نقش درآمدهاي پايدار در توسعه اقتصادي شهر

*معاون اداري مالي شهرداري تهران-امروزه يکي از اصول توسعه پايدار شهري، رشد و گسترش فيزيکي شهر با معيارهاي اصولي و منطقي مي باشد. توسعه پايدار شهري و با برنامه توسعه اي مبتني بر نيازهاي واقعي و تصميم گيري هاي عقلايي و با در نظر گرفتن ملاحظات مختلف اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي محسوب مي گردد. در بين عوامل موثر در توسعه فيزيکي شهر، مي توان به نقش درآمدهاي پايدار اشاره کرد که در آن ميزان بهره مندي و دسترسي به درآمدهاي پايدار نوع و ميزان توسعه شهري با برنامه را رقم خواهد زد.

بطور معمول شهرداري ها از گذشته تاکنون همواره بدليل مشکلات مالي و درآمدي و ضعف در ايجاد درآمدهاي پايدار به شکل هاي مختلف به توسعه شهري نامطلوب و نابخردانه دست مي زدند و در اين بين آنچه که کمتر مدنظر بوده کالبد شهري و چگونگي گسترش شهر و پيامدهاي سوء ساخت و سازهاي خارج از قاعده شهرسازي بوده است. فروش تراکم سودجويي هايي مربوط به زمين، اعمال نفوذها و بسياري از موارد ديگر باعث شده تا درآمدهاي شهرداري، وابستگي زيادي به ساخت و ساز و مشخصا ساخت و ساز بدون برنامه داشته باشد. فروش تراکم غيرمجاز شهري که در بسياري از موارد به معناي فروش تخلفات و عدم ملاحظات مختلف مي باشد، هرچند درآمد و منابع کلاني در اختيار شهرداري ها قرار داده ولي در طول زمان پيامدهاي منفي بسياري را بدنبال خواهد داشت. که يکي از اين پيامدها، مغايرت اين نوع تأمين مالي با هر نوع برنامه ريزي براي توسعه شهري مطلوب است.

چنانچه از طريق مکانيزم هاي مختلف درون و برون سازماني که از يک طرف شهرداري ها را مکلف به تغيير در نظام مالي و درآمدي و کاهش وابستگي خود به درآمدهاي ناپايدار کرده و از سوي ديگر، دولت نيز بمانند کشورهاي مختلف با کمک هاي مالي خود به شهرداري ها، زمينه دستيابي درآمدهاي پايدار شهري را فراهم نمايد،مي توان انتظار توسعه برنامه ريزي شده و انضباط پذير در سطح شهر را داشت.

اگر درآمدهاي پايدار شهرداري تهران محقق شود شاهد توسعه سنجيده و با برنامه در سطح شهر خواهيم بود و بسياري از تفاوت ها و سيماي شهري نابهنجار از چهره مناطق مختلف شهر رخ برمي بندد. حريم شهر مورد حفاظت و صيانت بيشتري قرار مي گيرد و قدرت عمل شهرداري براي توسعه منطقي و اصولي کلانشهر بيشتر خواهد شد. هم اکنون در بسياري مواقع شهرداري مجبور به فروش تراکم در مناطق پرجمعيت و منطق مرکزي شهر است اين در حالي است که اگر زمينه هاي درآمدي پايدار در شهر فراهم باشد ديگر نيازي به اين فروش تراکم ها و بروز تخلفات گوناگون نخواهيم بود.

در نبود درآمدهاي پايدار، محدوده کم وسعت کلانشهر تهران و تراکم بالاي جمعيت و فعاليت در اين محدوده کم، درگير و دار از هم گسيختگي، ناهماهنگي، تغيير کاربري ها و سوء استفاده هاي مختلف از فضاي شهري قرار گرفته است. فضاي شهري که بايستي براي تمامي گروه هاي شهري و متناسب با نيازهاي واقعي آنان رشد، توسعه و تغيير يابد، به فضايي امن و مطمئن براي سودجويي ها و تغيير کالبد شهر بر مبناي خواسته هاي اقليتي با نفوذ و برخوردار شده است.

آنچه که مسأله را حادتر مي کند اين است که چنانچه مديران شهري و سيستم شهرداري تهران نيز بدنبال احقاق حقوق تمامي اقشار و طبقات گوناگون ساکن در شهر باشند و بخواهند از اين فضاي شهري براي تأمين منافع عموم استفاده کنند، قدرت و ابزار لازم که همان ( دسترسي به درآمدهاي پايدار است) را ندارند و همواره در اين جريان، تأثيرپذير بوده اند تا تأثيرگذار.

بحث اصلي اين است که اگر درآمدهاي پايدار در کلانشهر تهران افزايش يابد، ميزان تأثيرپذيري شهرداري از توسعه شهري ناخواسته کمتر شده و يک تعادل و توازن منطقي در توسعه شهري حاصل خواهد شد؛ توسعه منطقي که متناسب با استانداردها و معيارهاي اقتصادي، اجتماعي ، زيرساختي کالبدي مورد نياز شهر باشد.

اگرچه در سال هاي اخير شهرداري تهران با بازنگري در سيستم مالي و درآمدي و انجام تغييرات گسترده درآن با بهره گيري از ساز و کارهاي مختلف تا حدودي توانسته سهم درآمدهاي پايدار شهري را افزايش دهد و از کاهش وابستگي به درآمدهاي ناپايدار بکاهد، اما با اين حال به نظرمي رسد که دولت بازيگر اصلي و موثر در تحقق درآمدهاي پايدار براي شهرداري تهران محسوب مي گردد و چنانچه اين مهم به مانند سال هاي گذشته به هر دليل تحقق نيابد کالبد شهري بيش از پيش در معرض توسعه شهري ناهماهنگ و غيرمنطقي قرار خواهد گرفت. تنها از منظر درآمدهاي پايدار که- البته آن نيز نيازمند توجه جدي دولت است- مي توان به توسعه شهري با برنامه و اصولي دست يافت. توسعه اي که بتواند نيازهاي مختلف و منافع عموم شهروندان را تأمين و امکان استفاده گروه هاي مختلف شهري از فضاي شهري را فراهم نمايد.

*حسين محمدپورزرندي

معاون مالي و اداري شهردار تهران