منوري: شيخ بهايي، معمار شگفتي‌هاست

اين شاعر و منتقد ادبي در گفت‌و گو با خبرنگار شهر درباره جايگاه ادبي شيخ بهايي در روز بزرگداشت اين حکيم برجسته گفت: به نظرم شيخ بهايي از لحاظ معماري و مهندسي براي مردم شناخته شده‌تر است تا با جنبه ادبي‌اش. البته اغلب بزرگان در ايران نيز چنين بوده‌اند؛ ولي از آن‌جا که مردم به ادبيات علاقه ويژه‌اي دارند، عموما جنبه ادبي اين افراد برايشان برجسته‌تر شده است. ولي شيخ بهايي از اين لحاظ با ديگراني چون خيام متفاوت است و مردم او را همانگونه که بوده، به لحاظ معماري، مهندسي، تقسيمات ارضي و ساخت بناهاي شگرف مي‌شناسند.

وي ادامه داد: هيچ بزرگي در تاريخ ايران در هيچ رشته‌اي نيست که سري به ادبيات نداشته باشد. شيخ بهايي نيز چون ديگران سري به ادبيات داشته است؛ ولي مقدار کمي از وقت خود را به ادبيات اختصاص داده و چندان به‌طور حرفه‌اي و جدي به ادبيات نپرداخته است. ادبيات براي شيخ بهايي بيشتر جايگاه تفريح و تفنن داشته و جنبه ادبي شخصيت او در مقابل بزرگي‌هاي ديگرش چندان پررنگ نيست.

منوري در پاسخ به اين‌که به نظر مي‌آيد در ميان اشعار اندک شيخ بهايي آثار برجسته‌اي به چشم مي‌خورد، ‌اظهار داشت: اين يک هماهنگي کامل است. انسان‌هاي بزرگ در همه زمينه‌ها رشده مي‌کرده‌اند و مانند امروز دانش تا اين حد تخصصي نبوده است. ابوعلي سينا نيز علاوه بر طبيب، فيلسوف و منجم و شاعر نيز بوده است؛ ولي کسي او را به عنوان شاعر نمي‌شناسد.

وي افزود: به نظر من شيخ بهايي اگرچه در زمينه ادبيات و عرفان کارهاي حائزاهميتي انجام داده است، ولي در مقايسه با ديگر کارهايش، فعاليتش در اين زمينه چندان زياد نبوده و عمر گرانبهايش را بيشتر صرف معماري، باستان‌شناسي، ساخت بناهاي شگرف و معماري خارق‌العاده کرده و نبوغ خود را صرف عينيات کرده است. بر خلاف سعدي و فردوسي، ادبيات يک کار جنبي در کارهاي شيخ بهايي بوده و او از همه جهات از جمله عرفان، نجوم و معماري با جهان پيرامون خود ارتباط برقرار مي‌کرده است.

بهاءالدين محمد بن‏ حسين عاملي معروف به شيخ بهائي در سال 925 خورشيدي در بعلبک متولد شد و دوران کودکي را در جبل عامل، از نواحي شام، در روستايي به نام «جبع» يا «جباع» زيست. او از نژاد «حارث بن عبدالله اعور همداني» از شخصيت‌هاي برجسته آغاز اسلام، بوده‌ است و خاندان او از خانواده‌هاي معروف جبل‌عامل در قرن دهم و يازدهم خورشيدي بوده‌اند و پدرش از شاگردان برجسته شهيد ثاني بوده است.

شيخ بهايي آثار برجسته‌اي به نثر و نظم پديد آورده است. وي با زبان ترکي نيز آشنايي داشته وعرفات العاشقين (تأليف 1022ـ 1024)، اولين تذکره‌اي است که در زمان حيات بهائي از او نام برده است. بهترين منبع براي گردآوري اشعار بهائي، کشکول است تا جائي که به عقيده برخي محققان، انتساب اشعاري که در کشکول نيامده است به بهائي ثابت نيست. از اشعار و آثار فارسي بهائي دو تأليف معروف تدوين شده است؛ يکي به کوشش سعيد نفيسي و ديگري توسط غلامحسين جواهري وجدي که مثنوي منحول «رموز اسم اعظم» را نيز نقل کرده است.

اشعار فارسي بهائي عمدتا شامل مثنويات، غزليات و رباعيات است. وي در غزل به شيوه فخرالدين عراقي و حافظ، در رباعي با نظر به ابو سعيد ابوالخير و خواجه عبدالله انصاري و در مثنوي به شيوه مولوي شعر سروده است. ويژگي مشترک اشعار بهائي ميل شديد به زهد و تصوف و عرفان است. ازمثنويات معروف شيخ مي‌توان «نان و حلوا يا سوانح سفر الحجاز» را نام برد.

ساخت مسجد امام، حمام شيخ‌بهايي، طراحي و فکر ايجاد شهر نجف‌آباد، تقسيم آب زاينده‌رود، قنات زرين کمر و تعيين سمت قبله مسجد امام اصفهان و مهندسي حصار نجف را به او نسبت مي دهند. همچنين شاخصي براي تعيين اوقات شبانه روز از روي سايه آفتاب يا به اصطلاح فني، ساعت آفتاب يا صفحه آفتابي و يا ساعت ظلي در مغرب مسجد امام در اصفهان هست كه مي‌گويند وي ساخته است.

در احاطه شيخ بهايي در مهندسي مساحي ترديد نيست و بهترين نمونه كه هنوز در ميان است، نخست تقسيم آب زاينده‌رود به محلات اصفهان و قراي مجاور رودخانه است كه معروف است هيئتي در آن زمان از جانب شاه عباس به رياست شيخ بهائي مأمور شده و ترتيب بسيار دقيق و درستي با منتهاي عدالت و دقت علمي در باب حق آب هر ده و آبادي و محله و بردن آب و ساختن مادي‌ها داده‌اند كه هنوز به همان ترتيب معمول است و اصل طومار آن در اصفهان موجود است. به پاس خدمات وي به علم ستاره‌شناسي، يونسکو سال 2009 را به نام او سال «نجوم و شيخ بهايي» نامگذاري کرد.

شيخ بهايي به روايت کتيبه يک کاشيکاري در 12 شوال 1030 هجري قمري برابر با 8 شهريور 1000 خورشيدي و 30 اوت 1621 و به روايت کتيبه سنگ قبرش در شوال 1031 هجري قمري برابر با مرداد يا شهريور 1001 و اوت 1622 دار فاني را وداع گفته است.