گفت‌وگوي «شهر»با عضو هيات مديره انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز ايران؛
مجسمه شهري تاثيرگذارتر از سينما!
مجسمه‌سازي شهري که در گذشته در پيکره‌‌ها و يادواره‌ها خلاصه شده بود، امروز ابعاد گسترده‌تري يافته است. يکي از اعضاي هيئت مديره انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز ايران مجسمههاي شهري را رسانه‌اي تاثيرگذار مي‌داند و معتقد است تاثيرات سرمايه‌گذاري در اين هنر به مراتب ماندگارتر از ساخت فيلم‌هاي سينمايي و برنامه‌هاي راديويي است.
گفت‌وگوي «شهر» با بهداد لاهوتي، بازتابي از ايده‌‌ها و نکته‌سنجي‌هاي اين مجسمه‌ساز است. او که در سال 1355 متولد شده، كار خود را از 20 سالگي به‌صورت تجربي آغاز كرده و از سال 1384 به كارهاي مفهومي روي آورده است.
لاهوتي که از سال 1385 كار با برنز را نزد پرويز تناولي آموخته و عضو شوراي سياست‌گذاري ششمين دوسالانه ملي مجسمه‌سازي ايران نيز بوده، معتقد است مجسمه شهري، رسانه موثرتري از فيلم و برنامه راديويي است؛ زيرا بيشتر و بي‌واسطه‌تر ديده مي‌شود و ماندگاري‌اش نيز در طول زمان بيشتر است، از اين رو بايد هزينه‌‌هاي متناسبي صرف آن شود. به اعتقاد وي مجسمه‌سازي ايران در مرحله تمرين است و براي پيشرفت بايد ديدگاه‌هاي تازه را در خود بپذيرد.
موقعيت کنوني مجسمه‌سازي شهري در ايران را چگونه مي‌بينيد؟
به‌طور کلي مجسمه‌سازي در ايران قدمت چنداني ندارد و با صرف نظر از آن‌چه در دوران باستان تحت عنوان مجسمه داشته‌ايم، پيشينه اين هنر در کشور ما شايد به 70 يا 80 سال برسد. علاوه بر آن، وقفه‌اي طولاني نيز در چند سال گذشته در اين رشته داشته‌ايم که تعطيلي اين رشته در دانشگاه‌ها را در پي داشته و تنها در 15 سال اخير است که دوباره به آن پرداخته مي‌شود. همين وقفه طولاني، سبب صدمات بسيار به مجسمه‌سازي معاصر ما به‌ويژه مجسمه‌سازي شهري شده است.
از اين رو جامعه مجسمهسازان که من نيز عضوي از آن هستم، در سال‌هاي اخير در حال تمرين کردن است تا بتواند مجسمههاي شهري شايسته و درخور شهر تهران بسازد. البته دليل اين که برخي گلايه مي‌کنند که ديگر مجسمه‌هايي چون «حر» و «آزادي» ديگر ساخته نمي‌شود، علاوه بر ايجاد وقفه در پيشرفت هنر مجسمه‌سازي، نبود سفارش است. در اين سالها به مجسمه‌سازاني که توان طراحي و اجراي کارهايي اينچنين داشته‌اند، سفارشي داده نشده و چندان به آن‌ها پرداخته نشده است، به همين دليل برخي از آن‌ها مهاجرت کرده‌اند و برخي نيز آثارشان را در ابعاد مناسب براي نمايش در گالري‌ها مي‌سازند. ولي خوشبختانه دو سه سالي است که شهرداري و سازمان زيباسازي تلاش مي‌کنند اين وقفه را جبران کنند؛ ولي جبران اين وقفه نياز به زمان، کار و انرژي زيادي دارد.
