وي درباره بازگشت چاپ به دنياي هنر معاصر گفت: وقتي پديده چاپ به خصوص عکس و گراوور و ليتوگرافي در کنار نقاشي به عنوان پديده‌اي منحصر به فرد قرار مي‌گيرد براي همگان غير قابل پذيرش است. در ايران نيز از چاپ سنگي تنها براي تکثير کتاب و روزنامه استفاده مي‌شد. تکثير بعد از سالهاي 1900 و پس از ظهور عکاسي،‌داراي ارزش مي‌شود و والتر بنيامين از اولين کساني است که اين بحث را مطرح مي‌کند که تکثير خود مي‌تواند قابل ارزش باشد. همان‌گونه که در چاپ آثار شماره‌گذاري مي‌شود و مشخص است که از يک اثر چند نمونه وجود دارد.
ضيايي گفت: امروز در اين نمايشگاه ما شاهد چالشي بين چاپ سنتي روي سنگ و چوب و چاپ ديجيتال هستيم. تمام دعوا بر سر اين است که دست در روند چاپ دخيل باشد و بحث بر سر اين است که اگر ماشين يا کامپيوتر روي چاپ تاثيرگذار باشند آيا آن چاپ ارزش هنري دارد يا خير. چاپ ديجيتال پديده‌اي گرافيکي است که روي مونيتور انجام مي‌شود و پديده فن‌آوري به شدت روي آن تاثير دارد. آن‌چه ما در اين نمايشگاه ارائه مي‌دهيم، داعيه‌اي بر چاپ سنتي نيست، هرچند اثر من به شيوه سنتي چاپ شده، ولي مي‌خواهيم ببينيم امکاني که با عنوان چاپ وجود دارد آيا مي تواند در خدمت خلاقيت‌هاي نوين قرار بگيرد يا نه؟ و آيا يک ويدئو مي‌تواند چاپ باشد يا نه.
وي سپس به ارائه توضيحاتي درباره سه اثر گراوور به نمايش درآمده خود در اين نمايشگاه پرداخت و گفت: آثار من اغلب فيگوراتيو هستند و روندي روايي دارند. هر فيگوري تعريف کننده يک رابطه است و اين به اين معني نيست که آبستراکسيون چيزي را تعريف نمي‌کند. امروزه واکنش من به عنوان يک نقاش در آن‌چيزي که به‌صورت چاپ درمي‌آيد،‌ واکنشي به چيزي است که من از جامعه دريافت مي‌کنم. انسان همواره درکارهاي من ديده شده است. فيگور در آثار من فيگوري سوررئاليستي نيست و به رئاليته نزديک‌تر است و اين به معناي عامه‌فهم بودن آن نيست. شايد نزديکي‌اي وجود دارد بين آن‌‌جا که من پرفورمر هستم و آن‌جا که من طراح هستم.
ضيايي در ادامه در پاسخ به سوال يکي از حاضران به توضيح درباره وجه تمايز بين چاپ ديجيتال و نقاشي ديجيتال پرداخت و گفت: آن‌چه که هنرمند منتقل مي‌کند و البته نحوه اجرا حائز اهميت است. شايد بتوان گفت چاپ ديجيتال به هويت‌هاي گرافيکي نزديک‌تر است.
در اين نمايشگاه دو اثر به نمايش گذاشته شده است که تا حدودي فراتر از مرزهاي مشخص شده چاپ سنتي، با استفاده از تکنيک ديجيتال خلق شده‌اند. سينا صيفي که خالق اثري به شيوه لايت باکس است، به پنل اين نشست فراخوانده شده تا درباره اثرش توضيح دهد.
صيفي، هنرمند جوان، تکنيک ديجيتال را همچون ابزار ديگر در خدمت تخيل و خلاقيت خود مي‌داند و معتقد است با گذر از برخورد سطحي با ابزار ديجيتال و نرم‌افزارهاي موجود در بازار، مي‌توان به جهاني عميق دست يافت که امکان تجربه و خلق هنري را در دنيايي با امکان شبيه‌سازي، هزاران برابر مي‌کند.
