تهران و شهردارانش

شرق؛ ناصرالدين‌شاه قاجار «شاه هميشه در سفر» در يكي از سفرهايش با مشاهده وضع شهرهاي اروپا و بررسي چگونگي رسيدگي به آنها به فكر احداث شهرداري (بلديه) افتاد تا وضع تهران را از آنچه بود، نجات دهد. تهران در آن دوره با وضعيت خاصي كه داشت لازم بود به فردي تحصيلكرده جهت سروسامان دادن به عنوان وزير واگذار شود و اولين نفر مهندسي بود كه تحصيلات اروپايي را طي كرده و به نام ميرزاعباس‌خان مهندس‌باشي كه از جمله نخستين محصلان فرنگ رفته بود وزيري تهران را به حكم ناصرالدين‌شاه در سال 1261 شمسي (129 سال قبل) بر عهده گرفت. به اين ترتيب شهر چنارها ميزبان شهرداري شد كه آمد شهر را تميز نگه دارد.

ميرزا آقاخان اصفهاني ملقب به اسلامبولي نفتي و اعتماد‌الملك و دكتر خليل‌خان اعلم‌الدوله‌صدفي و ابراهيم‌خان يمين‌السلطنه ملقب به نظرآقا شهرداران بعدي تهران تا پايان عصر ناصري بودند.

با وقوع كودتاي رضاخاني اداره تهران براي نخستين و آخرين بار به يك غيرمسلمان به حكم سيدضياءالدين طباطبايي نخست‌وزير وقت به نام موسيو ايكپيان ارمني واگذار شد و اداره شهر تهران را كميسيوني متشكل از يك فرانسوي، دو انگليسي و دو ارمني تشكيل مي‌دادند.

جايگزيني چراغ‌هاي برقي به جاي چراغ‌هاي نفتي، جمع‌آوري كودكان بي‌سرپرست، نصب نيمكت در ميادين و سنگ‌فرش خيابان‌ها و از اين قبيل امور انجام شد، با بركناري سيدضياءالدين توسط رضاخان موسيو ايكپيان نيز به همراه وي به تبعيد محكوم شد و بعد از او كريم‌آقا بوذرجمهري كه يكي از نزديكان رضاشاه بود به دليل مشاركت در كودتاي رضاخاني شهردار تهران و خيابان بوذرجمهري (15 خرداد فعلي) به نام وي نامگذاري شد بين سال‌هاي 1302 تا 1312 به مدت 10سال شهردار تهران بود. بعد از او سرهنگ فضل‌الله بهرامي اداره تهران را تا انتصاب تيمسار هوشمند برعهده گرفت و پس از چهار سال بار ديگر فضل‌الله بهرامي مسوول شهرداري شد.

تقي خواجه‌نوري (آذر تا دي 1317) قاسم صوراسرافي (13187 تا 1319) و علي‌اصغر فروزان (شهريور تا مهر 1319 تا 1320) آخرين شهرداران رضاشاه بودند.

تهران در اين دوره از بابت كالبدي و خدماتي شاهد تحولات عظيمي بود كه مهم‌ترين آنها خيابان‌كشي و تغيير ساختار معماري تهران از كوچه‌هاي بن‌بست تودرتو به مسيرهاي عريض قابل تردد سواره است.

احداث خيابان‌هاي شاه رضا (انقلاب) و پهلوي (وليعصر) به عنوان محورهاي غرب به شرق و جنوب به شمال در اين دوره صورت گرفت.

در سال 1323 به فرمان شاه پسر ابتهاج شهردار تهران شد و پس از او محمود نريمان به مدت دو ماه اين شهر را اداره كرد و سپس نوبت مهدي مشايخي شد كه مدت سه سال مديريت را بر عهده داشت و به جرم اختلاس به دادگاه فراخوانده شد. محمد خلعتبري، حسام‌الدين دولت‌‌آبادي و محمد مهران به مدت سه سال اداره شهر را بر عهده داشتند و سپس مهدي نامدار از تير 1329 تا فروردين 1330 به مدت هشت ماه شهرداري تهران را اداره كرد و پس از وي ارسلان خلعتبري به مدت يك ماه و مجددا محمد مهران براي دومين بار به مدت 15ماه و بعد نصرالله اميني 11 ماه و تيمسار محمدعلي صفاري شهرداري تهران را بر عهده گرفتند. صفاري پس از بركناري مدتي را صرف برطرف كردن اتهامات خود كرد، پس از وي- كه آرزو مي‌كرد كاش هيچ وقت مسووليت شهرداري را نمي‌پذيرفت- نصرت‌الله منتصر سكان هدايت شهرداري را به دست گرفت و بعد از هفت ماه به اتهام اختلاس و بي‌لياقتي در حفاظت از اموال دولتي به دادگاه فراخوانده شد.

