فراز و فرودهاي «طرح تفصيلي تهران» از دهه 70 تا 90

بهزاد گروگان*: طرح تفصيلي جديد شهر تهران هم اکنون، آخرين مراحل تصويب نهايي خود را در کميسيون ماده پنج شوراي عالي شهرسازي و معماري طي مي‌كند و  تير 1390 عملا به اجرا گذاشته خواهد شد.

فرايند اجرايي شدن طرح موصوف (اعم از تهيه، تصويب و عملياتي شدن) که از ابتداي شروع آن در ابعاد بي سابقه اي سازماندهي شده، بسيار مهم و حائز اهميت است.

از اوايل دهه هفتاد تا اوايل دهه هشتاد، بحث‌ها و اقدامات فراواني در شهرداري تهران و خصوصا حوزه معاونت شهرسازي و معماري براي شروع اين پروژه صورت پذيرفت که به دلايل مختلف به سرانجام نرسيد.

از اوايل دهه هشتاد با کسب تجربه از دهه قبل، زمينه جدي براي شروع کار مجددا مهيا شد و نهايتا قراردادهاي تهيه طرح‌هاي تفصيلي در سال 1382 بين معاونت شهرسازي و معماري شهرداري تهران و 22 شرکت مشاور شهرساز و معماربراي مناطق 22 گانه منعقد و مطالعات، بلافاصله آغاز شد و در پي آن در سال‌هاي بعد قراردادهاي تکميلي که شرح علل آن از حوصله اين مقاله خارج مي‌باشد، بين طرفين به امضا رسيد.

از نکات جالب در ادامه اين پروژه، تاسيس نهاد تهيه کننده طرح‌هاي جامع و تفصيلي بود که براساس موافقت وزارت مسکن و شهر سازي، شوراي اسلامي شهر و شهرداري تهران، ماموريت تهيه طرح جامع و تفضيلي شهر تهران را به عهده گرفت و به صورت هم‌زمان نيز اين دو طرح را آماده و به مراجع ذيصلاح جهت تصويب ارايه داد.

اين سازماندهي عظيم و کم نظير، که حدود هفت سال پشتوانه فعاليت در آن مستتر است با همراهي مثبت رسانه‌ها موجب افزايش انتظار شهروندان از اين طرح شده است، خصوصا آن‌که در تمامي رسانه‌ها، اخبار و گزارشاتي که ازسوي مسئولان بازگو مي‌شود، همه يک صدا، علاقه‌مندان را به حل تمامي مشکلات شهر که مرتبط با طرح تفضيلي آن است، بشارت مي دهند.

بنابراين اجراي اين طرح نيازمند و منشا تغيير و تحول بنيادين بسياري در زمينه شهرسازي و معماري شهر تهران و هم‌چنين در رابطه با ساختار فعلي حوزه معاونت شهر سازي و معماري است که در حال حاضر چارچوب و عملکرد آن براساس الگوي طرح‌هاي تفضيلي منسوخ 40 سال پيش پي‌ريزي شده و هنوز شيوه کارآن بر همين منوال نيز ادامه دارد.

انتظارات و پيشنهادات:

الف – طرح تفصيلي و لزوم تغيير ساختار اداري

با توجه به اينکه طرح تفصيلي جديد از حالت غير سيال بودن خارج شده و عملکرد آن تا حدودي منعطف است و در ضمن مشکلات نقشه اي، وضع موجود و ضعف عدم شفافيت ضوابط و مقررات، که بخش اعظم استعلامات گذشته معاونت هاي شهرسازي ومعماري مناطق 22 گانه رابه خود اختصاص مي داده، در طرح جديد برطرف گرديده است، بنابراين پيشنهاد مي شود که سازماندهي و ساختار حوزه معاونت شهر سازي و معماري شهرداري تهران که نهادي ستادي مي باشد، به‌گونه اي تغيير يابد که در مجموع از «مرجع پاسخگوي استعلامات موردي مناطق» به «مرجع راهبر طرح‌هاي موضعي و موضوعي شهر تهران» تغيير ماموريت داده و پرونده‌هاي تک پلاک ها (موارد موردي) از دستور کار حوزه فوق خارج و در قالب تدوين پروژه‌هاي موضعي و موضوعي که در دل خود، مشکلات پلاک‌هاي کوچک را در سطح شهر تهران را نيز رفع خواهد کرد، تعريف شود.

