حجاب زن، تكريم زن است

؛يكي از اين موضوعات عيني و ملموس كه شايد هيچ‌كس نتواند به اندازه رهبر انقلاب در ارتباط با آن رهنمودهاي شفاف و روشن ارائه كند، مسئله مهم و حساس و دقيق «حجاب» است و جالب اين‌كه حجم اهتمام و گفتار ايشان در اين موضوع برخلاف توقع و انتظار بسيار قابل توجه است.2

مجموعه سخنان رهبر انقلاب در اين زمينه را شايد بتوان در چند محور اساسي و مشخص خلاصه كرد كه بعضي به زيرساخت‌هاي نظري و مفهومي حجاب و برخي به كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي حجاب نظر دارند و در نهايت تصوير روشني از نوع نگاه انقلاب اسلامي ايران به مسئله حجاب ترسيم مي‌كنند.

يكي از مهم‌ترين اين مبادي و اصول توجه به مسئله حجاب به عنوان بخشي از يك مفهوم كلان و جامع فرهنگي و اجتماعي، نه به عنوان يك مسئله مستقل و انتزاعي و مجرّد است. ايشان مسئله حجاب در فرهنگ غرب را پرداخته و حاصل تفكر اروپايي - با همان ريشه و اساس رومي- مي‌دانند كه امروز از طريق سياست‌هاي فرهنگي غربي و غالبا در خلال قالب‌هايي چون فيلم‌هاي سينمايي حاكميت و نفوذ پيدا مي‌كند و با موضوعات اساسي و مهمي چون جايگاه و ارزش انسان و تعريف خانواده كاملاً مرتبط است.

غرب و نقشه انساني عالم

ايشان از اين زاويه ضمن استفاده از تعبير دقيق و گوياي «نقشه انساني عالم» با نگاهي حكيمانه و رويكردي تمدني به تحولات اجتماعي بشري مي‌نگرند و مسئله زن را قبل از بحث حجاب به عنوان اساس و مبناي چالش‌هاي بعدي چون حجاب مطرح مي كنند: «وقتي مابه نقشه انساني عالم و جوامع بشري نگاه مي كنيم - هم جوامع اسلامي مثل كشور خودمان و ساير كشورهاي اسلامي، هم جوامع غير اسلامي و از جمله جوامع به اصطلاح متمدن و پيشرفته- مي‌بينيم كه در همه اين جوامع متأسفانه مسأله‌اي به نام مسأله زن همچنان وجود دارد.»

و سپس از همين نقطه بحث اساسي و محوري خانواده را كه زنان ركن اصلي آن به‌شمار مي‌آيند،با اشاره به برخي آمار و اطلاعات جديد در خصوص مشكلات مربوط به خانواده در سطح جهان، به بحران جدي دنياي معاصر در همه نقاط جهان به‌ويژه كشورهاي غربي و صنعتي اشاره دارند و ريشه آن را خطاي راهبردي در تعريف نقش زن و روابط او ارزيابي مي‌كنند: «مسأله خانواده كه امروز يك مشكل اساسي در دنياست از كجا ناشي مي‌شود؟ ...اگر اين يك قلم مسأله خانواده را شما در دنيا بررسي كنيد و اين بحراني را كه در مسأله خانواده وجود دارد درست مورد توجه و كاوش قرار بدهيد مي‌بينيد كه اين ناشي از آن است كه مسائل مربوط به ارتباطات دو جنس و همزيستي دو جنس و روابط دو جنس حل نشده يا به تعبير ديگري، نگرش نگرش غلطي است.»

ايشان با تأكيد بر جايگاه زن در تفكر اسلامي از اهتمام شگفت رسول گرامي اسلام صلى‌الله‌عليه‌وآله به اين مسأله ياد مي‌كنند و بوسيدن دست فاطمه زهرا سلام‌الله‌عليها توسط آن حضرت را چيزي بسيار بالاتر از يك رابطه عاطفي و شخصي و نشانه جايگاه والاي زن در انديشه اسلامي مي دانند و با اين تعبير كه «اسلام به خانواده اهميت مي‌دهد» به جايگاه زن در خانواده و سپس تركيب محيط اجتماعي مي‌پردازند: «مسأله زن واقعاً مسأله مهمي است... نقش زن در خانواده، در اجتماع، ارزش و اهميت زن و اموري از اين قبيل، چيزهايي است كه ما حقيقتا به آنها كم پرداخته‌ايم و از اين كم پرداختن خسارت هم مي‌بينيم.»

