گفت‌وگوي «شهر» با داور دوسالانه مجسمه‌هاي شهري
مجسمه شهري؛ محصول تعامل هنرمند و مدير شهري
سهند حساميان، مجسمه‌ساز و عضو شوراي سياستگذاري و هيئت‌داوران سومين دوسالانه مجسمه‌هاي شهري، معتقد است روند خلق اين مجسمه‌ها بايد در تعامل ميان هنرمند و مسئولان شهري شکل بگيرد تا نقشي تاثيرگذار در پويايي فضاي شهر داشته باشد.
گفت‌وگوي «شهر» با سهند حساميان، معيارها و نقطه‌نظرات وي را درباره مجسمه‌هاي شهري بازگو ميکند. اين مجسمه‌ساز متولد 1358 که در سال 1380 از دانشگاه تهران در مقطع کارشناسي رشته مجسمه‌سازي فارغ‌التحصيل شده و برنده جايزه شهرداري چهارمين دوسالانه مجسمه‌سازي معاصر بوده، معتقد است تعامل مسئولان شهري و هنرمندان مجسمه‌ساز در خلق و انتخاب مجسمه‌هاي شهري مناسب، ضروري است؛ زيرا يک هنرمند مجسمه‌ساز نمي‌تواند تمام جوانب تاثيرگذار يک مجسمه را که قرار است در سطح شهر نصب شود در نظر بگيرد. به اعتقاد اين مجسمه‌ساز، هنر مجسمه‌سازي در ايران رو به پيشرفت است؛ ولي پيشرفت در برخي زمينه‌ها بستگي به امکانات و شرايط داشته و نيازمند حمايت است.
سطح کيفي مجسمه‌هايي که در شهر نصب شده‌اند را چگونه مي‌بينيد؟ و از نظر شما مجسمه شهري بايد چه ويژگي‌هايي داشته باشد؟
همان‌طور که سلايق افراد يک جامعه يک‌دست نيست، آثاري که در سطح شهر به عنوان مجسمه شهري نصب مي‌شوند نيز نمي‌توانند آثار يک‌دستي باشند و لازم است نياز و سليقه جمع کثيري را پاسخگو باشند.
ممکن است يک مجسمه شهري براي يک قشر خاص، يک منطقه خاص، يک موضوع خاص و يا يک مناسبت خاص ساخته شده باشد و از اين رو تنها پاسخگوي همان موقعيت خاص باشد؛ ولي اساسا تمام شاخه‌ها و تمام نگرش‌هاي مفهومي و شکلي در مجسمه‌سازي مي‌تواند در قالب مجسمه شهري نيز بگنجد. البته مسلما ما نمي‌توانيم کاري را بسازيم يا انتخاب کنيم که همه را راضي کند. زماني مي‌گفتند هر چيزي که سه بعد داشته باشد، مجسمه است؛ ولي در دورههاي مختلف، تعاريف تغيير کرده‌‌اند و در هنر امروز گاه مرزهاي ميان نقاشي، مجسمه و حتي نمايش از هم قابل تفکيک نيست. ممکن است ما يک مجسمه ميرا توليد کنيم که بعد از مدتي تخريب شود و هدف از آفرينش آن نيز همين بوده باشد که ماهيت آن تغيير کند. چنين مجسمه‌هايي ميتوانند در شهر باشند؛ ولي سوال اصلي اين است که آيا اگر مجسمه‌اي در شهر نصب شود به آن مي‌گوييم مجسمه شهري و اگر در جايي خارج از شهر نصب شده باشد، مجسمه غير شهري است؟!
عبارت «مجسمه شهري» يک قرارداد است براي اين که در تقسيم‌بندي‌ها و کاربردها، کارمان را راحت کنيم؛ ولي من فکر مي‌کنم ما يک اثر هنري را اجرا يا انتخاب مي‌کنيم تا فضاي شهر را پويا کرده و آن‌را تلطيف کنيم، و تفاوتي نمي‌کند با مجسمه شهري اين هدف را دنبال کنيم يا با نقاشي ديواري. ولي يک تعريف کلي براي «مجسمه شهري» وجود دارد. براي مثال مجسمه‌اي که در يک کلانشهر مثل تهران، لندن يا نيويورک نصب مي‌شود با مجسمه‌اي که براي مثال در يکي از شهرستان‌هاي اطراف بندرعباس نصب مي‌کنيم، اصولا با يکديگر متفاوت هستند. زيرا اين شرايط يک مکان است که مشخص ميکند چه کاري براي آن مکان مناسب است. ممکن است مجسمه‌اي که در يک شهرستان کوچک بسيار موفق است، براي تهران اصلا مناسب نباشد و يک مجسمه تاثيرگذار در تهران، در يک شهرستان ناموفق باشد. از اين رو، هر مکان جغرافيايي و هر شهر، خصوصيات ويژه خود را دارد که تعريف مجسمه شهري را کامل ميکند.
