تمام انسانيّت به «حياء» است

«اَعوُذُ بِالله مِنَ الشَيطانِ الرَّجيم؛ بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم؛ اَلحَمدُ لِله رَبِّ العالَمين

وَ صَلَي اللهُ عَلي مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَيِبينَ الطاهِرين وَ لَعنَهُ الله عَلي اَعدائِهِم اَجمَعين»

رُوَي عَن الصّادِقِ عليه‏السلام قال: «لا ايمانَ لِمَن لا حَياءَ لَه»[1]

مروري بر مباحث گذشته

بحث ما راجع به حياء بود. عرض کردم يکي از بزرگترين مشکلات جامعه ما ترويج بي‏حيايي است. در گذشته به مناسبت‏ها و روابط گوناگون، تقسيم‏بندي‏هايي براي حياء گفتيم؛ از جمله آخرين تقسيم‏بندي ما در ارتباط با حياء نسبت به شاهد و ناظر عملِ قبيح انسان است؛ لذا عرض کردم ما يک حياء من الخلق داريم، يک حياء من النفس داريم، يک حياء من الملائکه، يک حياء من اولياء الله و يکي هم حياء من الله داريم. در گذشته اينها را مختصري توضيح داده‏ام و حتّي در جلسه قبل درباره چگونگي حياء من الله تا حدودي توضيح دادم و رواياتش را هم خواندم. اين اقسام پنج گانه‏اي که براي حياء گفتيم، همه برگرفته از روايات ما بود.

حالا چند سؤال مطرح است. يک؛ کدام ‏يک از اينها با ارزش‏تر است؟ دو؛ از نظر زيبايي کدام‏ يک از اينها زيباتر است؟ سه؛ از نظر کاربرد در سطح جامعه، کدام ‏يک از اينها کاربردي‏تر است؟

با ارزش‏ترين حياء

اوّل سراغ ارزش اينها برويم. بحث در اين است که در معارف ما، کدام يک از حياء من الخلق، حياء من النفس، حياء من الله، از نظر ارزشي با ارزش‏تر است؟ قبل از اينکه وارد بحث شوم، مقدمتاً مسأله‏اي را يادآوري مي‏کنم که ما گفتيم: در باب حياء که همان حالت انکسار و انفعال روح در ربط با عملِ قبيح است، سه نکته مطرح است: يک؛ عاملِ عمل، دو؛ عمل و قُبحِ ناشي از عمل و سه؛ آن شاهدي که عمل قبيح را شهود مي‏کند. اينها در باب مسأله حياء وجود دارد. در مورد قبح نيز، ما هم قبح عقلي داريم، هم قبح شرعي داريم و هم قبح عرفي يعني قبح متشرعه داريم.

حياء از شاهد غايب

با توجّه به اين مقدّمه کوتاه، به سراغ بحث اوّل مي‏رويم. اگر نعوذبالله عمل قبيحي از انسان صادر شود و شاهدي که آن عمل را شهود مي‏کند، شاهدي بيروني و غير مشهود باشد و بعداً انسان منفعل شود، اين حياء افضل و باارزش‏ترين حياها است. يعني حياي نسبت به شاهدي که من نه شهود ظاهري نسبت به او دارم و نه شهود او را مي‏بينم ولي او بر احوال من آگاه است و مرا مي‏بيند، بالاترين حيا است. اگر از چنين شاهدي حياء کنم اين با فضيلت‏ترين حياها است چون نه او را مي‏بينم و نه ديدنش را مي‏بينم، بلکه فقط درک کرده‏ام که آن شاهد بيروني، بر اعمال من آگاهي دارد و به خاطر همين مرتکب خلاف و عمل قبيح نمي‏شوم.

حياي از خداوند

اگر انسان بخواهد فعل قبيحي نزد شاهدِ بيرونيِ غيرِ مشهود انجام دهد ولي در اين رابطه منفعل شود، يا اگر نعوذبالله غفلتاً عمل قبيحي انجام دهد و بعد منفعل شود و همين حالت مانع تکرار آن عمل زشت شود، اين حياء افضل حياها است. چون انسان آن شاهد را نمي‏بيند، ديدن او را هم نمي‏بيند، ولي ادراک مي‏‏کند که او بر اعمالش آگاهي دارد و از اين که عملي انجام دهد که نزد او قبيح است، شرم مي‏کند. اين قسم، با ارزش‏ترين حياها است. ما در روايت از علي(عليه‏السّلام) داريم: «اَفضَلُ الحَياء اِستِحياؤکَ مِنَ الله»[2] با فضيلت‏ترين و ارزشمند‏ترين فردِ حياء اين است که انسان از خدا خجالت بکشد؛ به خصوص در ارتباط با معاصي و گناهان. حياء يعني من از آن فعلي که نزد شاهد اعمالم قبيح است، خجالت بکشم و آن ترک کنم.