آنگاه از اين خاستگاه با قاطعيت و صراحت كامل از تشريع حجاب و ديدگاه اسلام در اين زمينه دفاع مي‌كنند و بلكه از اين بالاتر، مي‌كوشند تا موضع جمهوري اسلامي در جنگ فرهنگي و نرم‌ستيز فكري موجود را از يك موضع انفعالي براي پاسخ‌گويي به يك موضع جدي و فعّال و پرسش‌گر تبديل كنند: «در مسأله زن ما از دنيا طلبكاريم، ما مدعي دنياييم... اين ما نيستيم كه بايد از موضع خودمان دفاع كنيم، اين فرهنگ منحط غرب است كه بايد از خودش دفاع كند.»

ايشان با اين رويكرد تعريفي انساني و همه‌فهم و معقول از زن در ديدگاه اسلام به دست مي‌دهند و بر اين اساس به تحليل استراتژي رواني و تبليغي كلان غرب در حوزه فرهنگ مي‌پردازند و به موضوعي اشاره مي‌كنند كه شايد بدون تبيين صحيح آن هرگز نتوان به نتيجه قابل ملاحظه‌اي در مورد بحث حجاب رسيد: «زن، آن بخش زيباي آفرينش بشر است. اين بخش زيبا به طور طبيعي با اندكي در پرده بودن همراه است، اين خاصيت اين بخش زيبا و لطيف وجود انساني است. اين پرده را دريدن و آنچه را كه بايد با نظم و قانون پيگيري شود - آن نياز غريزي انساني، چه در زن و چه در مرد- بي‌قانون و بي‌نظم در جامعه رواج دادن، بزرگترين خيانتي است كه در درجه اول به زن و در درجه بعد به همه بشريت - زن و مرد انجام گرفته، اين كار را سياستهاي غربي كرده‌اند.

آن طور جنس زن را - يعني همان بخش زيبا و لطيف و مستور و در پرده وجود بشر را - براي شغل، براي تبليغات، براي كار به ميدان كشاندن، از لبخند او، از زيبايي‌هاي او، از جسم او، از چهره او براي ترويج فلان جنس بي‌ارزش و پست، براي به دست آوردن پول استفاده كردن، اين چيزها را هم دنبال خودش دارد، طبيعي است.»

ايشان با اين رويكرد به روح تشريع حجاب در احكام اسلامي يعني تكريم و تجليل زن اشاره مي‌كنند و با تعبير دقيق و مختصر «حجاب زن، تكريم زن است» به سرنوشتي كه فرهنگ غربي براي زن رقم زده است، اشاره مي‌نمايند و علي‌رغم آن‌كه منكر تجربه‌هاي مثبت فرهنگ غرب نيستند وضعيت آشفته زن در جهان امروز را مورد بررسي قرار مي‌دهند: «زن در فرهنگ و دنياي غربي به ابتذال كشانده شده، تحقير شده و به او اهانت شده است... زن براي اين‌كه شخصيت خودش را نشان بدهد، بايستي براي مردان چشم‌نواز باشد. اين شد شخصيت براي يك زن؟ بايستي حجاب و عفاف را كنار بگذارد، جلوه‌گري كند تا مردها خوششان بيايد، اين تعظيم زن است يا تحقير زن؟... يكي از نشانه‌هاي مردسالاري غربي‌ها همين است كه زن را براي مرد مي‌خواهند، لذا مي‌گويند زن آرايش كند تا مرد التذاذ ببرد. اين مردسالاري است، اين آزادي زن نيست. اين در حقيقت آزادي مرد است. مي‌خواهند مرد آزاد باشد، حتى براي التذاذ بصري، لذا زن را به كشف حجاب و آرايش و تبرّج در مقابل مرد تشويق مي‌كنند.»

با اين مقدمه صريح و روشن، تعريفي كه اسلام براي زن ارائه داده آشكار مي‌گردد و آن جمع بين شرايط طبيعي و خصوصيات بشري و اختصاصي زن با ارزش‌ها و كرامت‌هايي است كه سعادت و نيكبختي فرد و جامعه را در دنيا و آخرت تأمين مي‌كند و در مقابل آن حقارت و پستي، به زن عظمت و بزرگي مي‌بخشد: «عظمت زن آن است كه بتواند حجب و حيا و عفاف زنانه را كه خدا در جبلّت زن وديعه نهاده است، حفظ كند. اين را بياميزد با عزّت مؤمنانه، اين را بياميزد با احساس تكليف و وظيفه. آن لطافت را در جاي خود به كار ببرد، آن تيزي و بُرندگي ايمان را هم در جاي خود به كار ببرد. اين تركيب ظريف فقط مال زن‌هاست، اين آميزه ظريف لطافت و برندگي، مخصوص زن‌هاست، اين امتيازي است كه خدا به زن داده است.»