سخنان صيفي درباره ديجيتال آرت، محسن وزيري‌مقدم، نقاش پيشکسوت را که خود از پيشگامان هنر مدرن در ايران بوده است،‌ به اعتراض واداشت. وزيري که به نوعي استاد هنرمندان برجسته حاضر در اين نشست محسوب مي‌شود، با طرح اين سوال از سينا صيفي که اگر روزي تکنولوژي وجود نداشته باشد چگونه مي‌توانيد اثر هنري خلق کنيد، آغازگر مباحثه‌اي چالشي در اين نشست شد که تا اواخر نشست به طول انجاميد.
در اين بحث يکي از حاضران گفت: «ماهيت امر چاپ به ويژه از جايي که چاپ چوبي شروع مي‌شود، تکثير اثر هنري براي قرار گرفتن آن در دسترس مردم بود. من وقتي وارد اين نمايشگاه شدم ديدم که در قرن بيست و يکم کار چاپ سنگي انجام مي‌شود و دليلش را نفهميدم. شما مي‌توانيد به جاي اين کار لايت باکس، پرينت انجام دهيد و تکثيرش کنيد و در اختيار مردم بگذاريد و يا آن‌را روي وبسايت قرار دهيد. به‌طور کلي نمي‌توانم ماهيت امر چاپ به عنوان يک اثر هنري را بفهمم. همان‌طور که نمي‌توانم در قرن 21 ماهيت وجودي رنگ و روغن و بوم را درک کنم. اساسا چرا در قرن بيست و يکم بايد بنشينيم و نقاشي کنيم. به نظر من نقاشي کردن در قرن 21 يک امر مرتجعانه و عقب‌مانده است. چرا بايد اين‌ کار را بکنيم وقتي ابزارهاي بياني بسيار بهتري در اختيارمان است.»
ضيايي که خود در اين نمايشگاه سه اثر چاپ «گراوور» به شيوه سنتي به نمايش گذاشته بود،‌ پاسخ داد: اگر بخواهيم رنگ را يک «پيگمنت» بدانيم که با يک «مديوم» مخلوط مي‌شود،‌ سابقه‌اش بازمي‌گردد به حدود 60 هزار سال پيش؛ پس هيچ نيازي هم نبايد به درست کردن رنگ و تکنيک‌هاي ديگر وجود داشته باشد. بله، ماهيتا رنگ «پيگمنت» است به اضافه يک حلال که با هم مخلوط مي‌شوند و داخل تيوپ مي‌روند؛ اما امروزه کامپيوتر براي هنرمند مثل يک مداد يا يک پالت يا بوم است. چرا فکر مي‌کنيد ابزار است که تصميم مي‌گيرد. نه، اين من هستم که تصميم مي‌گيرم. کامپيوتر سرعت، امکان چاپ و امکان نقاشي مرا بالا مي‌برد.
وي افزود: درست است که مجازي، واقعيت ندارد؛ ولي اين واقعيت کجا انجام مي‌گيرد؟ در کامپيوتر يا در مغز من؟ تمام امکانات کامپيوتر و سرعت‌هاي بالاي آن و توانمندي‌هاي فوق‌العاده آش در يک جعبه کوچک در اختيار من قرار مي‌گيرد. چه اشکال دارد که از آن استفاده کنيم. امروزه وقتي موشک پرواز مي‌کند يا هواپيما بلند مي‌شود،‌اين سوال پيش نمي‌آيد ولي درباره آرتيست سوال پيش مي‌آيد. چرا هنرمند داخل کادر قرار مي‌گيرد. اصلا مگر ديگران تعيين مي‌کنند که من چگونه کار کنم؟ اين منم که به عنوان يک هنرمند تصميم مي‌گيرم چگونه کار کنم. کامپيوتر هم يکي از امکانات کار کردن براي من است.