حياء اثر سوء اعمال زشت را از بين مي‏برد

ما در روايت داريم خود اين حيا، داراي آثاري است. حالا چون اين روايت را قبلاً خوانده‏ام، آن را تکرار نمي‏کنم. از آثار اين که متوجّه مي‏شوم فعلي عند الله قبيح است و براي اينکه از خدا خجالت مي‏کشم، آن فعل را انجام نمي‏دهم، اين است که اگر در گذشته، غفلتاً فعل قبيحي از من صادر شده بود، اين حياء اثرِ سوء آن را از بين مي‏برد. اگر عمل زشتي از من سر زده است که مرضي عند الله نبوده و حالا متوجّه شده‏ام و از خدا خجالت مي‏کشم، همين حياء من الله موجب مي‏شود بسياري از آن خطاهاي گذشته من محو شود، يعني اثرِ سوء آن از بين برود.

حياء «اثر» و «خود گناهان» را محو مي‏کند

در روايتي از علي(عليه‏السّلام) است که فرمودند: «اَلحَياء مِنَ الله يَمحوُ کَثيراً مِنَ الخَطايا»[3] چه تعبير زيبايي است. حياء از خدا، موجب مي‏شود آثار سوء بسياري از گناهان از انسان برطرف شود. البته اين يک برداشت از روايت است. از نظر طلبگي يک طور ديگر هم مي‏توان اين را معنا کرد. به تعبير ما سالبه به انتفاء موضوع مي‏شود، يعني همين که انسان از خدا شرم کند و گناه نکند، موجب مي‏شود که در آينده دست او آلوده به گناه نشود. طبق برداشت دوم «يَمحوُ کَثيراً» يعني در آينده جلوي بسياري از گناهان را مي‏گيرد و محو مي‏کند. چه بسا ما بتوانيم از اين روايت، اين برداشت را هم بکنيم، ولي ظاهر روايت آن بود.

زيباترين حياء

سراغ زيبايي اقسام حياء مي‏رويم، در بين اين اقسام، آنجايي که انسان از شاهدي دروني که غير مشهود است حياء مي‏کند، زيباترين قسم حياء است. شاهد دروني است و غيريتّي بينِ انسان و او نيست، بلکه همراه انسان است و اصلاً جدا شدني نيست. زيباترين قسم حياء، حياء من النفس است.

حياء من النفس يعني وجود انسانيّت

اين قسم از حيا، کاشف از آن است انسان هنوز انسانيّت داشته و عقل عملي‏اش کار مي‏کند. هنوز قواي حيواني نتوانسته آن وديعه الهيّه انسانيّه‏اي را که در او نهاده است، محو کند. هنوز عقل عملي وجود دارد، به طوري که مانع ارتکاب اعمال زشت مي‏شود.

«انسان» از خودش حياء مي‏کند!

حياء من النفس يعني خودم خجالت مي‏کشم؛ اينجا ديگر صحبت خدا نيست. از خودم خجالت مي‏کشم که کاري کنم که موجب سرافکندگي در مقابل خدا باشد. چون من شهود او را نسبت به اعمالم، ادراک مي‏کنم و مي‏دانم که او هميشه همراه من است، جداي از من نيست، خجالت مي‏کشم و شرم مي‏کنم. معناي آن اين است که هنوز عقل عملي که ادراکِ حُسن و قُبح مي‏کند، سرجاي خودش هست. هنوز انسان بوده و مسخ نشده است. من صريح مي‏گويم، حياي از نفس، يعني اين‏که انسان هنوز حيوان نشده است و هنوز بهره‏اي از انسانيّت دارد؛ لذا حسن و قبح عمل سرش مي‏شود. اين در بينِ اقسامِ حياء، زيباترين حياء است.

