جزيرههاي گرمايي شهر؛ دلايل، آسيب‌ها و راهکارها
سازمان ملل نخستين دوشنبه اکتبر هر سال را به عنوان روزجهاني اسکان بشر ناميده است. شعار امسال «ترسيم تصويري از شرايط شهرها و حق ابتدايي همگاني مسکن مناسب» است و اين سازمان عنوان شهرها و تغيير اقليم را به اين دليل برگزيد که تغيير اقليم در حال تبديل شدن به چالش بزرگ نخست قرن بيست و يکم است.
سيد مناف هاشمي* ـ سازمان ملل نخستين دوشنبه اکتبر هر سال را به عنوان روزجهاني اسکان بشر ناميده است. ايده امسال از اين قرار است: «ترسيم تصويري از شرايط شهرها و حق ابتدايي همگاني مسکن مناسب» اميد مي‌رود که اين روز يادآوري باشد به تمامي جهان که مسؤوليتي مشترک براي اسکان بشر برعهده همگان است.
پايگاه اين سازمان درباره امسال اين‌چنين مي نويسد: سازمان ملل عنوان شهرها و تغيير اقليم را به اين دليل برگزيد که تغيير اقليم در حال تبديل شدن به چالش بزرگ نخست قرن بيست و يکم مي‌باشد. به راستي هيچ کس در حال حاضر نمي‌تواند وضع خطرناک شهرها را در يک بازه زماني 10، 20 يا 30 ساله پيش بيني کند. در اين زمينه کلان شهرها، به دليل آن که از تراکم جمعيتي و سرانه مصرف انرژي بالاتري برخوردارند، شرايط بحراني تري دارند.
يکي از پديده‌هايي که حاصل تغيير اقليم در کل کره زمين و به طور خاص در شهرهاست، «جزاير گرمايي شهري» (Urban Heat Islands) مي‌باشد. جزاير گرمايي شهري، تغيير غيرعمدي اقليم است که به واسطه شکل و ترکيب سطح زمين و جو پديد مي‌آيد. وقتي که سطح زمين پوشيده از ساختمان‌ها و معابر مي‌گردد، نسبت به زماني که پوشيده از فضاي سبز و گياهان است، دما، پرتوافکني، رطوبت و مختصات ايروديناميکي زمين و جو تغيير مي‌يابد. همچنين وجود ساختمان‌هاي بلندمرتبه در شهرها موجب مي‌گردد که سرعت از دست دادن انرژي در شب نسبت به نواحي حومه‌اي کاهش يافته و محدوده‌هاي شهري ديرتر از نواحي پيراموني خنک شوند. در نتيجه به طور متوسط دماي شهرها از روستاها و محدوده‌هاي طبيعي گرمتر است.
در همين راستا شهرداري تهران نيز اين مهم را از نظر دور نداشته و مجموعه اقداماتي را براي مبارزه با تغيير اقليم شهر در دستور کار خود دارد. به مناسبت روز جهاني اسکان بشر شايسته است که نسبت به بيان اين مجموعه اقدامات که حاصل پژوهش‌هاي ميان رشته‌اي از طريق به کارگيري دانش راهبردي در زمينه‌هاي عملي است اطلاع رساني صورت گيرد. اين راهکارها از ويژگي مهم کاربردي بودن برخوردار هستند.
از منظر آسيب شناسي تأثيرات اين جزيرههاي گرمايي به سه دسته اقتصادي-اجتماعي، سلامتي و اقليمي قابل دسته بندي است. پديده جزيرههاي گرمايي اثرات سويي به دنبال دارد که از آن ميان افزايش مصرف انرژي، تهديد سلامت انسان‌ها، بالاتر رفتن درجه گرمايي آسايش، افزايش آلودگي هوا و گاز‌هاي گلخانه‌اي و تأثير منفي بر کيفيت آب را مي‌توان برشمرد.
مطالعات انجام شده در سال 1993در آمريکا نشان داده است که تعداد کشته‌هاي مرتبط با افزايش دما در اين کشور بالغ با 1100 نفر ساليانه مي‌باشد. مطالعات مشابه در انگلستان نيز آمار مشابهي را براي لندن اعلام مي‌نمايد که نشان مي‌دهد تا حدود نيمي از تعداد مرگ و مير‌هاي مرتبط با گرما به دليل پديده گرمتر بودن بخشي از نقاط شهري نسبت به محيط اطرافشان است.
مطالعه دماي شهر تهران با ارجاع به ايستگاه فرودگاه مهرآباد افزايش دما را در بازه اي 44 ساله نشان مي دهد و حاکي از آن است که دماي شهر در حدود 4 درجه سانتيگراد بالاتر رفته است که تغيير شکل بارندگي از حالت برف به صورت باران را شاهد هستيم. اما از آنجا که پديده جزيرههاي گرمايي که سرچشمه‌اي غير طبيعي و کاملا انساني دارد، بنابراين مي‌توان با آن به مقابله پرداخت و آن را کنترل نمود.
