روايت زنداني كه پاي همه به‌آن باز مي‌شود
«باغ‌موزه قصر» كه پيش از اين زندان قصر بوده و پذيراي زندانيان نام آشنا و گمنام؛ تا پايان امسال تكميل و درهاي آن به‌روي همه شهروندان گشوده مي‌شود. پس از تجربه شهرداري تهران در تبديل پادگان قلعه‌مرغي به‌بوستان ولايت، «قصر» اولين زنداني است كه به‌مجموعه‌اي فرهنگي و تفريحي بدل مي‌شود.
به‌گزارش خبرنگار «شهر»، ساختمان اصلي زندان قصر توسط معمار مشهور «ماركوف» طراحي شده است كه با تغيير كاربري به باغ موزه قصر بدل خواهد شد. اين مجموعه به گفته علي‌اصغر مونسان، مديرعامل شركت توسعه فضاهاي فرهنگي وابسته به شهرداري تهران، 69 هزار متر مربع عرصه و حدود 20 هزار متر مربع زيربنا دارد و حفظ لايه‌هاي تاريخي سه دوره تاريخي قاجار، پهلوي و معاصر از اهداف احداث باغ موزه قصر است.
البته برخي ساختمان‌هاي فاقد ارزش تاريخي و فرهنگي واقع در اطراف اين مجموعه با نظارت سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري تخريب شده و بخش‌هاي تاريخي آن شامل در ورودي زندان و برج‌هاي نگهباني به عنوان نشانه‌ها و نمادهاي تاريخي حفظ شده است.
مسجد، زورخانه قصر، باغ‌هاي ايراني، کتابخانه، گالري‌هاي مختلف، فضاهاي نمايشگاهي و فرهنگي، چاي‌خانه و سفره‌خانه سنتي، ورزشگاه، مراکز عرضه محصولات فرهنگي و بازارچه محصولات هنري و صنايع‌دستي از ديگر بخش‌هاي باغ موزه قصر است. به عنوان مثال بخش موسوم به«زندان ماركوف» به گالري، نمايشگاه، آتليه و فضاهاي آموزشي تبديل شده و در اختيار شهروندان تهراني قرار مي‌گيرد.
بر اين اساس، سه‌موزه در باغ‌موزه قصر ايجاد مي‌شود. موزه شماره يك در زندان سياسي سابق و دو موزه هم در زندان موسوم به«ماركوف» بنا خواهد شد و برج‌هاي ديده‌باني اين زندان سابق هم به گالري عمومي و كبوترخانه بدل خواهد شد. ضمن اين‌كه مسجدي با وسعت بيش از 500 مترمربع نيز در نظر گرفته شده است. بناي اوليه اين مسجد بر اساس كتيبه‌اي كه بر روي محراب آن قرار داشته، در سال 1346 ساخته شده كه بناي آن به‌طور كامل بازسازي شده است.
يکي از بخش‌هاي اصلي اين باغ‌موزه، «موزه تصويري قصر» خواهد بود که مبارزات مردم در دوران ستم‌شاهي را به تصوير مي‌کشد. در واقع ساختمان «زندان سياسي» در مجموعه قصر به‌موزه تبديل شده تا بخشي از تحولات اجتماعي ايران به‌ويژه انقلاب اسلامي براي شهروندان مستندسازي شود. اين محل، مكان زنداني شدن بسياري از چهره‌هاي مشهور سياسي چون مقام معظم رهبري در طول مبارزات آزادي‌خواهانه بوده و به‌عنوان بخشي از تاريخ مبارزات سياسي كشور محافظت مي‌شود.
ايجاد باغ‌موزه‌هاي مختلف با بهره‌گيري از فضاي سبز زندان قصر سابق يكي ديگر از پيش بيني‌هاي صورت گرفته در اين زمينه است. از همين‌رو باغ‌موزه‌هاي تاريخ، فرهنگ، هنر و مردم در محوطه زندان سابق قصر احداث مي‌شود تا با بهسازي محيط زيست، فعاليت‌هاي گردشگري در مركز تهران تقويت شود.
با توجه به کمبود امکانات تفريحي و رفاهي منطقه 7 ، تهيه طرحي براي ساماندهي زندان قصر با هدف ارايه امکانات و تسهيلات لازم به شهروندان منطقه و طراحي اين سايت به عنوان يک باغ موزه مورد توجه قرار گرفته است و بنابه‌گفته مديران شهري تهران، اين مجموعه تا پايان سال‌جاري تكميل مي‌شود و درهاي آن به‌روي همه شهروندان گشوده خواهد شد.