فرق حياي زيبا و حياي افضل

اين حياء زيباترين است نه با فضيلت‏ترين. اين با قبلي فرق مي‏کند. قبلي غيريّت بين شاهد و انسان بود، ولي اينجا غيريّتي در کار نيست. نفس هميشه همراه من است. آن لذا فضيلت و ارزشش بيشتر بود و اين زيبايي‏اش. در اوّلي من شاهد را نمي‏بينم، ديدن او را هم نمي‏بينم، پس حياء خيلي زياد است و بسيار ارزش دارد. امّا اينجا، اينجا نفس که هميشه همراه من است و غيريّت بين من و او نيست آن‏قدر ارزش ندارد ولي زيباترين حياء است؛ لذا تعبير در روايت اين است. علي(عليه‏السّلام) فرمودند: «اَحسَنُ الحَياء اِستِحياؤکَ مِن نَفسِک»[4] زيباترين حياها آن حيائي است که از پيش خود و درون خود حياء کني.

نهايت حياء، شرم از خود است

ما تعبيرات گوناگوني در اين رابطه داريم که در روايات وجود دارد. مثلاً در روايت ديگري از علي(عليه‏السّلام) داريم: «غايَ?ُ الحَياء أن يَستَحييَ المَرءُ مِن نَفسِه»[5] نهايت حياء اين است که شخص از خودش در برابر عمل قبيح حياء کند و آن را انجام ندهد. اين تعبير «مِن نَفسِه» يعني هنوز عقلِ عملي او حسن و قبح سرش مي‏شود و هنوز از واديِ انسانيّت خارج نشده است.

تمام انسانيّت به حياء است

علي(عليه‏السّلام) در يک روايت ديگر فرمودند: «مِن تَمامِ المُرُوَّه أَن تَستَحيي مِن نَفسِک»[6] تمام مروّت اين است که از خودت حياء کني. ما گاهي از مروّت به «جوان‏مردي» تعبير مي‏کنيم و مي‏گوييم: مروّت، همان جوان‏مردي است که يکي از خصلت‏هاي انساني است. به حيوان نمي‏شود گفت «جوان‏مرد». پس با اين توضيح، روايت مي‏فرمايد: کسي که از خودش حياء مي‏کند، هنوز خصلت انسانيّت خود را از دست نداده است.

همه‏ي اين روايات مؤيد اين معنا است که زيبايي، زيباترين اقسام حياء اين است که انسان از خود حياء کند. اين حياء ديگر جنبه تحميلي هم ندارد، خيلي هم زيبا است چون خود جوش است و نشانه اين است که فرد هنوز از وادي انسانيّت خارج نشده است.

پرکاربردترين حياء

اما سوم، از نظرِ کاربرد در سطح جامعه که بسيار هم مهم است، کدام قسم حياء است؟ حيائي که از همه اقسام کاربرد بيشتري در جامعه دارد، حياء از خلق است. چرا؟ چون اينجا ديگر بحث شاهدي است که ظاهراً مشهود است و من هم دارم او را مي‏بينم که او مرا مي‏بيند. به حسِ ظاهري دارم اين را مي‏بينم. مثل اقسام ديگر نيست.[7]

حياي از مردم زيربناي حياي از خود و خدا

از نظر درجه‏بندي، ابتدايي‏‏ترين اقسام حياء همين نوع حياء است. يعني ابتدايي‏تري اقسام حياء، حياء من الخلق است و انتهاي‏ترين آن، حياي من الله است. ولي اين مطلب هست که زيربناي حياء در انسان حياء من الخلق است. که اگر اين حياء بود، بقيه مي‏تواند دانه‏دانه در درون انسان شکل بگيرد و پشت سر اين بيايد. اگر اين نباشد بدانيد که ديگر از هيچ‏يک از اين اقسام حيا، خبري نيست. نه حياء من اولياءالله دارد، نه حياء من الملائکه دارد، نه حياء من النفس دارد و نه حياي من الله دارد. هيچ چيز ديگر ندارد.

وقتي از کسي که او را داري مي‏بيني حياء نمي‏کني ...!