محمود دولو از ارديبهشت 36 تا فروردين 37 شهردار بود و پس از او موسي مهام، فرماندار سابق تبريز شهردار شد كه به شهردار ميدان‌ها معروف است و روزنامه‌هاي زمان مهام را فردي پركار معرفي كردند كه از ساعت چهار صبح تا نيمه‌شب گوشه و كنار تهران را شخصا بازديد مي‌كرد. وي در روز 12 آذر 1341 پس از چهار ساعت بازپرسي در شهرداري بازداشت و ذوالفقاري جانشين او شد پس از يك سال ذوالفقاري نيز بركنار و فتح‌الله فرود جايگزين وي شد كه او پس از پنج ماه محكوم به حبس شد و مديريت شهر را به محسن نصر واگذار کرد.

احمد نفيسي از خرداد 41 رسما شهردار تهران شد. فعاليت وي در شهرداري مثبت بود اما هنگامي كه همگان منتظر ارتقاي او به وزارت بودند، دسيسه‌اي عليه او شده و به اتهام خريد زمين در رباط‌كريم به دادگاه فراخوانده شد. محمدرضا پهلوي در واكنش به اين ماجرا گفته است: «مبارزه با فساد در اين مملكت به طور قطع به عمل مي‌آيد و هركس ولو گذشته درخشاني داشته باشد اگر منحرف شد، تحت تعقيب قرار خواهد گرفت.» علي‌اكبر توانا، ضياءالدين شادمان، تقي سرلك، محمدعلي صفاري (براي دومين‌بار)، منوچهر پيروز و جواد شهرستاني به ترتيب شهرداران بعدي تهران بودند و سرانجام با نظر همسر شاه (فرح ديبا) غلامرضا نيك‌پي وزير آباداني و مسكن هويدا به عنوان شهردار انتخاب شد.

رياست شهرداري در آخرين ماه‌هاي حكومت پهلوي براي دومين بار به جواد شهرستاني واگذار شد. وي اولين مقام دولتي بود كه در‌گيرو‌دار انقلاب استعفاي خود را تقديم رهبر انقلاب كرد تا عصر شهرداران پهلوي پايان پذيرد و اعدام شد.

محمد توسلي به عنوان اولين شهردار انقلاب رياست اين نهاد را در سال 57 بر عهده گرفت و سپس مرحوم رضا زواره‌اي به مدت يك ماه سرپرست شهرداري شد، سيدكمال‌الدين نيك‌روش، غلامحسين دلجو، كاظم سيفيان، حسين بنكدار، محمدنبي حبيبي و سيدمرتضي طباطبايي پس از توسلي شهرداران تهران شدند تا اينكه با تصميم عبدالله نوري و تاكيد هاشمي‌رفسنجاني غلامحسين كرباسچي در بهمن 68 شهردار تهران شد كه در اويل فروردين 77 به اتهام اختلاس محاكمه و در نهايت محكوم شد. پس از او مرتضي الويري و محمدحسن ملك‌مدني شهردار تهران شدند و بالاخره نوبت محمود احمدي‌نژاد شد كه مقصد نهاد رياست‌جمهوري در انتظار او بود.

او اولين شهردار تهران است كه به رياست‌جمهوري مي‌رسيد... پس از وي محمدباقر قاليباف رياست شهرداري را بر عهده گرفت كه تا به امروز ادامه دارد تا سرنوشت او چه باشد... در مجموع از 48 شهردار تهران (بدون احتساب سرپرستان و شهرداراني كه دو يا سه بار به اين سمت دست يافتند) 13 نفر به زندان رفته، يك نفر اعدام شده، 23 نفر بركنار و پنج‌نفر استعفا دادند از اين ميان فقط شهرداري براي پنج‌نفر سكوي پرش بود... اشاره به اين نكته لازم است كه شاه‌طهماسب اول در944 قمري براي تهران برج و بارو و چهار دروازه ساخت و تصميم گرفت پايتخت را از قزوين به تهران بياورد كه تابستان گرم تهران او را از اين تصميم منصرف كرد، سپس شاه‌عباس اول در شمال تهران چهارباغ و چنارستان ساخت كه بعد‌ها به مقر حكومتي تبديل شد.

شاه‌عباس دوم اعتبار تهران را كه از مقاومت دليرانه در مقابل افغان‌ها به دست آورده بود با ساخت يك دژ نظامي... كريم‌خان زند با ساخت بخشي از باغ گلستان... بالاخره آغامحمدخان با تاج‌گذاري در عيد نوروز 1200 هجري در «چنارستان شاه عباسي و خلوت‌خانه كريم‌خاني» تهران را به پايتختي ايران برگزيد تا بتواند با اصفهان و شيراز «پايتخت‌هاي قبلي ايران» رقابت كند تا نوبت به ناصرالدين‌شاه رسيد.