مجسمه‌سازي شهري، بيش از ساير جوانب اين هنر با مردمي که روزانه در شهر رفت‌وآمد دارند، مرتبط است. فکر مي‌کنيد چنين هنري بايد چه ويژگي‌هايي داشته باشد؟
ابعاد و فرم مجسمه شهري بايد متناسب با جايي باشد که براي نصب آن در نظر گرفته شده است؛ ولي چون تعداد مجسمهسازان و به‌ويژه مجسمهسازان شهري ما محدود است، معمولا ابتدا يک مجسمه ساخته مي‌شود و سپس آن را به زور به خورد فضايي در شهر مي‌دهند. از طرف ديگر، با توجه به محدوديت‌هاي زماني، مجسمهسازان نمي‌توانند خودشان را به فراخوانها برسانند. تعداد فراخوانها در طول سال از تعداد مجسمهسازان حرفه‌اي ما بيشتر است. البته دانشجويان مجسمه‌سازي که اغلب در اين فراخوانها شرکت مي‌کنند، ممکن است ايده‌هاي عالي داشته باشند؛ ولي تجربه کافي براي ارائه مجسمه شهري را ندارند و درست اين است که دانشجويان در اين بينال‌ها و جشنواره‌‌ها شرکت کنند تا به مرور تجربه لازم را در زمينه طراحي و اجراي يک پروژه شهري کسب کنند. از ديگر ويژگي‌هاي حائز اهميت در مجسمههاي شهري، علاوه بر تناسب ابعاد و اندازه با محل قرارگيري، انتخاب درست متريال است. حالت تجربه‌گري ما در مجسمه‌سازي، سبب شده است که در استفاده از متريال محدوديت داشته باشيم. امروز ديگر مجسمه‌سازي در دنيا به پيکره‌سازي و مجسمه‌سازي مدرن محدود نمي‌شود، در شهرهاي مختلف دنيا مجسمه‌هايي ساخته مي‌شوند که مردم مي‌توانند از روي آن رد شوند و مفاهيم در آن‌ها بسيار حائز اهميت است؛ درحالي‌که اين آثار و متريال به کار رفته در آن‌ها ممکن است به نظر خيلي‌ها شوخي بيايد.
نقاط ضعف و قدرت و گلوگاه‌‌هاي مجسمه‌سازي شهري را در کجا مي‌دانيد؟
ما نياز به صبوري بيشتري داريم تا مجسمه‌سازي شهري پخته شود. يکي از مشکلات ما اين است که نه تنها مجسمهسازان طي اين سالها نتوانستهاند آنطور که بايد و شايد کار کنند و موقعيت‌هاي محدودي براي آن‌ها وجود داشته، بلکه مسئولان هم از لحاظ برآورد قيمت براي يک مجسمه شهري نتوانستهاند خود را با واقعيت تطبيق دهند؛ درحالي‌که مجسمه شهري، رسانه موثرتري از فيلم و برنامه راديويي است؛ زيرا بيشتر و بي‌واسطه‌تر ديده مي‌شود و ماندگاري‌اش نيز در طول زمان بيشتر است. شما چه فيلمي را به لحاظ ماندگاري و در معرض ديد بودن مي‌توانيد با مجسمه «فردوسي»، «حر» يا «آزادي» مقايسه کنيد؟ چرا مبالغي که به اين رسانه با اين حجم مخاطب اختصاص داده مي‌شود نبايد با ارزش رسانه‌اي و تاثيرگذاري آن هم‌خواني داشته باشد؟
مسلما اين مسئله نيز همچون بسياري مسائل، نياز به فرهنگسازي دارد و باز هم از همان وقفه‌اي آب مي‌خورد که مجسمه‌سازي ايران سالها دچارش بوده است. ولي با اين حال به عقيده من همه ما در حال تمرين هستيم و گمان مي‌کنم به آن‌چه بايد باشيم نزديک شده‌ايم و بايد کارهايمان را محدود و در قيمت‌هايمان تجديدنظر کنيم. مجسمهسازان بايد بزرگ بينديشند. اين حرفي است که به تازگي از مسئولان نيز مي‌شنويم و سبب اميدواري‌مان است. گويا قرار است کارهاي بزرگي در اين زمينه انجام شود.
