«اينجا» بدون «شك»

علي شاكر: ... باركلي مثل هم‌عصران خودش جهان را يک ماشين عظيم نمي‌ديد که تابع قوانين مکانيستي است. او مي‌گفت كه اين روح علت تصورهاي ماست و تضمين كننده همه چيز. او اسم اين روح را گذاشت «خدا» كه همه چيز ناشي از آن بود. حتي «بودن» و «نبودن» ما در اين نگاه چندان اهميت ندارد ؛ چون همه ناشي از تصوراتي است كه آن روح در ذهن ما به وجود مي‌آورد. اينجاست كه باركلي به مسئله «زمان» و «مكان» هم شك مي‌كند و ادراك ما از زمان و مكان را تنها يك توهم ذهني مي‌داند.

حال چنين نگاهي را به حوزه خلق يك اثر هنري بياوريد. در يك اثر هنري اجزاي اثر هرچه‌قدر هم به نظر زنده و پويا بيايند- و يا حداقل در فضايي كه خود نفس مي‌كشند تصور كنند كه آزادند- اما همچنان در بند هواي خالق اثر هستند و اين روح هنرمند(در اينجا كارگردان و نويسنده) است كه تعيين كننده كوچكترين و پيش‌پا افتاده‌ترين رفتارهاي شخصيت‌هاي يك داستان و يك فيلم است.

«اينجا بدون من» علي‌رغم پايان خوش ظاهري‌اش شايد يكي از تلخ‌ترين فيلم‌هاي چند دهه اخير باشد. چون علي‌رغم اينكه انتهاي فيلم، ما خيال خوش مادر(فاطمه معتمدآريا) را به طور مجسم در سكانس پاياني مي‌بينيم، اما حواس‌مان هست كه خود همين روز خوش خيالي بيش نيست. خيالي كه اين‌بار نه از سَمت مادر كه از سوي احسان(صابر ابر) مي‌آيد. او كه خود از خيال‌پردازي‌هاي بي‌پايان مادر خسته است، خود در خيال خوش خويش گم مي‌شود و فقط جمع شدن لبخند او در سكانس پاياني است نيشتر تلخي به دل آرام‌شده مخاطب مي‌زند. چون اوست كه اكنون روي صندلي كارگردان نشسته و اين خيال خوش را هدايت مي‌كند. به نظر مي‌رسد نام فيلم هم از همين نكته مي‌آيد چون مي‌گويد اينجا بدون «من» و اين «من» يعني همان روح خيال‌پرداز و آفريننده.

به عبارت ديگر، اين «روحِ» خيال و آفرينندگيِ احسان است كه فارغ از تلخي‌هاي مادي، ناگهان همه چيز را از اعتبار مي‌اندازد و مخاطب را به اين فكر فرو مي‌برد كه آيا بايد «بودن» يا «نبودن» شخصيت‌ها را باور كند يا فراموش؟

قبول دارم، اين نگاه خيلي شك‌گرايانه است و اگر بخواهيم به آن چنگ بزنيم بايد فكري هم بكنيم به حال آن گفته تاريخي دكارت كه «من شك مي‌كنم پس هستم». حال اين بودن‌ها را چه‌طور مي‌توان تفسير كرد؟

به اين سوال شايد كارگردان نيمه فيلم پاسخ مي‌دهد. آنجا كه احسان تنها چيزي را كه واقعي مي‌داند رفتنش است. او مي‌رود. كاري كه از ابتداي فيلم كارگردان به ما نشان مي‌دهد و اين واقعيت شك‌گونه را نيمه‌ فيلم به ما نشان مي‌دهد كه آيا پسر از مادر و خواهر خويش بريده و رفته است؟ و اينكه تلفن همراه خاموش پسر روي صندلي كناري‌اش در اتوبوس چگونه به صدا در آمده؟ چرا نمي‌بينيم پاسخ دادن احسان را و اصلا چه مي‌شود كه پسر به خانه برمي‌گردد؟

تلخي ماجرا همين جاست كه او رفته است. تنها واقعيت اين فيلم‌ هم كَندن و رفتن است. ما فقط مي‌دانيم كه او به تنگ آمده از همه چيز و دارد مي‌رود. اما خيال آفريننده‌اش هست و دارد مدام تلخي و شيريني مي‌سازد براي آدم‌هاي داستاني كه اتفاقا براي شخصيت‌هايش خيلي هم واقعي است و جدي. در اين خيال ديگر مهم نيست كه چرا رضا(پيروزفر) ناگهان برمي‌گردد و چه‌قدر دليل برگشتنش كليشه‌اي و تكراري است.

كسي اهميتي هم نمي‌دهد كه يلدا چه‌قدر خوب نقشش را در خيال مادر(كه اكنون خيال احسان هم هست) بازي مي‌كند. پايش نمي‌لنگد و دختري كوچك دارد به همراه همسرش در خانه‌اي آرام. همه چيز خوب و عالي است و فقط جاي احسان خالي است كه از دور فقط دارد از خوشي خيالش لذت مي‌برد و مي‌داند خيالي بيش نيست و اين نكته فيلم را بيش از همه تلخ مي‌كند.

تمام آنچه تاكنون گفته شد از منظر آفريننده‌اي بود كه خيال مي‌آفريد در يك داستان خيالي. اما خود اين داستان را خالقي است به نام تنسي ويليامز به‌عنوان نويسنده و بهرام توكلي به عنوان اقتباس‌كننده و كارگردان. اكنون اين كارگردان واقعي فيلم است كه مي‌شود نامش را گذاشت «روح». روحي كه «همه چيز» است براي شخصيت‌هاي فيلمش و تمام اين خلاقيت‌ها از سر رندي كارگردان است. كارگرداني كه خوب مي‌داند تلخي و پوچي يكي از مواردي است كه تيغ مميزي بي‌بهانه سرش را مي‌بُرد به اين راحتي‌ها نمي‌توان فيلم تلخ ساخت. پس براي دور زدن مميزي چه شيوه‌اي زيركانه‌تر از پايان خوش؟

پايان خوشي كه شايد در مخاطب براي لحظه‌اي موقع خارج شدن از سينما شادي آفرين و آرامش‌بخش باشد، اما بي‌ترديد وقتي كه شب سر بر بالش مي‌گذارد بيشتر از پايانِ خوشِ خيالي فيلم به ياد آدم‌هايش است كه چه‌قدر به اوضاع و احوال آدم‌هاي اطراف خودمان شبيه‌اند. حال هركدام از اين مخاطبان مي‌توانند خود در خيال به شخصيت‌هايي كه ديده‌اند جان دهند و خود «روح» ديگري باشند براي استمرار زندگي شخصيت‌هاي فيلم اينجا بدون من. وقتي هم كه شخصيت‌ها چنين ملموس و واقعي شوند مانند آدم‌هاي كوچه و بازار، مي‌توان فارغ از بحث‌هاي مربوط به آن فيلسوف متعصب و شكاك مسيحي قرن هفدهم، نام فيلم را كمي تغيير داد و گذاشت: «اينجا» بدون «شك».