به طور کلي از معيارها و ويژگي‌هاي «مجسمه شهري» مي‌توان به مواردي از اين دست اشاره کرد که مجسمه شهري بايد با فضايي که در آن نصب مي‌شود ارتباط مناسب داشته باشد، با بيننده ارتباط برقرار کند و تاثير مثبت بر فضايي که در آن نصب شده بگذارد.
آيا در سياستگذاري سومين دوسالانه مجسمه‌هاي شهري، توانسته‌ايد اين معيارها را اعمال کنيد؟
سياستگذاري اين بينال به نحوي پيش رفت که تمام نيازهايي را برآورده کند که شهرداري به عنوان برگزارکننده اين بينال، براي خلق مجسمه‌هاي شهري با نگاه به کلانشهر تهران به عنوان يک الگو، دارد. در متن فراخوان تلاش شد آن‌چه که در اين مقطع يا به‌صورت کلي نياز شهروندان است، گنجانده شده و اين نيازها براي بهتر شدن فضاي شهري در متن فراخوان ايده‌پردازي شود.
اين فراخوان هم‌اکنون منتشر شده است و زماني که طرح‌ها به دبيرخانه بيايد، شوراي انتخاب، آثار مناسب را وارد مجموعه‌اي ميکند تا داوري شوند و مهم اين است که اين پروسه اتفاق بيفتد. البته يک بخش مهم اين روند و عمل به آن‌چه در فراخوان آمده است، به هنرمند مرتبط است؛ ولي شوراي انتخاب سعي ميکند کوچک‌ترين اتفاقات مطلوب و مهم در کارها را ببيند و داوران سعي مي‌کنند با معيارهايي که در شوراي سياستگذاري مشخص شده، آثار مناسب را انتخاب کنند. همچنين در اين بينال از هنرمندان خواسته‌ايم براي کارشان مکان مناسب انتخاب کنند و اين معيار نيز در داوري گنجانده شده و در آن تاثيرگذار است؛ زيرا بسياري از هنرمندان به جانمايي آثار در دورههاي قبل اعتراض داشتند و حال به نحوي از آنها خواسته‌ايم خود جاي مناسبي براي اثرشان انتخاب کنند.
از آن‌جا که مجسمه‌هاي شهري عموما پرهزينه و گران‌قيمت هستند، به نظر شما بهترين شيوه براي سفارش يا خريد اين مجسمه‌ها چيست؟
روش‌هايي که شهرداري مجسمه شهري دريافت ميکند، به چند شيوه کلي تقسيم مي‌شود. عمومي‌ترين اين شيوه‌ها، انتشار فراخوان‌هاي عمومي است که همه مجسمه‌سازان ميتوانند در آن شرکت کنند. گاهي نيز موردي وجود دارد که بايد شرايط خاص آن در نظر گرفته شود يا نياز است يک مجسمه خاص براي آن طراحي شود. در چنين موارد شهرداري اصطلاحا فراخوان محدود اعلام ميکند و از عده‌اي هنرمند خاص مي‌خواهد طرح‌هايشان را براي اين مورد ارائه کنند. حالت ديگر که کمتر اتفاق مي‌افتد اين است که شهرداري بخواهد از يک هنرمند خاص اثري را در نقطه‌اي از شهر داشته باشد و در اين‌صورت کار را به همان هنرمند سفارش مي‌دهد. يک روش ديگر که در سال‌هاي اخير دست سازمان زيباسازي را براي انتخاب اثر بسيار باز گذاشته و سبب شکل‌گيري يک گنجينه تصويري مناسب شده، همين بينال مجسمه‌هاي شهري است. آثاري که به اين بينال راه مي‌يابند و از نظر بودجه و فضا امکان اجرا دارند، وارد ليستي مي‌شوند و بسته به شرايطي که دارند، براي اجرا در اماکن و فضاهاي مورد نظر، به طراحشان سفارش داده مي‌شود.
