يادداشت/
اخلاق گريزي
معاون اجتماعي فرهنگي شهرداري تهران مشكل كنوني جامعه ما را کمبود متون و خطابه‌هاي اخلاقي نمي داند بلکه عمل نكردن اخلاقي و اخلاق گريزي را مهمترين مشكل كنوني جامعه معرفي مي‌كند.
1ـ همانطور که در شماره قبلي اشاره شد مشکل جامعه ما کمبود متون و خطابه‌هاي اخلاقي نيست بلکه عمل اخلاقي و اخلاق گريزي است.
دلايل اخلاق گريزي را بايد جست‌وجو کرد و مهم‌تر اينکه چگونه جامعه و افرادي در عين علم قطعي به ضرورت رفتار اخلاقي در مواردي از جاده هنجارهاي اخلاقي خارج مي‌شوند جاي کنکاش جدي دارد. مي‌گويند فرض محال، محال نيست حال اگر فرض کنيم که از نظر مباحث اخلاقي دچار فقر باشيم ولي نمي‌توان انکار کرد که به لحاظ ساختار انساني از وجدان برخورداريم. در اين هفته خبر رها‌سازي 2 بيمار در بيابان‌هاي اطراف تهران توسط يک آمبولانس نمونه خوبي براي ارزيابي وجدان فردي و جمعي است.
2 بيمار يکي با پاي شکسته و ديگري با علائم و نشانه‌هاي سوختگي که از آن رنج مي‌برند به يک بيمارستان دولتي مراجعه مي‌کنند. اين بيماران قادر به پرداخت هزينه درمان نيستند يا حداقل در آن برهه چنين تواني را نداشتند. کدام معيار انساني به اين عوامل دست اندرکار اين واقعه اجازه مي‌دهد که دست به چنين اقدامي بزنند؟ حال آنکه اگر خود دست اندرکاران طراحي و اجراي اين تراژدي غيراخلاقي توان مالي لازم را براي اداي دين و هزينه‌هاي آنان نداشتند، که به گفته مسئولان بهداشتي کشور بيمارستان‌ها داراي بودجه لازم براي اين امر هستند، مي‌توانستند از ديگران و مراجعان در بيمارستان کمک بگيرند. ولي آنان شايد به يک معنا آسان‌ترين راه را برگزيدند راهي که هزينه آن به ظاهر ناچيز بود ولي توجه نداشتند که مفاهيمي چون وجدان، محبت و نوعدوستي را هزينه کردند.
2ـ بزرگ‌ترين، عميق‌ترين و با معناترين عبارت اخلاقي که براي همه دوران‌ها و اعصار و آدميان کاربرد دارد «آنچه برخود نمي‌پسندي بر ديگران مپسند» است. اين عبارت چنان شمول و کليتي دارد که مي‌توان به عبارت جهانشمول از آن تعبير کرد. مطمئن باشيد اگر فقط و فقط همين عبارت را سرلوحه رفتار اخلاقي خود قرار دهيم در 2عرصه اخلاق فردي و جمعي به يک جامعه در طراز انسان آرماني دست خواهيم يافت.
اين عبارت شاه کليد هرگونه عمل اخلاقي است که هم به لحاظ مفهومي و هم به لحاظ عملي گره گشاي مشکل اساسي مناسبات و روابط شهروندان جوامع است. باز به نمونه‌اي ديگر از بزهکاري منجر به خروج از هنجارهاي اخلاق توجه کنيم. ناپدري، فرزند همسر خود را تا حد مرگ شکنجه مي‌کند، خبر مربوط به هانيه دختري است که پدر خود را از دست داده است و مادرش با ناپدري او زندگي مي‌کند. اين ناپدري در پاسخ سؤال بازپرس در مورد سوختگي بدن هانيه مي‌گويد: من بدنش را با سيخ کباب داغ گذاشتم.
قاضي: خودت تحمل سوختگي با يک کبريت را داري؟
متهم: من هرگز طاقت سوختگي با جسم داغ را ندارم.