در ادامه به سازو کار‌ها و راه کارهايي اشاره مي‌شود که مجموعه شهرداري تهران در جهت مبارزه با پديده جزاير گرمايي شهري در شهر تهران در دست اقدام دارد. اين مجموعه اقدامات مي‌بايست در محور‌هاي پيشگيري، کند سازي و مبارزه با آن ديده شوند. شهرداري تهران نيز اين مجموعه از راهکارها را در 4محور در دستور کار دارد.
1- افزايش فضاي و پوشش گياهي: گياهان، درختان و بام‌هاي سبز باعث کاهش ميزان انرژي مصرف شده براي گرم و سرد کردن بنا مي شوند. اين کاهش با افت عواملي همراه است که از آن ميان: کاهش ميزان آلاينده‌ها و گاز‌هاي گلخانه اي، کمک به کاهش نرخ بيماري‌هاي مرتبط با گرما و ميزان مرگ و مير ناشي از آن، کاهش آلودگي صوتي، بهبود کيفيت آب و کنترل آب‌هاي سطحي، توقف روند جذب کربن، کمک به ايجاد توازن بر شمرد. اقدامات شهرداري تهران جهت افزايش سرانه فضاي سبز، ايجاد فضاي سبز عمودي در بدنه معابر اصلي، توسعه فضاي سبز حاشيه بزرگراه‌ها و تکميل کمربند سبز پايتخت در اين راستا انجام پذيرفته است. همچنين اين اقدامات با بند نوزدهم سياست هاي کلي برنامه پنجم توسعه مبني بر «کاهش مخاطرات و آلودگي‌هاي تهديد کننده سلامت» همسو است.
2- بهينه سازي صنعت ساخت و ساز در مقياس شهري و معماري: با توجه به سياست هاي کلي نظام در بخش مسکن به ويژه بند هفتم، شهرداري تهران مجموعه اقداماتي را جهت اجرايي شدن استانداردهاي ساختماني و عمراني در دستورکار خود قرار داد که اجباري شدن پياده سازي مقررات ملي ساختمان از آن جمله است.
3- گسترش حمل و نقل عمومي: استفاده از خودروهاي شخصي که عموما با نقص فني روبرو بوده و يا با استانداردهاي جهاني سازگار نيستند در افزايش آلودگي شهر موثرند. بدين جهت شهرداري تهران به امر حمل و نقل عمومي و گسترش آن همت گذارده تا از ميزان آلودگي و جزيرههاي گرمايي تهران بکاهد. اختصاص جايزه جهاني حمل و نقل پايدار در سال 2011 به شهرداري تهران يکي از شواهد اين مدعاست. بهره برداري از خطوط ريلي شهري (مترو) به طول 125 کيلومتر تا پايان سال 1389 و جا به جايي 9 درصد مسافران با مترو در اين زمينه قابل توجه است. راهبرد ششم طرح جامع جديد تهران نيز به صورت ويژه به اين موضوع پرداخته است.
4- پيشگيري از گسترش افقي شهر تهران: گسترش افقي شهر باعث افزايش فاکتور زبري شهر شده و همچنين نوع مصالح ساختماني شهري در مقايسه با بافت طبيعي که گرماي بيشتري جذب مي‌کند تأثير قابل توجهي در تغيير اقليم شهر دارند. ازين رو هر چقدر که مساحت محدوده شهر، کوچک تر باشد، از شدت يافتن پديده جزاير گرمايي پيشگيري مي‌شود. طرح جامع تهران با تدقيق محدوده شهر و حريم پايتخت به اين مهم پرداخته است و راهبرد اول و دوم طرح جامع مصوب به اين موارد تأکيد نموده است.
براي مبارزه با پديده تغيير اقليم و تشکيل جزاير گرمايي در شهرهاي ايران و به ويژه کلان‌شهرها، شايسته است راهکارهايي ميان رشته‌اي به کار بسته شوند تا راه‌حل‌هاي کاربردي، حل اين مسأله مهم را از چندين سو امکان پذير سازند. به همين منظور، اين نوشتار راهکارهايي ارايه کرد که از ديدگاه توسعه شهري در مجموعه شهرداري تهران ديده شده و در دستورکار قرار دارند. اين راهکارها منحصر به شهر تهران نبوده و قابل استفاده در همه شرايط اقليمي کشورمان هستند. هر چند که به کارگيري هر يک از اين روش‌ها به تنهايي کافي نبوده و به کارگيري مجموعه اين راهبردها به صورت ترکيبي مؤثر خواهد بود.
* معاون برنامه‌ريزي و توسعه شهري شهرداري تهران