در حالت کلي نگاه شهرداري اين است که بهترين و مناسب‌ترين کار را براي يک محل انتخاب کند.
نظر شما درباره هويتي که مجسمه‌هاي شهري براي يک شهر ايجاد مي‌کنند چيست؟ به نظر مي‌آيد سال‌هاست چنين مجسمه‌هايي که ميتوانند تبديل به نماد يک شهر شوند، ساخته نمي‌شود. چرا فضاهاي شهري در اختيار مجسمه‌سازان برجسته قرار نمي‌گيرد تا آثاري را به تشخيص خود در آن اجرا يا نصب کنند؟
همه مجسمه‌هايي که امروز در تهران تبديل به نماد شده‌اند، طي يک فراخوان و با انتخاب يک شورا برگزيده و اجرا شده‌اند. براي مثال تاکنون سه مجسمه فردوسي در دورههاي مختلف در ميدان فردوسي، نصب شده است و هر بار هدف اين بوده که کار بهتري انجام شود. طرح ميدان آزادي نيز از طريق فراخوان انتخاب شده است. به نظر من شهرداري يا مجموعه‌اي که متولي انتخاب يا تهيه مجسمه‌هاي شهري است، نکاتي را مد نظر دارد که ممکن است از ذهن مجسمه‌ساز دور باشد؛ زيرا دغدغه او نيست. به همين دليل اين نياز وجود دارد که مجسمه شهري را يک متولي شهري انتخاب کند و پروسه خلق و انتخاب و نصب يک مجسمه شهري در تعامل ميان هنرمند و مسئولان شهري شکل بگيرد؛ زيرا يک هنرمند مجسمه‌ساز نمي‌تواند تمام جوانب تاثيرگذار يک مجسمه را که قرار است در سطح شهر نصب شود در نظر بگيرد، به ويژه مسائلي که ممکن است يک مجسمه با تمام ارزش هنري و زيبايي، براي شهروندان ايجاد کند و به جاي تاثير مثبت بر فضاي شهر، از شهروندان سلب آسايش کند.
همچنين شهرداري به مثابه متولي امور شهري، در نصب مجسمه‌هاي شهري نيازهايي دارد که بايد برآورده شود و اگر يک طرح مجسمه شهري اين نيازها را برآورده نکند، هر چقدر هم به لحاظ هنري با ارزش باشد، براي شهر مناسب نيست. فکر نمي‌کنم در شهرهاي ديگر دنيا نيز اين رسم باشد که حتي هنرمندان برجسته مجسمه‌ساز، به تنهايي براي مجسمه‌اي که قرار است در بخشي از شهر نصب شود، تصميم بگيرند. براي مثال اثر آنيش کاپور که کنار استاديوم لندن نصب شده است، از بين چند طرح انتخاب و برنده شده است. در ايران نيز آثار شهري به همين منوال انتخاب مي‌شوند.
برخي معتقدند مجسمه‌سازي شهري ما جوان‌تر از آن است که نقد شود. شما در اين‌باره چه نظري داريد؟
کار هنري بايد نقد شود و من موافق اين نيستم که هر مجسمه‌اي در هر جايي نصب شود و ما از آن انتقاد نکنيم. ولي ما پيشينه مشخصي در مجسمه‌سازي شهري و تعداد مشخصي نيز مجسمه شهري داريم. همچنين تعداد مجسمه‌سازان ما محدود است و به همين دليل توان ما در توليد مجسمه در ابعاد شهري نيز محدود و مشخص است. همچنين پيشينه نگاه ما در مجسمه‌سازي چندان گسترده نيست و اين سبب مي‌شود احتمال خطا وجود داشته باشد. البته اين احتمال خطا مختص ايران و تهران و سازمان زيباسازي نيست، اين خطا در تمام دنيا مي‌تواند اتفاق بيفتد و اين‌گونه خطاها بخشي از پروسه آفرينش و اجراي مجسمه‌هاي شهري است. برخي از کارها وقتي اجرا مي‌شوند نقاط ضعف خود را نمايان مي‌کنند و گاهي بايد يک اثر اجرا شود تا تاثيرات آن ديده شود. از مجموعه آثاري که تاکنون در تهران نصب شده‌اند نيز ممکن است برخي ضعف‌هايي داشته باشند، ولي من موافق اين هستم که اين آثار نقد شوند؛ زيرا بايد ايرادها ديده شوند تا با تکرار آنها مواجه نشويم.