چگونه مي‌توان به ارتقاي اين هنر و رفع نقاط ضعف آن کمک کرد؟
متاسفانه ما در انتخاب‌هايمان تنوع چنداني نداريم و چند سال است شاهد اين هستيم که در جشنواره‌‌هاي مختلف، يک سري مجسمه شبيه به هم انتخاب مي‌شوند و هرچند ممکن است هيئت انتخاب آثار هم همگام با زمان در حال پيشرفت باشند، ولي سليقه‌ها تغيير چنداني نمي‌کنند. اين که سليقه‌هاي مشخصي روي انتخاب آثار اعمال شود، اشکالي ندارد، ولي بايد شوراهاي موازي و انتخاب‌هاي موازي نيز وجود داشته باشند. بسياري از کارهاي نو و متفاوت را مي‌توان ابتدا در پارک‌ها اجرا کرد تا مردم با آن ارتباط برقرار کنند و سپس آن‌ها را در سطح شهر اجرا کرد؛ زيرا فرهنگ جامعه ما چندان با مجسمه‌سازي روز دنيا آشنا نيست. براي مثال در نوروز سال 91 مجسمه‌هايي در سطح شهر نصب شدند که آنطور که بايد و شايد مورد توجه قرار نگرفتند. اين فرهنگسازي علاوه بر شهرداري، بر عهده رسانه‌هايي چون راديو و تلويزيون است. ما بايد سليقه زيبايي‌شناسي مردم را بالا ببريم. بايد روي جوانبي که فکر مي‌کنيم درست است بيشتر تحقيق و کار کنيم. حتي وقتي مردم ما را در حين کار روي اثرمان مي‌بينند، در ابتدا مي‌پرسند «اين چيست؟» و وقتي برايشان توضيح مي‌دهيم مي‌گويند «خب که چي؟». اين ديگر مشکل مجسمه‌ساز و شهرداري نيست، اين مشکل فرهنگ است که روي آن کار نشده است. ببينيد درباره فوتبال چقدر صحبت مي‌شود و چقدر به مباحث حرفه‌اي در اين رشته پرداخته مي‌شود؟ ولي آيا يک صدم آن درباره يک مجسمه خوب صحبت مي‌شود و برنامه تلويزيوني و راديويي به آن اختصاص داده مي‌شود؟
مشکل ديگر در خريد مجسمههاي شهري است. در يک مقطع از چين يک سري مجسمه وارد شد، نفس اين کار بد نبود ولي مجسمه‌هايي که وارد شد، در خور و مناسب نبودند. البته اين موضوع هيچ ارتباطي با شهرداري و زيباسازي نداشت و اتفاقا زيباسازي جلوي اين کار را گرفت؛ ولي آيا بهتر نبود به جاي 100 مجسمه نازل، يک مجسمه خوب از يک هنرمند جهاني براي نصب در شهر خريداري مي‌شد؟
متاسفانه با پرداختن فصلي و مقطعي به اين مقوله هيچ‌گاه نمي‌توان مشکلات آن‌‌را حل کرد. اين نياز جامعه ماست که به هنر بيشتر بها دهيم؛ زيرا عکس آن‌چه ادعا مي‌کنيم که «هنر نزد ايرانيان است و بس»، تنها چيزي که نزد ما نيست هنر است.
آيا ماندگاري مجسمه شهري از ديدگاه شما يک الزام است؟ برخي از مجسمهسازان معتقدند مجسمههاي ميرا هم مي‌توانند مجسمه شهري باشند.
مجسمه‌اي که در يک ميدان نصب مي‌شود بايد پايدار باشد؛ ولي ساخت مجسمههاي ميرا، مجسمه‌سازي روز است. جسمه ميرا براي مقطعي خاص ساخته مي‌شود، مستقيما با زندگي مردم در ارتباط است و با مردم پير مي‌شود و از بين مي‌رود. اين به نوعي انعکاس زندگي امروزي است و مفاهيم بزرگي در اين نوع نگاه نهفته است. وقتي کسي مي‌خواهد در مجسمه‌اش به يک مفهوم بپردازد يا يک کار مفهومي ارائه دهد، بهتر است از مجسمه ميرا در آن استفاده کند؛ زيرا يک مفهوم ممکن است امروز مورد توجه باشد ولي فردا اهميتي نداشته باشد. ولي اين مجسمهها در ايران در موقعيت‌هاي خاص سفارش داده مي‌شوند که البته براي ساخت مجسمههاي پايدار تمرين خوبي است. ولي همان‌طور که گفتم ما در حال تجربه‌گري هستيم. به همين دليل است که گاه مجسمه‌هايي را در سطح شهر مي‌بينيم که با معيارهاي يک مجسمه پايدار ساخته شده است ولي ويژگي‌هاي فيزيکي و جنس يک مجسمه ميرا را دارد. اين مشکلي است که به دليل نحوه سفارش اثر و هزينه اختصاص يافته به آن، ايجاد مي‌شود. وقتي مسئولان به مجسمه‌ساز سفارش مجسمه موقت مي‌دهند، بايد ابتدا تعريف درستي از مجسمه موقت داشته باشند.
