پاينده «شب ممکن» را نقد کرد

به گزارش شهر به نقل از روابط عمومي مراکز فرهنگي هنري منطقه 3 و فرهنگسراي ارسباران، در ابتداي اين نشست حسن معجوني (کتابخوان) بخش‌هايي از «شب بوف» فصل اول رمان شب ممکن را براي حاضران خواند.

در ادامه حسين پاينده منتقد ادبي و استاد دانشگاه درباره رمان شب ممکن اظهار داشت : براي حرف زدن از جنبه‌هاي جديد رمان‌نويسي در ايران بايد از پسامدرنيسم حرف زد كه پرداختن به آن در يك جلسه يك‌ساعته امکان پذير نيست .در واقع «شب ممكن» رماني كوتاه است كه محور آن بر روابط مازيار، هاله و سمير شکل مي گيرد . چند و چون روابط اين آدم‌ها واضح نيست و در جريان رمان، شخصيت‌هايي مي‌ميرند كه ما نمي‌فهميم چه كساني هستند؛ هاله و سميرا مي‌ميرند و يا هاله و مازيار؟

ابهام يكي از عناصر معناساز اين رمان است و خواننده بايد صبورانه آن را بخواند.

هر فصل اين رمان فصل بعدي را نقض مي‌كند. از سوي ديگر، هر فصل راوي متفاوتي دارد. راوي فصل اول، «شب بوف»، مازيار است، فصل دوم را مازيار روايت مي‌كند؛ اما مخاطب فصل دوم ما نيستيم و زني نويسنده است كه فصل اول را نوشته است.

اين‌گونه رمان ما را بازي مي‌دهد. اين زن رمان‌نويس، همسر قبلي مازيار بوده كه زندگي مشترك‌شان پايان گرفته است. «شب حادثه» كه فصل سوم را تشكيل مي‌دهد، سميرا و مازيار مرده‌اند و زن نويسنده مي‌خواهد هاله را ببيند و با ديدن شخصيت رمان، رمانش را كامل كند. فصل بعدي، «شب كوچك»، مصاحبه هاله با زن نويسنده است. فصل پنجم، «شب شيان»، راوي نويسنده مردي است كه به هتل مي‌آيد و مي‌خواهد در محيط آرامي قفل داستان نوشتنش را بشكند.

«شب ممکن» نشان مي‌دهد كه ما با رمان عجيب و غريبي مواجه هستيم . البته برخلاف تصور در ايران، پسامدرنيسم چيز عجيب و غريبي نيست؛ جنبشي هنري است كه در ايران، 15 سال است روي آن كار شده و از نمونه‌هاي آن مي‌توان به رمان «آزاده خانم و نويسنده‌اش» رضا براهني اشاره كرد و رمان‌هاي ديگري نيز برخي ويژگي‌هاي رمان پسامدرنيسم را دارند؛ مانند «جزيره سرگرداني» سيمين دانشور.

پاينده در تشريح رمان «شب ممكن» تصريح كرد: در اين رمان پنج فصل راوي واحد ندارند و روديدادها هم روديدادهاي واقعي نيستند؛ بلكه جنبه‌هايي از يك رويداد هستند. خواننده رويدادها را از جنبه‌هاي متفاوت مي‌بيند و آونگ‌وار بين اين جنبه‌ها حركت مي‌كند و به قول دريدا، نقطه ثقلي ندارد. در رمان جلال آل ‌احمد هميشه راوي يا سوم‌شخص است که روايت‌ متقن و قانع‌كننده‌اي دارد و خدا‌ي‌گونه احساسات درون آدم‌ها را مي‌گويد و از گذشته و آينده آن‌ها حرف مي‌زند و يا اول‌شخص است؛ مانند داستان «مدير مدرسه». اما رمان «شب ممكن» از اين نقطه‌ي متقن دور شده وبه اين سبب است كه ذهن ما به تكثر عادت ندارد. ما در جهان تك‌صدايي تربيت شده‌ايم و فرهنگ چندصدايي در جامعه‌ي ما تثبيت نشده؛ در نتيجه مواجهه با متوني كه واقعيت را نسبي مي‌كنند، براي ما دشوارتر از خواندن رمان‌هايي است كه بدون چالش، جنبه‌اي از واقعيت را نشان مي‌دهند. ما راحت با تابلوهاي رئاليستي ارتباط برقرار مي‌كنيم؛ زيرا به آموزش‌هاي‌مان نزديك است بنابراين سنت رئاليستي در ادبيات ما قوي است.

وي افزود : «شب ممكن» در ارتباط گيري با مخاطب كمكي نمي‌كند؛ چه بسا موانعي در آن است كه مخاطب بايد منفعلانه آن را بخواند. قرائت فعالانه خواننده از طريق دخالت در رويدادها و هم‌هويتي با شخصيت‌ها كه خودش را در دنياي تخيلي نويسنده دخيل مي‌كند، سبب مي‌شود مخاطب معنا را بسازد؛ زيرا پسامدرن‌ها به مرگ مؤلف معتقدند. پسامدرنيسم جنبشي به‌غايت دموكرات است.

پاينده گفت: اين رمان خواننده را به تكاپو وامي‌دارد و او را به يك كنش‌گر فعال تبديل مي‌كند. نويسنده نقشي را هم به خواننده داده و در واقع، او غذايي بسته‌بندي‌شده را در اختيار ما قرار نداده؛ بلكه ما بايد خود مواد غذايي را تركيب كنيم.

در ادامه محمدحسن شهسواري نويسنده رمان با اشاره به رمان گفت: رمان‌هاي پسامدرن اعتراض به وضعيت اقتدارگرايانه‌ي عقل هستند، در حالي‌كه ما در ايران اقتدار عقل را نداشته‌ايم و اين رمان نيز درباره اقتدار بي‌عقلي حرف مي‌زند.