شهر مجله نيست که ورق بزني!

اين مساله همواره از دير باز وجود داشته است؛ اين که پوشش بخش‌هايي از نماي خارجي ساختمان ها که با مصالحي تزئيني، نفيس و خاص ساخته مي شود، با بخش هايي که بدون پوشش تزئيني رها مي شوند همواره نوعي تضاد به همراه داشته است. شايد در معماري معاصر جهان براي اين مشکل به نوع ديگري برنامه ريزي مي شده؛ در طراحي شهرسازي دقيق، قسمت هاي بين دو بنا - که باعث ديده شدن بخش هاي بين دو نما مي شود- به هم متصل مي شود و در نتيجه چنين فضاهايي به چشم نمي خورد.

در جاهايي هم که اين فضاها ديده مي شوند، شايد بتوان معمارها و سازنده ها را هدايت کرد که براي اين بخش ها هم مصالح قابل قبولي را به کار ببرند، در نتيجه در مدتي که اين فضاها خالي باقي مانده اند، به فضاي شهري لطمه اي وارد نکنند.

در طول سال هاي بعد از انقلاب در تهران - و ايران- براي پوشش اين بخش ها از نقاشي استفاده مي کردند، به اين صورت که با يک زير سازي و بستر سازي کافي مي توانستند نقاشي هاي مختلفي را اجرا کنند. اين بخش ها در طول حداقل دو دهه اول انقلاب -مخصوصا بعد از جنگ هشت ساله- با صورت شهدا آراسته شدند. ولي شايد بسياري از اين‌ها به علت اين که از مواد و مصالح قابل توجه و مناسبي برايشان استفاده نشده بود، بعد از مدتي پوسته پوسته شد و ريخت و فضاي بسيار محزوني را ايجاد کرد. چون به نظر مي رسيد شهدايي که به اين شکل تجليل شده اند و عمر دوباره شان در ميان مردمشان ادامه پيدا کرده، بعد از اين پوسته پوسته شدن، حضورشان دوباره در حال فراموشي است.

بعد از آن نمونه هاي خاصي - که بر اساس يک برنامه ريزي مشخصي باشد- تا مدتي در ديوارهاي شهر ديده نمي شد تا اين که اين اواخر يک تعداد نقاشي يا موزائيک سفارش داده شده و در جاهاي مختلف نقش بسته که بسياري شان با مهارت و دقت اجرا شده اند؛ البته بيشتر نقاشي ها و کمتر موزائيک ها. اما به نظر مي رسد که براي حفظ خاطره معماري ايراني، اين بخش ها با نقاشي هايي از خانه هاي گلي و روستايي و بناهاي ابتدايي تزئين شده، به طوريک ه بيننده را در بافت شهري با تضاد مواجه مي کند تا اين که با يک تجديد خاطره يا ادامه دادن به يک نوستالژي وغم غربت از معماري قديمي همراه کند.

نقاشي‌ها بر اساس يک طراحي مشخص و متناسب صورت نگرفته است؛ صورت شهيد يا شخصيت‌هاي مهم بعد از انقلاب يا نقاشي‌هاي ساده‌اي از پرندگان و خورشيد و کارهايي که به آثار گرافيک يا تصويرسازي کتاب‌هاي کودک بسيار نزديک است بر ديوارهاي شهر پخش شده و در حقيقت هيچ معناي خاصي را دنبال نمي کنند و قادر هم نيستند معناي هم را کامل کنند.

ساختمان هايي را با مصالح جديد در کنار هم مي بينيم و يک مرتبه بخش رها شده آن با تزئيني از روستا همراه مي شود. اين امر قطعا يکپارچگي ساخت و معماري يک شهر را به کلي مختل مي کند. وقتي معماري ونيز را نگاه مي کنيد يک معماري يکپارچه را مي بينيد، به طوريک ه هر بنا با بناي مجاورش همخواني دارد و همه شان از قرن هفدهم به اين طرف محافظت شده اند.

در تهران، در همان قسمت هايي که در گذشته کار شده، ملاحظه مي‌کنيد که نقاشي‌ها بر اساس يک طراحي مشخص و متناسب صورت نگرفته است؛ صورت شهيد يا شخصيت‌هاي مهم بعد از انقلاب يا نقاشي‌هاي ساده‌اي از پرندگان و خورشيد و کارهايي که به آثار گرافيک يا تصويرسازي کتاب‌هاي کودک بسيار نزديک است بر ديوارهاي شهر پخش شده و در حقيقت هيچ معناي خاصي را دنبال نمي کنند و قادر هم نيستند معناي هم را کامل کنند.

من فکر مي کنم کل اين قصه به برنامه ريزي شهرداري و زيباسازي شهر بازمي گردد. چون سازنده ها نه علاقه اي دارند و نه برايشان مهم است که بخش هاي رها شده با آثار هنري پوشانده شود، در نتيجه اگر به خود سازنده ها باشد که اين ديوارها را به شکل ناهنجاري رها مي کنند. شايد بهتر باشد سازنده ها را ملزم کنند تا اين قسمت ها را با پوشش سيماني مناسب و رنگ روشن بپوشانند. اين اولين و بلافاصله ترين راه حل است؛ اما اگر قرار بر اين است که اين‌ها تبديل به عنصر هنري شوند، همان مشکلي که در مورد معماري شهر تهران داريم، در اين مورد هم خودش را نمايان مي کند.