مجسمه موقت به يک منظور خاص و براي يک مقطع زماني خاص ساخته مي‌شود و ممکن است پس از برآوردن نياز در آن مقطع، به يک گالري منتقل شود يا در يک پارک نصب شود و يا از مواد اوليه آن در يک اثر ديگر استفاده شود. همچنين يک مجسمه موقت يا ميرا ممکن است با استفاده از مواد طبيعي ساخته شود به نحوي که پس از گذشت زمان و در ارتباطي که مردم با آن برقرار مي‌کنند، کم کم از بين برود يا فرسوده شود. ولي بسياري از مجسمهها در ايران، تنها به دليل ضعف متريال و تکنيک، موقت ناميده مي‌شوند و نه به دليل داشتن ويژگي‌هاي مجسمه ميرا.
ولي نکته اميدوارکننده اين است که مسئولان تصميم گرفته‌اند و خواسته‌اند که مجسمههاي بيشتري براي شهر سفارش دهند و فکر مي‌کنم اگر نصب اين مجسمهها در ابتداي امسال آنطور که انتظار مي‌رفت، موفق نبود، ولي در سال آينده حتما اتفاقات بهتري خواهد افتاد.
به نظر شما اين عقيده درست است که چون مجسمه‌سازي شهري در ايران پيشينه طولاني ندارد، نبايد آن‌چه را که ارائه مي‌شود نقد کنيم و بايد اجازه بدهيم اين هنر مسير طولاني تکامل را گام به گام طي کند؟
اين که نبايد کارها نقد شود درست نيست؛ زيرا بدون نقد هيچ جرياني پيشرفت نمي‌کند. ولي از طرف ديگر اين واقعيت است که ما بايد صبوري بيشتري داشته باشيم. مجسمه‌سازي ما رو به پيشرفت است. ما مجسمهسازان متعددي را داريم که مي‌توانند کارهاي بزرگ انجام دهند و بايد موقعيت بيشتري به آن‌ها بدهيم. بايد داوران متنوعي داشته باشيم و اجازه ارائه نظريات جديد را بدهيم؛ زيرا در تجربه‌گري هستيم و بايد بتوانيم از تجربه‌هاي مختلف نتايج مطلوبي را به دست آوريم.
مجسمه‌سازي ما ممکن است قدمت چنداني نداشته باشد، ولي به دليل وجود برخي مسائل معنوي، در ژانر «مفهومي» بسيار جلو رفته و در خاورميانه قطبييت دارد. آثار مجسمهسازان ايراني در حراج‌هاي بين‌المللي فروش مي‌رود. مجسمه‌سازي ما جايگاه خاصي در منطقه دارد و در حال پيشرفت هستيم. بالاخره روزي در اين مملکت مجسمه‌هايي چون «حر» و «آزادي» ساخته شده است.
به نظر شما بهترين شيوه براي تهيه مجسمه شهري چيست؟
وقتي مي‌خواهيم از راه انتشار فراخوان و برگزاري مسابقه مجسمه شهري تهيه کنيم دو مشکل عمده پيش مي‌آيد. نخست اين که مجسمهسازان فکر مي‌کنند اگر يک مجسمه شهري به آن‌ها سفارش داده شده، ممکن است آخرين پروژه شهري‌شان باشد و به همين دليل سعي مي‌کنند همان جا بيشترين سود را ببرند، در نتيجه ممکن است با مسئولان در قيمت به توافق نرسند يا در اجراي کار در بخش‌هايي صرفه‌جويي کنند.