جهت آن را عرض مي‏کنم. امام حسن عسکري مي‏فرمايند: «مَنْ لَمْ يَتَّقِ وُجُوهَ النَّاسِ لَمْ يَتَّقِ اللَّه‏َ»[8] اگر کسي پرهيز از مردم نداشته باشد که آنها دارند او را مي‏بينند، ديگر پرهيز از خدا ندارد. چون او مردم را دارد خودش با اين چشم سرش مي‏بيند که آنها دارند کاهايش را مي‏بينند؛ وقتي از آنها حيا نمي‏کند آيا از خدايي حياء مي‏کند که با اين چشم سر ديده نمي‏شود؟! وقتي که ملاحظه اين را نمي‏کند، ملاحظه خدا نکردن برايش سهل است. علي(عليه‏السّلام) فرمود: «مَن لَم يَستَحيِ مِنَ الناس لَم يَستَحيِ مِنَ الله»[9] خيلي روشن است؛ هر کس که از مردم خجالت نکشد، از خدا خجالت نمي‏کشد. اينجا اين دانه دانه روايات را مي‏خوانم؛ حضرت در جاي ديگر مي‏گويد: «شَرُّ الاَشرار مَن لايَستَحيِ مِنَ النّاسِ»[10] در بين اشرار، شرترين آنها يک چنين آدمي است که از مردم خجالت نمي‏کشد.

«حياء» در چشم و نگاه پيدا است

ما يک جمله‏اي در تعاملات عُرفي داريم که مي‏گوييم: حياء به چشم است. مثلاً مي‏گويند فلاني باحياء بود چون وقتي ما مي‏رفتيم و مي‏آمديم، سرش را پائين مي‏آورد و چشم و نگاهش را به زمين مي‏انداخت. اگر کسي ببيند که ديگري با اين‏که دارد به او نگاه مي‏کند ولي به کارش ادامه مي‏دهد و اصلاً خجالت نمي‏کشد ديگر چه انتظاري از او دارد؟ اين مطلب متّخذ از روايات است. يک روايت از امام باقر عليه‏السّلام داريم که حضرت به خادم خود مُيَسِّر فرمود: «يَا مُيَسِّرُ إِذَا طَلَبْتَ حَاجَةً فَلَا تَطْلُبْهَا بِاللَّيْلِ وَ اطْلُبْهَا بِالنَّهَارِ فَإِنَّ الْحَيَاءَ فِي الْوَجْه‏»[11] اگر خواسته‏اي از کسي داشتي شب به او مراجعه نکن، کارت را در روز انجام بده! چون حياء در صورت است. اين روايت مطابق همان تعبير «حياء به چشم است» مي‏باشد.[12]

حياي زيربنايي

حالا شما دقت کنيد! ببينيد که چقدر معارف و احکام ما در اسلام حساب‏ شده است. من در ابتداي بحث تعبيري کردم که حياء عبارت است از پرده‏داري. من در بحث وارد شده‏ام و توضيح داده‏ام که حياء پوششي براي روي روح است. بي‏حيايي پرده‏دري است. الآن هم گفتيم که اوّلين قسم حياء، همين حياي از مردم است و ديگر اقسام حياء از اينجا شروع مي‏شود و جلو مي‏رود. اين حياء مربوط به روابط اجتماعي در سطح جامعه است که اگر بنا شود اين از بين برود، ديگر اقسام حياء هم در جامعه از بين رفته و حتي زمينه پيدايش هم پيدا نمي‏کنند.

امر به معروف و نهي از منکر، ضامن حياي عمومي

حالا ببينيد اين جمله‏اي که من در اوّل بحث‏هاي خودم مي‏گويم که «يکي از بزرگترين مشکلات جامعه ما ترويج بي‏حيايي است» يعني چه! مشکل اصلي ما در سطح جامعه «پرده‏دري» است. اين که شما مي‏بينيد در اسلام، از اهمِّ واجبات، امر به معروف و نهي از منکر است، براي اين است که اسلام مي‏خواهد در جامعه پرده‏دري رواج پيدا نکند. چون اگر اين پرده حياء در سطح جامعه شکسته شود، يعني کسي از ديگري خجالت نکشد، ديگر سنگ روي سنگ بند نمي‏شود. وقتي که بنا شد من از تو خجالت نکشم، آيا از خدا در انجام احکام شرعيّه خجالت مي‏کشم؟ ـ‏بيني و بين الله‏ـ وقتي من از خودم، که با خودم خودماني هستم، خجالت نکشم آيا ممکن است که با تو رو در بايستي داشته باشم؟ اين‏که در اسلام اين همه نسبت به امر به معروف و نهي از منکر تأکيد شده، براي همين است.