ضيايي ادامه داد: چه کسي مي‌تواند بگويد که نقاشي تمام شده است؟ همه اين امکانات در اختيار آرتيست امروز است، اگر مي‌توانيد مثل لوسين فرويد نقاشي کنيد، نقاشي تمام نشده است. نيو پينتينگ از دهه 70 به بعد يک پديده محسوب مي‌شود ، اکسپرسيونيسنم انتزاعي امروز ديگر بيان زباني ندارد. کارهاي خود استاد وزيري هنوز با اين‌که اين همه سال مي‌گذرد چيزي دارد که نوين است و هنوز به آن برمي‌گردند، ولي به ما شاگردان خودش اجازه بدهد که تجربه کنيم.
وي سپس در پاسخ به سوالاتي که در چرايي وجود دو اثر ديجيتال در يک نمايشگاه چاپ مطرح شد، اظهار داشت: اولا هيچ دليلي ندارد که از هر اثري که روي ديوار هست دفاع کنيم. تاريخ نشان خواهد داد که حقانيت با کيست. نهايتا سوال اين است که آيا امروزه چاپ مي‌تواند در اختيار ما قرار داشته باشد و ما به کمک آن کاري که مي‌خواهيم را با تصوير انجام دهيم و يا اينکه مجاز نيستيم و يک لوح مقدسي هست که نبايد به خود اجازه بدهيم جز بر اساس فرمول‌هاي ثبت‌شده در آن کاري انجام دهيم. سوال اين است که من به عنوان يک هنرمند معاصر که در حال رسيدن به پست معاصر هستم، چگونه مي توانم از همه ابزار سنتي و غيرسنتي استفاده کنم؟
ضيايي توضيح داد: کاري که هنرمندان اين نمايشگاه کرده اند اين است که چاپ دستي و سنتي را به عرصه‌اي که امروز نام آن هنر نوين است، برسانند. اين توانايي من هنرمند است که بتوانم اسب سرکش تکنولوژي را زير يوغ خود درآورم و از آن استفاده کنم. حداقل درباره خلاقيت هيچ محدوديتي وجود ندارد. اگر آرتيست از هر نوع اعتراضي بترسد نمي‌تواند به خلق هنري برسد. به هر حال من خوشحالم که اين جلسه با اين شور برگزار شده است. اگر در جايي نمايشگاه برگزار شود و هيچ کس درباره آن صحبت نکند، آن نمايشگاه مرده است.
پس از سخنان ضيايي، رضا خدادادي، نقاش و مدرس دانشگاه که در ميان حاضران بود گفت:‌ من با کسب اجازه از استاد وزيري که استاد بلامنازع هنر حتي هنر معاصر ايران است،‌ من با حرف دوستان موافقم. درباره چاپ کساني بايد صحبت کنند که چاپ را مي‌شناسند. اساسا همانقدر که محدودکردن هنر کار غلطي است، ‌کاملا آزاد گذاشتن آن نيز بي‌مورد است. شما مي‌توانيد اسم خود را هنرمند بگذاريد، مي‌توانيد به عنوان جوان بگوييد من اين کار را کرده‌ام. هيچ کس به شما نمي‌گويد اين کار را نکن. ولي زماني که من وقتم را مي‌گذارم و با اين ترافيک مي‌آيم اينجا چاپ ببينم،‌ هم به خاطر روابط دوستي‌ام است و هم آمده‌ام ياد بگيرم.
خداداي با اشاره به آشنايي کاملش با کامپيوتر، ادامه داد: وقتي که آقاي وزيري يا کسي به شما(حاضران نشست) حرفي مي‌زند، شما در پاسخ مي‌گوييد اينها سنتي و ارتجاعي هستند. همين نقاشي ارتجاعي امروز در رويال کالج، دانشگاه مادريد و رم درس داده مي‌شود.
وي ادامه داد: «من معناي اين را که مي‌گوييد قرن بيست و يکم است نمي‌فهمم. من در قرن بيست و يکم زندگي نمي‌کنم، در قرن چهاردهم زندگي مي‌کنم. تجربياتي که تمام دنيا درباره انقلاب صنعتي، مسائل سياسي و دموکراسي، داشته‌اند، من هنوز در الفش مانده‌ام. هميشه نشسته‌ايم و فکر مي‌کنيم جوانان با ما خيلي فاصله دارند. در حالي‌که وقتي کارهاي استاد وزيري را نگاه مي‌کنم بسيار معاصرتر از کارهاي جواناني است که امروز کار مي‌کنند.»
