تجربه شجاعانه نسل امروز در موسيقي ايراني
محمدرضا درويشي در يادداشتي به مناسبت انتشار مجدد آلبوم موسيقي «سايه روشن مهتاب» به آهنگسازي احسان ذبيحي‌فر، اين آلبوم را حاصل يک فعاليت نوگرايانه دانشجويي دانست که داراي تجربياتي نو و شجاعانه از موسيقي نسل امروز ايران است .
به گزارش «شهر» به نقل از پايگاه خبري حوزه هنري در يادداشت اين هنرمند صاحب نام موسيقي کشورمان آمده است:
همنوازي سازدر ايران سوابقي دارد. با استناد به گزارش ها و بحث هاي انجام شده در برخي رسالات موسيقي قديم ايران ، مينياتورها و نقاشي هاي بر جاي مانده و برخي نقش برجسته هاي سنگي و نيز تمهيداتي که برخي از شاعران پارسي گو.ي چون منوچهري دامغاني و نظامي گنجوي در رابطه با همنشيني سازها در موسيقي به کار بسته اند مي توان گفت که همنوازي سازها در ايران داراي سابقه است .
اين همنوازي در قالب هاي حداقلي چون يک ساز ملوديک و يک ساز کوبه اي و گاه همراه با آواز تجلي مي يافته است . در موسيقي هاي برخي از نواحي ايران نيز هنوز مي توان شاهد همنوازي تعداد معيني از سازها بود . افزون بر ترکيب هاي دويا سه نفري ، غالبا ترکيب مفصل تري از سازها حداقل در اجراي بخش هاي ريتميک موسيقي شرکت مي کرده اند .
در ايران دوره معاصر و در حوزه موسيقي دستگاهي اين بخش خاي ريتميک شامل پيش درآمد ، تصنيف و رنگ بوده است . در عين حال طي چند دهه گذشته قطعات مستقلي نيز براي گروه سازهاي ايراني فارغ از فرم هاي پيش در آمد ، تصنيف و رنگ ساخته و اجرا شده اند که هريک از ساختار ، صدا دهندگي و اسلوب هاي معيني در گروه نوازي استفاده کرده اند .
قطعات اجرا شده در مجموعه سايه روشن مهتاب از اين زمره است . اگر چه برخي از آهنگسازان به دليل محدوديت هاي موجود در ساختار سازها و نوع صدا دهي گروه سازهاي ايراني و نيز تغيير سليقه و زيبايي شناسي خود ، کار با اين قبيل گروهها را رها کرده اند اما هنوز مي توان شاهد آثاري بود گاه با رويکردهاي جديد که توسط گروه سازهاي ايراني اجرا مي شوند.
احسان ذبيحي فر آهنگساز و نوازنده کمانچه از جمله هنرمنداني است که هنوز سعي دارد به تجربه ها و افق هاي جديد تري در ترکيب سازهاي ايراني دست يابد. محدوديت هاي او به عنوان يک جوان کوشا براي پرداختن به چنين امري برهيچ موسيقي داني پوشيده نيست . وجود شيوه هاي مختلف در گروه نوازي سازهاي ايراني و نبود معيارهاي معين در طبق بندي اين شيوه ها ، مشکلات ساختاري سازهاي ايراني ، موضوع چند صدايي يا پوليفوني ايراني که با وجود کثرت آثار توليد شده هنوز مراحل تجربي خود را مي گذارند ، مشکلات ناشي از پيوند مفاهيم جديد شعري با موسيقي کلاسيک ايراني ، نبود پشتوانه در سنت موسيقايي ايران در به کار گيري هم زمان مدها و تناليته ها و بسياري موضوعات ديگر از جمله مشکلاتي است که فراراه موسيقدان هاي ايران به ويژه جوانان است . افزون بر همه اينها فقدان نهادها ، انجمن ها و کانون هايي که حمايت از تجرب هاي جديد و آثارجوانان را در حوزه وظايف خود بدانند مزيدي بر مشکلات پيش گفته است .