امروز ما به‌طور جدي نياز داريم که اخلاق گريزي در جامعه را با بيان امور ملموس و عملي مهار کنيم. اگر حتي در معيارهاي اخلاقي به‌دنبال فايده گرايي باشيم با اين عبارت و مفهوم عمومي ـ جهاني که از انسان شناسي ناب نشأت مي‌گيرد، مي‌توان افراد را به تأمل در اعمال اخلاقي و عمل اخلاقي وادار کرد.
مهار اخلاق گريزي نيازمند مفاهمه و بيدار کردن وجدان عمومي با مشارکت همه شهروندان است و بايد از همه ابزارهاي انديشيده شد، در اين مسير استفاده کرد. نهادهاي مسئول فرهنگ عمومي بايد با همکاري نهادهاي مردمي، مساجد و ائمه جماعات در يک برنامه دراز مدت به دور از شعارگرايي در تلقين اين عبارت گوهرين اقدام کنند تا جايي که دادگاه وجدان در سرشت و عمق جان مردم نهادينه شود. نهادينه کردن مفاهيم ديني، اخلاقي احتياج به تأمل، تدبير و زمان در اجرا دارد. شايد يک نسل لازم باشد تا يک رفتار غيراخلاقي اصلاح و يک رفتار به هنجار و اخلاقي تبديل شود که آنچه را بر خود نمي‌پسندي بر ديگران مپسند.
3ـ ايجاد بستر و زمينه عموميت بخشي رفتارهاي اخلاقي و اخلاق شهروندي را بايد از پايين‌ترين پايگاه‌هاي ارتباطي آغاز کرد. ولي بايد اذعان کرد در حال حاضر به اينگونه امور و روش‌هاي آموزشي از سوي طيفي از جامعه به ديده ترديد نگريسته مي‌شود. نوعي يأس و سردرگمي در تحليل مسائل اخلاقي به چشم مي‌خورد که ريشه در فايده گرايي سطحي دارد، درحالي‌که «ارزش‌هاي اخلاقي به اندازه منافع و مصالح انسان، مشروط و وابسته به موقعيت و ساخته و پرداخته روابط اجتماعي‌اند. به عبارت ديگر تفاوتي کيفي ميان اخلاق و منافع و مصالح شخصي و اجتماعي يک جامعه وجود ندارد. اخلاق و ترويج رفتارهاي اخلاقي متضمن منافع و مصالح افراد و جامعه نيز است.
اگر ما رفتارهاي اخلاق خارج از عرف و سنت‌ها را نداشته باشيم به نسبت چشمگيري از بزهکاري، جرم و جنايت کاسته مي‌شود. کاهش درصد قابل توجهي از اين بزهکاري‌ها و جرم و جنايت مصالح و منافع اجتماعي و فردي را به‌دنبال دارد که از جنبه مالي و منافع و مصالحي که براي جامعه و افراد دارد همه از آن منتفع مي‌شويم.
آمارهاي نگران‌کننده بزهکاري، اعتياد، آسيب‌هاي اجتماعي که بخشي مهم از منافع مالي و انساني مديريت شهري را به‌خود اختصاص داده است، ناشي از رفتارهاي غيراخلاقي افراد اخلاق گريز و گرايش رو به ازدياد آن در جامعه است که درصورت کاهش و يا درصورت آرماني حذف کامل آن، حجم قابل توجهي از اين منابع مالي را مي‌توان صرف بهبود شاخصه‌هاي زندگي شهري کرد که شهروندان از آن بهره‌مند مي‌شوند. بنابراين با ترديد افکني در به سامان رسيدن تغيير رفتارهاي اخلاقي جامعه و نااميدي و يأس از گام برداشتن در اين زمينه کاري از پيش نخواهد رفت. بنابراين آنچه را بر خود نمي‌پسندي بر ديگران مپسند را بايد شعار و سرلوحه کار آموزشي، تبليغي و ترويجي خود در حوزه اصلاح رفتارهاي اخلاقي و شهروندي قرار دهيم.
سيد محمدهادي ايازي
معاون اجتماعي فرهنگي شهرداري تهران
بخش نخست اين يادداشت با عنوان «در شکوه اخلاق (1) »نيز در اين سايت منتشر شده بود.