آيا در اين‌باره که دوسالانه‌ها، جشنوارهها و اکسپوهاي مجسمه‌سازي توسط افراد مشخص و معدودي اداره و داوري مي‌شوند، با هم‌سن‌وسالانتان موافقيد؟ شما هم فکر مي‌کنيد فضاي فکري مجسمه‌سازي محدود است و ديدگاه‌هاي متفاوت در آن حضور ندارند؟
من به عنوان يک مجسمه‌ساز کم‌سن‌وسال که طبيعتا ديدگاه‌هاي خاص خود را دارم و با اين حال توانسته‌ام وارد مجموعه سياستگذاري و داوري دوسالانههاي مجسمه‌سازي شوم و نگاه من براي برگزارکنندگان آنها مورد پسند يا مورد نياز بوده، اين جريان را تا اين حد خشک و بي‌انعطاف نمي‌بينم. به اعتقاد من وقتي نگاهي به برگزيدگان و پذيرفته‌شدگان رويدادهاي مجسمه‌سازي اخير مي‌اندازيم و يا من مي‌توانم در مجموعه‌اي عضو شوراي سياستگذاري باشم که استادان برجسته‌اي عضو آن هستند، در حال پيش رفتن به اين سمت هستيم که همه ديدگاه‌‌ها را در کنار هم داشته باشيم. من فکر مي‌کنم اين حرکت بايد آهسته و آرام باشد زيرا اگر همه چيز يک‌باره تغيير کند، با پديده‌اي شبيه به يک حرکت انتحاري مواجه مي‌شويم. تغيير بايد آرام باشد و در روندي شکل بگيرد که فضا را تخريب نکند.
من با دوستاني که معتقدند فضا بسته است و هميشه يک عده خاص در بينال‌ها هستند و به برخي از آثار توجه نمي‌شود، چندان موافق نيستم و به عنوان کسي که تا سال‌ها پيش عضو شرکت‌کننده‌هاي در اين جريان‌ها بوده‌ام و برنده‌ها و شرکت‌کننده‌ها را مي‌بينم، چنين نظري ندارم. اصولا خوب است که اگر کسي درباره چيزي قضاوت ميکند، همه جوانب آن‌را ببيند. نمي‌دانم شايد کسي که اين نظر دارد، چيزي را مي‌بيند که من نمي‌بينم. ولي من به عنوان کسي که زماني خود در اين بينال‌ها شرکت مي‌کردم و حال عضو شوراي سياستگذاري و داوري آنها هستم، شاهد روند شکل‌گيري هريک از اين دوسالانه‌ها بوده‌ام و در جلسات متعدد و بحث‌هاي متفاوت در جريان شکل‌گيري فراخوان و معيارها حضور داشته‌ام. تمام دغدغه‌ها در اين جلسات بر اين اساس بوده که براي محدود نبودن بينال و اين‌که همه طيف‌ها را شامل شود، چه بايد کرد.
از نظر من تا وقتي يک فرد با برخي مسائل از نزديک مواجه نشود، نمي‌تواند واقعيت آن را ببيند؛ زيرا مسائل از دور بسيار متفاوت هستند. شايد من نيز در گذشته تا حدودي اينچنين مي‌انديشيدم؛ ولي اکنون که در متن اين ماجرا هستم و روند کار و محدوديت‌‌ها و نگاه‌‌ها را مي‌بينم، ديگر چنين نظري ندارم و معتقدم مجموعه سعي دارد طيف وسيعي از مجسمه‌سازان را تحت پوشش قرار دهد. از طرف ديگر خود سازمان زيباسازي براي اتفاقات نو اهميت ويژه‌اي قائل است. همچنين اگر يک مجسمه‌ساز، ميزان کار بخش حجم سازمان زيباسازي و تعدد سفارش‌ها و پروژه‌هاي مهم و درخور اين سازمان را در بخش حجم ببيند، اين روند رو به رشد براي وي کاملا قابل رصد کردن است و آن‌چه خواهد ديد، يک روند رشد بسيار خوب و مناسب است.