ديگر اين که احترام به هنرمند از مهم‌ترين مسائل ماست و در همه بخش‌هاي جامعه حتي گاه بين مسئولان اين ضعف را مي‌بينيم. هنرمند از اعتماد به نفس کافي برخوردار نيست زيرا فکر مي‌کند ديده و فهميده نمي‌شود، آن هم به اين دليل که آثاري که در بينال يا جشنواره‌اي برگزيده شده‌اند، نقد و بررسي نمي‌شوند و با نوعي بي‌تفاوتي مواجه هستند، حتي وقتي در سطح شهر نصب مي‌شوند. مسئولان بايد به هنرمندان موقعيت داده و کمي دست و بالشان را در هزينه‌ها باز بگذارند.
از طرفي مسئله فقط سفارش و ساخته شدن مجسمه شهري نيست، بايد همزمان نقد خوب روي آن صورت بگيرد و نشريات معتبر مباحثي را به اين موضوع اختصاص دهند. چرا تلويزيون برنامه‌اي را به اين مجسمهها اختصاص نمي‌دهد؟
خوشبختانه اکنون تعداد زيادي مجسمه در شهر نصب مي‌شود، چه اشکالي دارد هر سال 10 مجسمه هم به هنرمند سفارش داده شود، بدون اين‌که از سمت کساني که ممکن است حتي کارش را مجسمه ندانند، داوري شود.
بايد فرهنگسازي شود و از همه مهم‌تر بايد جرئت انتخاب آثار جديد وجود داشته باشد. براي مثال مسئولان شهري مي‌توانند يک هنرمند را مسئول يک پروژه در يک پارک کنند و دست او را براي انتخاب اثر و انتخاب هنرمند باز بگذارند. گالري‌دارها اکنون در اين زمينه از ما جلوتر هستند و بسيار پيش مي‌آيد که براي انتخاب ايده‌هاي خوب و آثار خوب، از هنرمندان کمک بگيرند.
اگر جلسات مشاوره کمي عمومي‌تر باشند و علاوه بر هنرمندان پيشکسوت، هنرمندان متفاوت را نيز در نظر بگيرند، اين هنرمندان هم مي‌توانند راهکارهاي بسيار خوبي داشته باشند. مي‌توانيم کمي سرعتمان را بيشتر کنيم. اگر رسانه‌ها مردم را آماده کنند، اگر از قبل براي نصب آثار نو زمينه‌سازي شود، شهرداري هم مي‌تواند درست هزينه کند و همان‌طور که گفتم مردم آرام آرام با آثار متفاوت ارتباط برقرار مي‌کنند.
به نظر شما چرا برخي از هنرمندان با نهادهاي عمومي و دولتي همکاري نمي‌کنند؟
اگر احترام به نظر هنرمند و اعتماد به او وجود نداشته باشد، يک مجسمه‌ساز حرفه‌اي که کارش در دنيا فروش مي‌رود، رغبت چنداني براي وقت گذاشتن روي يک ايده و حتي ساخت ماکت آن ندارد؛ زيرا به نتيجه رساندن يک پروژه مجسمه شهري زماني طولاني را مي‌طلبد و هنرمندي که احساس مي‌کند اهميت لازم را براي کار او قائل نيستند و از طرفي بايد کارش را به قيمت پايين بفروشد، رغبتي براي همکاري نخواهد داشت. البته همين مشاوره گرفتن‌ها و نظر جمعي گرفتن‌ها بسيار کمک مي‌کند. نبايد هميشه يک سليقه را لحاظ کنيم، حتي اگر آن سليقه رو به پيشرفت باشد. بايد ريسک‌پذيري داشته باشيم. امروز به اين ريسک‌ها نياز داريم. در نوروز 91 آثاري تحت عنوان موقت، خيلي خوب اجرا شد که اتفاقا به نظر مي‌آيد ماندگار هم خواهند بود. جاي خوشحالي دارد که در اين پروژه‌ها از آثار هنرمنداني استفاده شد که در گالري‌ها مطرح هستند ولي پپيش از اين با شهرداري کار نکرده بودند. به نظر مي‌آيد که قرار است در آينده نزديک اتفاقات خوبي بيفتد. مسئولان اداره حجم سازمان زيباسازي نيز بسيار پيگير هستند و تمام تلاششان را در اين زمينه مي‌کنند و اميدوارم که موفق باشند.
گفت‌وگو: بهار عليزاده