ب – طرح تفصيلي و محله محوري

ساماندهي محلات، محله محوري و طرح تفصيلي شهر تهران رابطه تنگانگي با يکديگر دارند، محور اين همکاري نيز اطلاعات و الکترونيک است. براي شفاف شدن بيشتر در اقدامات شهرداري تهران که هميشه مورد تاکيد و تاييد مسئولان شهرداري نيز قرار گرفته، پيشنهاد مي‌‌شود، معاونت شهر سازي و معماري شهرداري تهران ضمن فراهم آوردن مقدمات و سازکارهاي مناسب، با همکاري سازمان فناوري اطلاعات و ارتباطات شهرداري تهران، نسبت به راه اندازي سايت شهرسازي و معماري براي يکايک محلات به‌صورت جداگانه اقدام و فضايي را در پرتال شهرداري تهران جهت رويت همه شهروندان تحت عنوان(شهرسازي در محلات) پيش بيني كند.

در اين سايت تمامي اطلاعات ساخت و سازها و روند تحولات آن درمحدوده هر محله در معرض رويت ساکنان محلات و ساير علاقه مندان قرارگيرد. به عنوان مثال مواردي که قابليت پيوستن به طرح تفضيلي شهر تهران را در ابعاد محله را دارا است، عبارتند از:

1 – لايه‌هاي طرح تفضيلي به هر تعداد که موجود است.(در حد محدوده محله)

2 – نقشه وضع موجود از محدوده محله

3 – طرح‌هاي در دست اقدام شهرداري تهران، احداث فضاي سبز

4 - مکان پلاک‌هايي که پروانه ساختماني گرفته اند، به انضمام اسناد اصلي مانند نظريه شوراي معماري منطقه

5 – آخرين وضعيت املاکي که در محدوده محله داراي تخلف ساختماني مي باشند و پرونده آنان در شهرداري منطقه، اداره کل امور اجرايي کميسيون هاي ماده صد، شرکت شهربان و... در دست بررسي مي باشد.

6 – پلاک هايي که در مرحله گود برداري مي باشند با ذکر تراکم و نوع کاربري و تعداد پارکينگ پيش بيني شده براي آنها

7 – آخرين تصميمات دبيرخانه کميسيون ماده پنج در مورد تغيير تراکم و کاربري.

8 – مشخص نمودن پلاک‌هايي در سطح محلات که ساختمانهاي موجود در آن به کار گيري مصالح استاندارد، نماي قابل تحسين و ساير ضوابط و مقررات مربوط به صرفه جويي در مصرف انرژي را رعايت کرده و در محدوده محله مي توانند الگويي مناسبي براي ساير سازندگان ساختمان واقع شوند.

پ - طرح تفصيلي و محيط زيست

طرح تفصيلي شهر تهران، ابزار مهم و موثري در هدايت و شکل گيري بافت فيزيکي شهر و کنترل جمعيت آن محسوب مي شود.

از طرف ديگر به نظر مي‌رسد که روش هاي تکميلي ديگري نيز جهت افزايش کار آمدي طرح‌هاي تفضيلي وجود دارد که به وسيله آن، قابليت‌هاي کيفي طرح تفضيلي شهر تهران را خصوصا با شاخص توسعه پايدار قابل ارزيابي مي نمايد، که در نهايت تفاوت اين طرح با طرح‌هاي تفضيلي قبلي را مي توان در ارتقا کيفيت زندگي، توسعه پايدار و عدالت محوري خلاصه كرد..

از اين رو مي توان گفت، براي کلانشهر تهران با ميليون‌ها جمعيت، محيط زيست از اهميت بسياري برخوردار است که بخشي ازاين مبحث به اقليم شهر مرتبط است.