«قصر» در گذر زمان
مي‌گويند مجموعه قصر كه پيش از اين 24 هكتار بود، مجموعه زيبايي بوده كه در راس آن كاخ فتحعلي شاه قاجار (موسوم به عمارت كلاه‌فرنگي) خودنمايي مي‌كرد، اما زماني كه ناصرالدين‌شاه روي كار آمد اين مجموعه مطابق خواسته‌اش نبود و بيشتر ترجيح مي‌داد اوقات خود را در كاخ گلستان سپري كند. البته روايت ديگري نيز وجود دارد كه زندان قصر در دوران قاجار يک کاروان‌سرا بوده و سپس به انبار آذوقه تبديل مي‌شود و حتي اين عمارت از ساخته‌هاي دوره قاجار نيست.
اما همه متفق‌القولند كه ساخت زندان با دستور رضاخان آغاز شده است. در واقع، با آغاز حکومت رضا شاه، زندان قبلي نظميه، پاسخ‌گوي خيل عظيم زندانيان نبود، لذا سرتيپ درگاهي، رئيس نظميه تقاضاي يک محل وسيع براي ايجاد زندان تهران را صادر كرد. زندان نظميه پيش از اين در محل اداره شهرباني (بخشي از وزارت امور خارجه فعلي) در ميدان توپخانه واقع بود.
كار ساخت قصر با احداث «زندان ماركوف» در سال 1306 آغاز شد و 11 آذرماه 1308 رسما به دست رضاشاه افتتاح شد. فاز اوليه زندان شامل 192 اتاق با گنجايش 800 زنداني بود كه 96 اتاق آن پنج نفري و بقيه انفرادي بودند. بعدها و تا زمان ساخت زندان اوين در دهه چهل، اين زندان تنها زندان پايتخت به شمار مي‌آمد. نقشه اين زندان را «نيكلاي ماركوف» از روي نقشه‌اي كه در «كنفرانس جهاني محبس‌ها» عرضه شده بود، تهيه كرد. مي‌گويند نمونه زندان ماركوف در اتريش وجود دارد. زنداني كه بيشتر به هتل شبيه است تا زندان. البته ماركوف تغييراتي در بناي آن داد تا اين فضا با شرايط آب‌وهوايي و ديگر مسائل را متناسب شود.
اما زندان سياسي كه از آن به‌عنوان «زندان پهلوي» هم نام‌برده مي‌شده، بسيار مخوف‌تر است. سلول‌ها نوردهي ندارند و به‌گونه اي است كه حتي بازديد از آن وحشت‌آور بوده است. اين زندان با توجه به‌افزايش زندانيان سياسي در اوايل دهه 30 ساخته شده كه در گوشه شمال شرقي محوطه زندان قصر قرار دارد.
اولين زنداني زندان قصر، سازنده آن يعني سرتيپ درگاهي بود. او تنها دو روز پس از همراهي رضا شاه در مراسم افتتاح زندان، در همان زندان محبوس شد. قوام‌السلطنه، صارم‌الدوله، صولت‌الدوله، عبدالحسين تيمورتاش، بزرگ علوي و عليمردان‌خان بختياري و پنجاه و سه نفر و همچنين دکتر تقي آراني برخي از زندانيان معروف اين زندان هستند. از زندانيان معروف پس از انقلاب مي‌توان به هويدا و اغلب اعدام‌شدگان رژيم پهلوي اشاره کرد. بزرگ‌علوي سرگذشت سال‌هاي حبس خود و ديگر زندانيان مشهور را در كتاب «53 نفر» در زندان قصر نوشت.
پس از انقلاب اسلامي اين زندان پذيراي زندانيان عادي بودتا اين‌كه در تعاملي كه بين مديريت شهري و قوه قضاييه به‌عمل آمد مقدمات تغيير كاربري زندان قصر فراهم و بر اساس آن مقرر شد سازمان زندان‌ها، زندان قصر را به‌تدريج تخليه كرده و زندان ديگري در منطقه فشافويه بسازد و شهرداري نيز اعتباري بالغ بر 12ميليارد تومان به‌سازمان زندان‌ها بدهد. اين مجموعه خردادماه 1383 در اختيار شهرداري تهران قرار گرفت تا به‌يك مجموعه فرهنگي و فضاي‌سبز بدل شود، مجموعه‌اي كه به‌زودي پاي همه ما به‌آن باز حواهد شد.
گزارش: محمد مجيدزاده