خدادادي -خطاب به حاضران و برگزارکنندگان- افزود: اين نقاشي ارتجاعي چرا هنوز در «بوزار» پاريس و در دانشگاه نيويورک تدريس مي‌شود؟ مگر آن‌ها نقاشي را تعطيل کرده‌اند؟‌ با عرض معذرت از کسوت همه دوستان، شما حق حذف هيچ‌چيز را نداريد. نه من نه شما و نه هيچ کس ديگر. همه آزادند که کار کنند. آقاي ضيايي هم درست مي‌گويند، ‌10 سال ديگر معلوم مي‌شود که ايشان واقعا آرتيست بوده‌اند که من درکش کرده‌ام يا نکرده‌ام. بنابراين اجازه دهيد کارمان را بکنيم. اما هر چيزي قواعدي دارد.
اين مدرس دانشگاه ادامه داد: وقتي که شما نام يک نمايشگاه را مي‌گذاريد “Print making”، حق اين را نداريد که براي من دعوت‌نامه بنويسيد و من بيايم اينجا کار ديجيتالي را ببينم که در دوساعت، مي‌توانم نمونه بهتري از آن‌را انجام دهم. حال به اين دليل که آقاي موسوي-يکي از حاضران- آن طرف نشسته و شما پشت ميز نشسته‌ايد که نمي‌شود گفت حق با شماست. ايشان مي‌گويند که چاپ قواعدي دارد، شما يا دوست داريد به اين قاعده عمل کنيد يا دوست نداريد.
وي همچنين گفت: «من به اين نمايشگاه آمده‌ام تا کار همکارانم و گروه سن را ببينم و از آن‌ها يادبگيرم. همين گروه سن هنوز در فرانسه، يعني در مهد هنر معاصر دنيا، کار چاپ مي‌کند. چرا دائما از هنرهاي غرب نمونه مي‌آوريد، بدون اين‌که تجربه‌اش را داشته باشيد. به جز چند نفر در اين جمع، ديگران تجربه زندگي در اين کشورها را ندارند که آن‌ها را مثال مي‌آورند.»
خدادادي افزود: «خواهش مي‌کنم جوانان اين دسته‌بندي‌ها را درست نکنند. به محض اينکه کسي مويش سفيد مي‌شود، نگويند نمي‌فهمي. من هنر مدرن را بسيار بيشتر از شما مي‌فهمم. درباره هنر ديجيتال نيز حاضرم همين‌جا يک مسابقه بگذاريم. من زماني با پانچ‌کارت ميني‌کامپيوتر کار مي‌کردم که بسياري از شما هنوز به دنيا نيامده بوديد.»
ضيايي در پاسخ به گفته‌هاي خدادادي تاکيد کرد:‌ نخست اين‌که هيچ‌يک از ما نگفتيم نقاشي ارتجاعي است. دوم اينکه من در قرن چهاردهم زندگي نمي‌کنم، من در قرن بيست و يکم زندگي مي‌کنم. حتي به عنوان يک واحد بيولوژيک هم که شده باشد، حتي اگر بخواهم يک آميب هم باشم در قرن بيست و يک زندگي مي‌کنم. حافظه تاريخي من امروز به قرن بيست و يک متصل است. من بخشي از سخنان دوستان را قبول دارم. ولي ما مي‌توانيم از آن ‌چه به نام سنت است پا فرا بنهيم، بدون اينکه سنت‌ها را بشکنيم.
وي گفت: من فرزند زمانه خويش و هنرمندي جهاني هستم. هر چند که همه ما روي فرش بزرگ شده‌ايم و به هر گونه‌اي که کار کنيم ايراني هستيم و به آن افتخار مي‌کنيم. اما گاه لازم است سنت‌ها را به نفع خلاقيت هنري متحول کنيم و از آن‌ها فراتر رويم.
نشست تخصصي چاپ معاصر روز چهارشنبه 31 فروردين‌ماه در گالري فروهر،‌محل برگزاري سومين نمايشگاه چاپ معاصر، برگزار شد.