اقليم شهر هنوزجايگاه واقعي خود را در تهيه طرح هاي تفضيلي به‌دست نياورده وحداکثر اقدامي که در اين خصوص فعلا اعمال مي‌شود استفاده از داده‌هاي چند ايستگاه هواشناسي براي توجيهات بعدي اجراي طرح است.

اکنون که تصويب طرح تفضيلي جديد شهر تهران تحول مهمي را درزمينه شهرسازي کشورمان به وجود آورده، به‌نظر مي‌رسد که کاربرد مطالعات هدايت شده اقليم شهر به عنوان پيش نياز مطالعات تهيه طرح‌هاي تفضيلي بايستي مورد توجه بيشتر دست‌اندرکاران قرار گيرد.

خلاصه کلام اينکه، در اين شيوه با استفاده از يک روش هدفمند، مشخصات دقيق اقليم تهران در حد ميکروکليما (شامل تمامي فاکتورهاي تاثيرگذار بر اقليم) که واحد آن در طرح تفضيلي جديد شهر تهران، محله و يا يک ناحيه خواهد بود، مشخص مي‌‌شود.

به کمک اين روش، بارگذاري ساختماني و تاثير آن بر توان اقليمي و ساير عوامل زيست محيطي در واحد محله و يا ناحيه (ميزان اثر گذاري منفي و يا مثبت)، به عنوان شاخص اصلي براي تعيين تراکم و ارتفاع ساختماني، تنظيم تعداد واحد هاي مسکوني، نحوه چيدمان و نهايتا کنترل جمعيت پذيري در واحد ناحيه و يا محله به شمار خواهد رفت.

به عنوان مثال در صورتي‌که محله و يا ناحيه‌اي درمحدوده جزاير گرمايي واقع شود و يا جريان هاي هوا در آنجا به‌شدت تحت تاثير ساختمان‌سازي قرار گرفته باشد، اقدامات مداخله‌گرايانه طرح تفضيلي( تراکم و ضوابط و مقررات)در جهت بهبود کيفي وضع موجود به گونه اي طراحي و پيش بيني مي‌شود که نهايتا موجب تغيير در جمعيت پذيري و يا تغيير نسبت در سطوح کاربري‌هاي مختلف خواهد شد.

ج – آمار و طرح تفصيلي

ايرادات احتمالي طرح تفصيلي جديد شهر تهران در آينده، لازم است که به زبان آمارتوضيح داده شود.

در طرح تفصيلي قبلي، سيستمي که بتواند ايرادات را ثبت و تحليل نمايد وجود نداشته و مشکلات سينه به سينه و بر حسب تجربه کارشناسان به نسل بعدي انتقال يافته است.

زبان آمار، زبان گويايي است که کوچک‌ترين ايرادات را ثبت و طبقه بندي کرده و به اين ترتيب، نقاط ضعف طرح را دقيقا مشخص و از اشتباهات بعدي و دو باره کاري هاي بي ثمر جلوگيري خواهد کرد.

ضروري است آمارهاي و تحليل هاي منتج از آن در اختيار عموم قرار گرفته تا شفافيت کار به اين ترتيب حفظ شود.

د – طرح تفصيلي و ارزيابي مداخلات بعدي

علاوه بر تحليل آماري به عنوان تنها زبان توضيح مشکلات و تغييرات در طرح تفضيلي، ارزيابي تبعات و مداخلات احتمالي که امکان رخ دادن آن در آينده در طرح تفصيلي جديد شهر تهران است، نيز ضروري به نظر مي رسد.

زمان شروع ارزيابي هاي اقتصادي، اجتماعي، زيست محيطي، ترافيکي ناشي از مداخله در طرح تفصيلي جديد شهر تهران، يکسال بعد از تحقق و راه اندازي عملي آن آغاز مي شود و به اين وسيله تبعات کار تئوريک و کارشناسي صورت گرفته نيز محک زده مي شود.

* کارشناس شهرساز