بودجه‌ريزي عملياتي گامي در جهت تخصيص بهينه منابع
بودجه‌ريزي عملياتي عبارت است از روش‌ها و سازوکارهايي که ارتباط بين اعتبارات تخصيص يافته به دستگاه‌هاي اجرايي را با خروجي‌ها و پيامدهاي آنها از طريق به‌کارگيري اطلاعات عملکردي در تخصيص منابع تقويت مي‌سازد.
سيد مناف هاشمي ـ شهرداري‌ها در نظام سلسله مراتبي بخش عمومي موثرترين نهاد در حيطه توليد و ارائه کالاهاي عمومي و خدمات متنوع شهري اعم از حمل و نقل و ترافيک و... هستند. با افزايش آگاهي عمومي و بالا رفتن سطح انتظارات مردم و توسعه عملي وظايف شهرداري، هزينه‌هاي اداره شهر افزايش سرسام آوري يافته و لزوم استفاده از نظريات جديد مديريت مالي بخش عمومي با تاکيد بر سه عنصر توجيه اقتصادي هزينه ها كارآيي و اثربخشي منابع مصرفي نقش پررنگ تر و برجسته تري يافته است.
در راستاي بند 32 سياست هاي کلي ابلاغي برنامه پنجم توسعه توسط مقام معظم رهبري (مدظله العالي) مبني بر استقرار بودجه ريزي عملياتي در سازمان ها و موسسات بخش عمومي و دولتي وپيرو مصوبه شوراي محترم اسلامي شهر تهران در سال 1389 اقدامات اوليه و زير ساختي از قبيل طبقه بندي بودجه بر مبناي ماموريت ،برنامه ، طرح و پروژه و درج واحد انجام کار و قيمت واحد براي پروژه هاي مختلف در بودجه عمراني با رويکرد شفاف سازي هزينه ها و فعاليتها انجام پذيرفته است.
بر اساس تعريف سازمان‌هاي بين المللي، بودجه ريزي عملياتي عبارت است از روش‌ها و سازوکارهايي که ارتباط بين اعتبارات تخصيص يافته به‌دستگاه هاي اجرايي را با خروجي‌ها و پيامدهاي آنها از طريق به‌کارگيري اطلاعات عملکردي در تخصيص منابع تقويت مي سازد. با توجه به تعريف فوق سه عنصر اصلي در نظام بودجه ريزي عملياتي قابل توجه است که عبارتند از برنامه‌ريزي، محاسبه بهاي تمام شده و ارزيابي عملکرد.
علاوه بر سه عنصر فوق سه عنصر ديگر که به عناصر توانمند سازمعروف هستند به منظور کارکرد هرچه بهتر سه عنصر اوليه به آنها اضافه مي شوند که عبارتند از: نظام انگيزش و پاسخ گويي ، مديريت تغيير و بانک اطلاعات. اين روش بودجه‌ريزي با ارائه اطلاعات ارزشمند از فرآيندهاي سازماني و چگونگي استفاده بهينه از منابع، توانايي مديران و سياستگذاران را براي اتخاذ تصميمات موثرتر و پربارتر افزايش مي‌دهد.
از جمله اطلاعات مهم منتج از اين روش مي‌توان به بهاي تمام شده فعاليتها و خدمات شهري، چگونگي اثر گذاري هر منبع هزينه (پرسنلي، انرژي، مواد و ملزومات) روي بهاي تمام شده خدمات و نيز شناخت فعاليت‌هاي داراي ارزش افزوده و فاقد ارزش افزوده در توليد خدمات نام برد. از اين نتايج مي توان براي برون سپاري فعاليت ها و خدمات و کوچک سازي تشکيلات استفاده كرد.
استقرار بودجه ريزي عملياتي در سه گام عمده الف ـ شفاف سازي شامل احصاء کليه اقدامات شهرداري در قالب برنامه، خدمات، فعاليت و محاسبه هزينه تمام شده هر کدام، ب ـ افزايش كارايي از طريق آموزش، تجديد ساختار تشکيلات ، ارتقاء و حذف و ادغام فعاليت هاي غير مولد و فاقد ارزش افزوده، تمرکز زدايي و واگذاري اختيارات بيشتر به واحدها ، مکانيزم هاي انگيزشي و برون سپاري‌هاي مبتني بر محاسبه قيمت تمام شده و ج ـ افزايش اثر بخشي مشتمل بر ارزيابي ميزان همبستگي و پيوستگي بين نتايج حاصل از ارائه خدمات و اهداف مورد انتظار. مدت زمان تحقق هرکدام از گام ها بستگي کامل به ميزان آمادگي شهرداري در ابعاد مختلف داشته و مي تواند از يک تا چند سال به طول انجامد.
با در دستور کار قرار گرفتن پياده سازي بودجه ريزي عملياتي در شهرداري تهران، اين شهرداري ابتدا دو واحد سازماني شهرداري تهران (يک منطقه و يک معاونت) را به عنوان پايلوت انتخاب تا پس از تنظيم بودجه براي سال 1391 به روش عملياتي و شناسايي کليه نقائص احتمالي فني و اجرايي و پيش بيني نشده در ساير مناطق و معاونت ها نيز به مورد اجرا درآيد. براي اجرايي نمودن اين مهم اقدامات اجرايي متعددي از قبيل تدوين و ابلاغ نظام نامه بودجه ريزي عملياتي، اجراي دوره هاي آموزشي عمومي و تخصصي، طراحي و توليد و نصب نرم افزار، شناسايي و احصاي فعاليتها و خدمات (خروجي‌ها) در واحدهاي پايلوت صورت پذيرفته است.
انتظار مي‌رود با پيگيري و به ثمر نشستن اقدامات برشمرده شده و تخصيص بودجه از شکل سنتي موجود به سمت پيش‌بيني و اجرا بر مبناي عملکرد در قالب تفاهم‌نامه‌هاي عملکردي، الگوي نويني در جهت بهينه‌سازي نظام بودجه‌ريزي بخش عمومي به منصه ظهور رسيده و مورد استفاده و الگوي ساير کلان شهرها و شهرداري هاي مراکز استان و حتي دستگاه‌هاي اجرايي کشور قرار گيرد.
* معاون برنامه‌ريزي و توسعه شهري تهران