آهنگساز مجموعه سايه روشن مهتاب به غير از بهره گيري از تجربيات انجام شده در گروه نوازي ايراني دست به تجربيات جديدي نيز زده است . شاخص ترين اين تجربه ها استفاده از تمهيد پلي مداليته و پلي تناليته است که در قطعه هاي بهار غم انگيز و غريبانه به کار بسته است . به عنوان نمونه در بهار غم انگيز مدهاي دشتي و چهارگاه با مبناي مختلف صوتي به طور همزمان به جريان مي افتند . همزماني مدها و تناليته ها که ناشي از برداشت اهنگساز از مفاهيم شعر بهار غم انگيز است اگر چه در قالب گروه سازهاي ايراني تمهيد جديدي است اما با شيوه هاي مختلفي از اوايل قرن بيستم ميلادي توسط آهنگسازان مغرب زمين به کار بسته شده است.
موفق بودن اين شيوه در گروه سازهاي ايراني و در ارتباط با فواصل و کيفيات نغمگي موسيقي دستگاهي از مسير اقبال يا عدم اقبال شنوندگان اين موسيقي خواهد گذاشت . در عين حال اين امر فارغ از تاثيرات آن بر شنونده و موفقيت و عدم موفقيت آن در بيان مفاهيم شعر ، حاوي شجاعتي قابل تحسين و تلاشي جسورانه است . ديدگاهي که در لحظاتي حزن دشتي را با شکوه چهارگاه به طور همزمان طالب است . اگرچه تکنيک پلي مداليته بهانه اي براي به جريان انداختن موسيقي و انتقال برخي مفاهيم است اما: تو خود بهانه خويشي ، پي بهانه مگرد...بهوش باش که هر نقطه دام دايره اي است .
در قطعات اين مجموعه چگونگي استفاده از تنبور نيز مي تواند مورد بحث قرار گيرد . تنبور را يک ساز روحاني و عرفاني مي دانند اما روحاني بودن تنبور به اعتبار مقام ها و رپرتوار اجرا شده توسط آن است نه ساختارش . اين ساز در حوزه فرهنگي و اعتقادي اهل حق به اعتبار مقام هاي اجرا شده توسط آن سازي روحاني است اما اين ساز در عين حال يک ساز ملي ايران نيز هست که مي تواند در خارج از قلمرو فرهنگي و اعتقادي اهل حق به عنوان يک ساز مورد استفاده قرار گيرد . در چنين موقعيتي تنبور البته مي تواند تغييراتي را بر حسب لزوم درتعداد وترها يا دستان ها پذيرا شود ، همچنان که در قطعات موجود مجموعه سايه روشن مهتاب شاهاد چنين تغييراتي هستيم .
در اين مجموعه از اصل يا واريا سيون هايي از گوشه هاي رديف دستگاهي و موسيقي نواحي ايران استفاده شده است که به عنوان نمونه مي توان به گوشه هاي گيلکي و غم انگيز در قطعه بهار غم انگيز و نغمه اي از خراسان در قطعه برگ ريزان اشاره کرد. در اين قطعات از امکانات سازهاي ايراني در حد مطلوب و مستقل بهر برده شده و در شکل دادن به چند صدايي موجود در اين قطعات نيز سعي شده که از خصوصيات نغمگي اين قطعات استفاده شود . اگر چه در مواقعي شاهد تسلسل هايي از آکوردها هستيم که منشا آنها چيزي جز هارموني تيرس غربي نيست حتي اگر در فرنکسيوني متفاوت از ماژور و مينور تصور شده باشند .
مجموعه سايه روشن مهتاب حاصل يک فعاليت نو گرايانه دانشجويي است که فقط به سعي آهنگساز و همراهي و همدلي نوازندگان و خوانندگان شکل گرفته است . اين مجموعه اگر چه درمسير يک دوره از تجربيات گروه نوازي در ايران قرار مي گيرد اما حاصل تجربياتي نو و شجاعانه از نسل موسيقي امروز ايران است که حتما پديد آورندگان ان به نقاط قوت و ضعف آن نگاهي دقيق و عميق خواهند داشت .
کليدِ درِ اميد اگر هست شماييد / در اين قفل کهن سنگ چو دندانه بگرديد