فکر مي‌کنيد انجمن مجسمه‌سازان متولي بهتري براي انتخاب مجسمه‌هاي شهري است يا يک نهاد شهري همچون سازمان زيباسازي؟
انجمن اصولا در اين بخش همکاري‌اي با شهرداري ندارد و به صورت يک NGO، يک تعريف کاري مشخص دارد که اين مقوله شامل آن نمي‌شود. اما ساختار سازماني مجسمه‌سازي در ايران به نحوي است که اگر نگاهي به اعضاي تشکيل‌دهنده شوراي حجم سازمان زيباسازي بيندازيم، مي‌بينيم که بسياري از آنها عضو شوراي سياستگذاري و هيئت داوران دوسالانههاي مجسمه‌سازي و جشنواره‌هايي چون «مجسمه‌هاي کوچک» و «مجسمه‌هاي شني» هستند. ما جامعه مجسمه‌سازي کوچکي داريم که همه به هم وصل هستند و شايد انجمن فقط يک اسم است و اعضاي آن چندان تفاوتي با اعضاي شوراي اداره حجم زيباسازي يا برگزارکنندگان بينال‌ها و جشنوارهها ندارند.
نظر شما درباره تاثير متقابل مردم و مجسمه‌هاي شهري بر يکديگر چيست؟ آيا سطح سواد بصري مردم بايد سطح هنري يک مجسمه شهري را تعيين کند يا اين تاثير برعکس است؟
به نظر من هنرمند هميشه کار خودش را ميکند و اگر نکند اشتباه کرده و راه را بيراهه رفته است. همان‌گونه که هنرمند در کاري که ارائه ميکند و در حيطه خود، رو به رشد است، مردم نيز در نوع نگاه و سليقه‌شان روند روبه‌رشدي را تجربه خواهند کرد.
البته سواد بصري يک روزه و يک شبه و با ديدن چند مجسمه ايجاد نمي‌شود. اين يک مسئله بنيادي است که در ممالک ديگر به عنوان يک درس در مدرسه آموزش داده مي‌شود و آن را در کنار تاريخ هنر به بچه‌ها ياد مي‌دهند و دانش‌آموزان را در جريان اخبار هنري دنيا قرار مي‌دهند تا سواد بصري در آنها شکل بگيرد. حال ممکن است هر يک از اين افراد سليقه متفاوتي داشته باشند ولي داراي سواد بصري بوده و وقتي از مقابل مجسمه‌اي رد مي‌شوند، کيفيت آن‌را درک مي‌کنند. ولي اين مسلم است که سواد بصري مردم با نصب مجسمه در شهر و ارائه آثار هنري، تغيير ميکند و چشم آنها به ديدن آثار هنري عادت ميکند و کنجکاويشان درباره اين آثار تحريک مي‌شود. ولي به نظر من ابتدا بايد يک بستر شکل بگيرد و سپس تغييرات اتفاق بيفتد. ممکن است که امروز در نقطه آرماني نباشيم ولي روند رو به رشد و تعدد اتفاقات اينچنين سبب مي‌شود همه با آن درگير باشند و در حيطه‌اي که تخصص دارند انتقاد کنند.
جايگاه مجسمه‌سازي ايران را در جهان چگونه مي‌دانيد؟ فکر مي‌کنيد در آينده مي‌تواند حرفي براي گفتن داشته باشد؟
البته اين مهم است که بدانيم کدام بخش مجسمه‌سازي‌مان را با مجسمه‌سازي جهان مقايسه مي‌کنيم؛ زيرا براي مثال نمي‌توان متروي تهران را با متروي توکيو مقايسه کرد، ولي به هر حال متروي تهران روزانه تعداد قابل توجهي شهروند را جابه‌جا ميکند. مجسمه‌سازي ما در حال پيشرفت است و ما هنرمنداني داريم که در دنيا شناخته‌شده و مطرح هستند و با هنرمندان کشورهاي ديگر رقابت مي‌کنند؛ ولي پيشرفت در برخي زمينه‌ها بستگي به امکانات و شرايط داشته و نيازمند حمايت است. شايد نياز امروز ما يک مجسمه 50 يا 100 متري نباشد. خوب است که بتوانيم نيازهايمان را برآورده کنيم و به سمت جلو پيش برويم، اگر اين‌طور باشد مي‌توانيم بگوييم رو به پيشرفت هستيم.
گفت‌وگو: بهار عليزاده