سير جامعه بدون حياء

اگر اين پرده در سطح جامعه دريده شود، يک جامعه‏اي درست مي‏شود که هر روز به سمت حيوانيت مي‏رود و ديگر انسانيّت تمام مي‏شود. نه الهيّت، بلکه حتّي انسانيّت هم از چنين جامعه‏اي مي‏رود. ديگر کسي قُبح سرش نمي‏شود.

راه رسيدن دشمن به اهداف خود

لذا من اين را تذکر بدهم که دشمنان اسلام هم از اين جهت، مسأله را خوب فهميده‏اند که راه ضربه زدن به جامعه اسلامي ترويج بي‏حيايي است. اگر اين بشود، آنها به اهداف خود رسيده‏اند. آنجا ديگر دشمن با انسان رو‏به‏رو نيست که بخواهد با آنها بجنگد. بلکه با يک‏سري حيوان، طرف است و کارش بسيار راحت است. چون افراد بي‏حياي جامعه، حيوان هستند و ديگر انسان نيستند که بخواهد از دينشان دفاع کند. چنين افرادي احساس شرف مي‏کنند!؟ ناموس مي‏فهمند يعني چه!؟ اينها ديگر انسان نيستند.

«حياء» لازمه غيرت و دفاع از دين

کسي از دين و انسانيت دفاع مي‏کند، که پرده‏اي از حياء داشته باشد. حياء من الله بايد باشد. ديگر وقتي از اين خبري نشد و مردم از همديگر خجالت نکشيدند، مثلِ حيوانات زندگي داشتند، دشمن به راحتي مي‏تواند بر آن جامعه احاطه پيدا کنند. در اين جامعه ديگر خبري از غيرتمندي هم نيست. چون در بحث غيرت گفتيم که کسي غيرت دارد که حياء داشته باشد. چنين افرادي نه غيرت ديني دارند، نه غيرت انساني و نه حياء الهي دارند. هيچ چيزي ندارند.

«بي‏تفاوتي» زمينه‏ساز بي‏حيايي

لذا من عرض کردم که اگر نعوذبالله اين معنا ترويج پيدا کند، ديگر جامعه انساني نخواهد بود. يک وقت مي‏گوييد: ‏حياء در جامعه ترويج نمي‏شود ولي يک وقت مي‏گوييد: در جامعه ترويج بي‏حايي وجود دارد. پرده‏داري که نيست، پرده‏دري هم دارد ترويج پيدا مي‏کند؛ نه اين‏که به پرده‏داري اهميّت داده نمي‏شود، بلکه پرده‏دري رواج دارد. بي‏تفاوتي با ترويج، فرق دارند. بي‏تفاوتي، زمينه‏سازِ پرده‏دري است. مثلاً کسي که به کار زشتي، نگاه مي‏کند و ککش هم نمي‏گزد، حالت بي‏تفاوتي دارد. امّا يک نفر که مرتکب حرام مي‏شود، پرده‏دري کرده است.

نهي از منکر، پرده‏داري است

وقتي کسي به او مي‏گويي: پرده‏دري نکن! يعني عمل زشت را انجام نده! اين يعني دارد پرده‏داري مي‏کند. نهي از منکر، پرده‏داري است. اينکه من وقتي کار زشت را مي‏بينم بايد جلويش را بگيرم، براي اين است که در جامعه پرده‏داري شود. ما تعبير مي‏کنيم به «پيش‏گيري»، چون اين کار، زمينه‏ساز پرده‏دري در جامعه است. البته حياء اقسام ديگري هم دارد که الآن وارد آنها نمي‏شوم.

[1]. اصول کافي، ج 2، ص 106

[2]. غررالحکم، ص 257

[3]. همان

[4]. همان

[5]. غررالحکم، ص 236

[6]. همان

[7]. حالا چه کاربردي دارد را بعداً عرض مي‏کنم.

[8]. بحارالأنوار، ج 68، ص 336

[9]. غررالحکم، ص 257

[10]. همان

[11]. مستدرك‏الوسائل، ج 8، ص 461

[12]. من همين‏طور گام به گام پيش آمدم و شايد يک جلسه بيشتر نداشته باشيم، که به بحث ترتيبي برخورد کنيم.

منبع: پايگاه اطلاع رساني حضرت آيت الله العظمي حاج آقا مجتبي تهراني