آيا زن را به حاشيه‌نشيني دعوت مي‌كنيم؟

حال آيا ديدگاه اسلامي چنين زني را در چنين محيط و جامعه‌اي به انزوا و پنهان شدن دعوت مي‌كند يا برعكس، با حفظ كرامت و جايگاه والاي او نقش‌هاي برجسته‌تر اجتماعي براي او رقم مي‌زند؟ رهبر انقلاب با ذكر نمونه‌هاي عيني و مقايسه شرايط در دوران طاغوت و تحولات گسترده بعد از انقلاب تأكيد مي‌كنند كه نه تنها حفظ حجاب به معني انزوا و حاشيه‌نشيني زن نيست بلكه برعكس زن در چنين ديدگاهي از يك عنصر حاشيه‌اي و تزئيني به يك عنصر تعيين‌كننده و فعّال و مؤثر تبديل مي‌شود و اين چيزي است كه امروز جمهوري اسلامي ايران به عنوان الگويي براي ديگر جوامع عرضه مي‌كند. بدين ترتيب ايشان صراحتاً حجاب را در متن حضور اجتماعي پويا و جدّي زن تعريف مي‌كنند: «مسأله حجاب به معناي منزوي كردن زن نيست، اگر كسي چنين برداشتي از حجاب داشته باشد برداشتش كاملاً غلط و انحرافي است... حجاب به هيچ وجه مزاحم و مانع فعاليت‌هاي سياسي و اجتماعي و علمي نيست.»

دليل اين رويكرد آن است كه حجاب - هرچند بسيار مهم و جدي- نه يك عنصر مستقل و انتزاعي، بلكه نقطه‌اي است از مجموعه نقاط متعدد و متنوعي كه در مجموع تعريف اسلام از زندگي، انسان، دين و روابط اجتماعي را شكل مي‌دهند و داراي غايت و هدف بسيار كلان و گسترده‌اي هستند و حفظ و ترويج ارزش‌هايي را تضمين مي‌كنند كه از خلال آن‌ها جامعه و فرد آرماني محقق مي‌گردد: «بايد گوهر انساني در زن و مرد رشد پيدا كند، اين يك مسأله ارزشي است... مسأله حجاب مسأله‌اي است كه اگر چه مقدمه است براي چيزهاي بالاتر، اما خود يك مسأله ارزشي است. ما كه روي حجاب اين قدر مقيديم به خاطر اين است كه حفظ حجاب به زن كمك مي‌كند تا بتواند به آن رتبه معنوي عالي خود برسد و دچار آن لغزشگاه‌هاي بسيار لغزنده‌اي كه سر راهش قرار داده‌اند نشود.»

حال براي تأمين اين هدف چه بايد كرد؟ وقتي حجاب يكي از اساسي‌ترين عناصر جامعه اسلامي و رمز صلاح و سداد زن مسلمان - به عنوان ركن خانواده- تلقي مي‌شود و دشمن هم به همين سبب بيش و پيش از هر چيز آن را هدف قرار داده، براي محافظت از آن و گسترش آن چه بايد كرد؟

با منطق رفتار كنيد

رهبر انقلاب در اين‌جا ضمن تأكيد بر دغدغه هميشگي خود در خصوص ترويج كتاب‌خواني و توسعه زمينه‌هاي رشد علمي و آگاهي‌هاي فرهنگي زنان به آموزش و تربيت اشاره مي‌كنند3 و - ضمن در نظر گرفتن ضرورت وجود اقدامات قانوني- فعاليت فرهنگي و تبليغي را كارآمدترين راه حل مي‌دانند و تأكيد مي‌كنند كه براي درمان يك بيماري و حل يك مشكل، بايد از همان مسير و موضعي عمل كرد كه مشكل آغاز و منتشر شده است: «بهترين راه تأمين حجاب هم همين است كه با منطق برخورد شود... آن چيزي كه در اساس لازم است و مهم‌تر از همه، اين است كه شما ذهن اين دختر جوان، يا اين زن را - كه عمده هم خانم‌هاي جوان هستند- با اهميت حجاب آشنا كنيد، يعني به او تفهيم كنيد كه حجاب از لحاظ شرعي و از لحاظ منطقي اين است. در ذهن او استدلال صحيح را در مورد رعايت حجاب راسخ كنيد. شما با تبليغات كار كنيد، يعني همان حربه‌اي را كه افراد مورد نظر شما براي سست كردن اعتقاد به حجاب به كار مي‌برند شما هم به كار ببريد... از لحاظ اجتماعي هم به ترويج ديدگاه خودتان بپردازيد.»