در معماري شهر تهران سليقه هاي اغلب ناهنجار و نپخته سازنده هاي بناها که اغلب به معمارها تحميل مي شود، نتيجه را به صورت طرح و نقشه اي در مي آورد که معلوم نيست گروهي که در شهرداري قرار است ميزان و معيار سليقه باشند، کجا عمل مي کنند؟ يا چرا اصلا عمل نمي کنند؟ و اگر عمل مي کنند آيا اين حداکثر سليقه آن‌هاست؟ وقتي بناها با اين صورت - با نماهاي رومي و پوشش هاي عجيب و غريب که از انحطاط سليقه عمومي خبر مي‌دهد- طراحي و تصويب مي شود، باقي قسمت‌ها هم همين طور مي‌شود که اشاره کردم و در نهايت صورت شهر به مجموعه عجيب و غريب و باورنکردني از تنوعي که دلپذير نيست و حاصل سليقه‌هاي والا نيست، تبديل مي شود.

قاعدتا تنها مرجعي که وجود دارد و تنها سفارش دهنده، شهرداري و بخش زيباسازي شهر است. وقتي اين سليقه هاي گذرا، بناهاي گلي و درهاي چوبي و شکل ابتدايي و بدوي معماري روستايي - و نه معماري ملي و معماري تاريخي و حتي محلي- را سفارش مي‌دهد و تاييد مي کند، آن وقت به نظر مي‌رسد که هرگونه پيشنهادي بي حاصل خواهد بود!

اگر بنا بر اين باشد که پوششي براي ديوارها طراحي شود بايد شکيل، هنرمندانه و هوشمندانه باشد تا چشم را آزرده نکند. اين‌ها مجله نيستند که شما ورق بزنيد و بعد به کنار بگذاريد، اينها جلوي شما مي‌ايستند و شما در نديدن آنها حق انتخاب نداريد.

اما در مورد لزوم پوشش براي ديوارهاي عمومي شهر؛ نکته در جاي دروني تري آشکار مي‌شود. در بسياري از بناهايي که در دهه50 تا 80 ميلادي در دنيا ساخته شد و لوکوربوزيه و خيلي از معماران مهم طراحش بودند، اين اعتقاد وجود داشت که بتن و مصالح اصلي به خودي خود مي توانند زيبا باشند و احتياجي به پوشش ندارند. در معماري قديم ايران هم همين طور بود؛ در دوره‌هاي طولاني تاريخ معماري در ايران، خصوصا در دوره سلجوقي، خود آجر زيبا بود و آن را لزوما نمي پوشاندند. بعدها در قرن يازدهم هجري قمري بود که پوشش تمام کاشي - مثل مسجد امام در اصفهان- را نصب کردند که اين پوشش هم البته پوشش زيبايي بود و در آن دوره لازم مي‌دانستند. حالا در زمان ما اگر چنين پوششي - به صورت کاشي، نقاشي يا موزائيک و به هر شکل ديگر- از يک سليقه والايي نيامده و گروهي نيستند که درباره آن تصميم گيري کنند که طرحي که ارائه شده چه تاثيري دارد و از لحاظ زيبايي شناسي چه جايگاهي دارد، آن وقت در و ديوار تمام شهر - چه بخش‌هاي رها شده ساختمان ها و چه زير پل ها و ...- از مجموعه اي پوشيده مي‌شوند که اگر نباشند بسيار بهتر است.

بنابراين مصالح اوليه -به صورت سيمان يا آجر - مي توانند بسيار دلپذير و زيبا باشند. در بسياري موارد ساختمان هايي مي بينيد که از آجر ساخته شده اند و پوشش ديگري بر آنها علاوه نمي شود؛ مثل بسياري از ساختمان هاي شهر لندن در قرن نوزدهم که بخش عمده‌اي از ساختمان ها از آجر است و تنها ساختمان هاي رسمي را با سنگ پوشش مي دادند، يا نماهاي ساختمان ها در دوره سلجوقي و از اين قبيل. ولي اگر بنا بر اين باشد که پوششي براي ديوارها طراحي شود بايد شکيل، هنرمندانه و هوشمندانه باشد تا چشم را آزرده نکند. اين‌ها مجله نيستند که شما ورق بزنيد و بعد به کنار بگذاريد، اينها جلوي شما مي‌ايستند و شما در نديدن آنها حق انتخاب نداريد. اينها خودشان را به بيننده تحميل مي کنند. يک نقاشي روي ديوار عظيمي با سي متر ارتفاع و ده متر عرض، خودش را در زندگي روزمره به بيننده تحميل و بر چشم و ذهن او حکومت مي کند. يک بادگير و طاق نماي کاهگلي و گلدان شمعداني شايد در ابعاد کوچک، روي کاغذ و براي کتاب قصه بچه ها دلپذير باشد، ولي وقتي در اين ابعاد عظيم، اين ثبوت را به خود مي گيرد که براي ماه ها مي ماند و شما هر روز آن را مي بينيد، بايد - چه در طراحي و چه در انتخاب- اثري انديشيده شده باشد.

آيدين آغداشلو

منبع: پايگاه خبري شهر الکترونيک