اين محورهاي اصلي - و برخي محورهاي فرعي سخنان ايشان مانند تأكيد بر ويژگي‌هاي بومي و ملي فرهنگ حجاب - اگر به درستي و با شيوه‌هاي حرفه‌اي و عالمانه و كارآمد به زبان محصولات فرهنگي ترجمه شوند و بر اساس آن‌ها راهبردهاي عملياتي و اجرايي در سياست‌گذاري‌هاي فرهنگي شكل گيرد قطعاً حاصل بسيار ارجمندتري خواهند داشت.

در آن صورت بي‌ترديد نيازي به اين همه كار موازي و تكراري و گاه كم‌نتيجه كه بدون مبناي فكري و نظري و نقشه دقيق اجرايي و مشخص در دستگاه‌هاي مختلف صورت مي‌گيرد نخواهد بود و از اين وضع آشفته و بي‌سامان در صورت‌بندي فرهنگي جامعه به در خواهيم آمد.

امروز با توجه به ضرورتي كه همه دلسوزان داراي دغدغه و نهادهاي فرهنگي و اجتماعي مسئول - و بعضاً حتى نهادهاي غير فرهنگي و غير مسئول- براي فعاليت در زمينه حجاب احساس مي‌كنند ناخواسته به سمت و سويي مي‌رويم كه گاه برخي فعاليت‌ها نه تنها نتيجه مثبت ندارد بلكه يا داراي نتيجه كاملاً منفي يا حداقل خنثى‌كننده فعاليت‌هاي ديگر است.

اگر در نرم‌ستيز فرهنگي امروزمان حقيقتاً رهبر انقلاب را به عنوان فرمانده در جايگاه رصد و تشخيص خطر و تعيين اصول كلان براي مقابله و دفاع مقدس فرهنگي مي‌دانيم بايد صادقانه در فكر و باور و مجدّانه در عمل و واقع همه طراحي‌ها وسياست‌گذاري‌هاي فرهنگي - در سطوح مختلف از گردآوري اطلاعات صحيح تا ارزيابي مواضع خطر و طراحي نقشه عمليات- با توجيه يك فرمانده صورت گيرد نه اين‌كه سخنان و رهنمودهايشان را در زمينه‌هاي مختلف تنها براي تعارف و تزيين به كار بريم و در عمل به كار خود - حتى با نيت خير- بپردازيم.4

پي‌نوشت:

1. شايد به همين دليل انتشار و تدوين گفته‌ها و نوشته‌هاي رهبر معظم انقلاب و ترجمه آن‌ها - يا لااقل گزيده‌هاي موضوعي آن‌ها- به زبان‌هاي ديگر اهميت بيشتري پيدا مي‌كند و كوتاهي در اين زمينه به هر دليل و توجيهي كه باشد جاي گله افزون‌تري باقي مي‌گذارد.

2. اين عبارات را از مجموعه‌اي برگزيده‌ام كه با عنوان «حجاب در پرتو رهنمودهاي مقام معظم رهبري» در خرداد 89 به همت ستاد فرهنگي فجر انقلاب اسلامي منتشر شده است.

3. همين توجه و اهتمام جدي جمهوري اسلامي و رهبر انقلاب به رشد فكري و علمي بانوان از درخشان‌ترين نقاط كارنامه فرهنگي نظام و دستاوردهاي ملموس انقلاب است كه مي‌توان و بايد در دنيا مطرح كرد و روي آن ادعا داشت. ولي متأسفانه - مثل بسياري ديگر از بركات انقلاب اسلامي- چنان‌كه بايد مورد اهتمام و توجه نبوده است.

4. در غير اين صورت و با نهايت تأسف خواهيم ديد كه وضعيت همه موضوعات فرهنگي ديگر هم مانند حجاب، هرچه بگذرد به سمت و سوي مطلوب نخواهد رفت و برخي رهنمودهاي كلان ايشان بعد از بيست سال همچنان، چنان‌كه شايسته است به قالب‌هاي اجرايي درنخواهند آمد.

• نويسنده: حجت‌الاسلام محمدرضا زائري
  نويسنده و فعال رسانه‌اي

منبع: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت الله العظمي خامنه‌اي