نقد هنر شهري يک ضرورت است

گفت‌وگوي «شهر» با مرتضي نعمت‌اللهي، مجسمه‌ساز متولد 1324 در اصفهان، بازگوکننده نظرات يک پيشکسوت در اين حوزه است. وي که در دانشگاه سوربن پاريس در مقطع کارشناسي ارشد رشته زيبايي‌شناسي تحصيل کرده، مجسمه شهري را عاملي براي تلطيف فضاي شهر و کاهش فشارهاي روزمره شهروندان مي‌داند.

به اعتقاد نعمت‌اللهي که عضو شوراي انتخاب دومين دوسالانه مجسمه‌هاي شهري بوده و آثاري از وي در ميادين و خيابان‌هاي تهران، اصفهان و کرج نصب شده، هر مجسمه‌اي که بتواند تغيير و تلطيفي در فضاي شهري ايجاد کرده و با شهروندان ارتباط برقرار کند، مجسمه شهري است.

از آن‌جا که مجسمه‌هاي شهري بيش از ديگر آثار هنري با جامعه در ارتباط‌اند، فکر مي‌کنيد اين آثار بايد چه ويژگي‌هايي داشته باشند؟

به نظر من موضوع حائز اهميت، چگونه بودن مجسمه‌سازي نيست؛ بلکه اين چگونه نبودنش است که موضوعيت دارد و بايد به اين بپردازيم که مجسمه‌سازي چگونه نبايد باشد. ما به عنوان مجسمه‌ساز يا متوليان مجسمه‌سازي، بايد ميان مخاطبان مجسمه‌سازي که در فضاي شهر به شکل گسترده وجود دارند با مخاطباني که به گالري‌ها مي‌آيند و آثار هنري را مي‌بينند، تفاوت قائل باشيم. فضاي شهر گسترده‌ترين مخاطب را دارد و هنرمند مجسمه‌سازي که براي اين قشر گسترده مخاطبان اثري را مي‌سازد، حق ندارد وارد هر حيطه هنري و هر محدوده‌اي که دلش خواست شود و حتما بايد تعريفي مشخص از شهروند و فضاي شهر داشته باشد. مجسمه‌ساز شهري بايد به اين توجه کند که يک شهروند در فضاي شهري با چه معضلاتي روبروست و چه گرفتاري‌هايي دارد و همچنين حضورش در فضاي شهر به چه دليل است. 

ما نبايد مجسمه‌سازي شهري را با مبلمان شهري اشتباه بگيريم. مبلمان شهري کاربردي رفاهي دارد؛ حال آن‌که مجسمه‌هاي شهري يا هر نوع هنر شهري ديگر، بيشتر کاربرد ذهني و فرهنگي دارند. به دليل همين تفاوت هم مشکلاتي به مجسمه‌سازان تحميل مي‌شود که بايد برايشان راه حل پيدا کنند. 

اين درست نيست که يک هنرمند با هر ذهنيتي که دارد براي شهر طراحي کند. مجسمه شهري بايد طوري طراحي شود که با قشر گسترده‌اي ارتباط برقرار کند و حق آموزش، ديکته يا تبليغ انديشه يا ذهنيتي خاص را ندارد و تنها بايد فضاي دلنشيني را براي مخاطب ايجاد کند؛ زيرا ذهن شهروندان به‌اندازه کافي درگير مشکلات روزمره‌شان هست. 

مجسمه شهري اگر درست طراحي شده باشد، مي‌تواند يک زنگ استراحت  - ولو چند ثانيه‌اي- و يک شکست چند لحظه‌اي براي هيجانات شهري باشد. براي مثال اگر يک مجسمه شهري تنديسي از يک شخصيت تاريخي باشد که در بستري مناسب ارائه شده، هر چقدر ذهنيت شهروند آشفته باشد، با ديدن آن براي لحظاتي گوشه‌اي از تاريخ يا زندگي آن شخصيت را به ياد مي‌آورد و توجهش جلب آن مي‌شود. اين سبب انديشيدن و فاصله گرفتن از هياهو و ايجاد يک نقطه مکث در ذهن شهروندان خواهد شد. مردم ساعات طولاني را از صبح تا شب در فضاي شهري مي‌گذرانند و زمان قابل توجهي از روز صرف جابه‌جايي در شهر مي‌شود؛ به‌ويژه در سفرهاي شهري. و ما نمي‌توانيم در طول اين جابه‌جايي‌ها، کليد احساس، ذهن و تفکرمان را خاموش کنيم. فشارهاي ذهني و روحي در طول روز مي‌تواند بسيار خسته‌کننده باشد و انرژي شهروندان را از آن‌ها بگيرد؛ ولي به واسطه زيباسازي فضاي شهري، نوعي رفاه و حس آرامش در جامعه ايجاد مي‌شود که مي‌تواند در دفع بخشي از فشارهاي روزمره تاثيرگذار باشد. 

مي‌خواهيد بگوييد چهارچوب‌هاي مشخصي براي ساختن مجسمه شهري وجود دارد؟

اين‌ها چهارچوب نيستند؛ بلکه حداقل اصولي‌اند که يک مجسمه‌ساز مي‌تواند رعايت کند. از نظر فيزيکي، مجسمه‌ساز بر اساس موقعيت يا جايگاه خاص، يک کار متناسب ارائه مي‌دهد.

از نگاه شما بهترين شيوه تهيه مجسمه شهري چيست؟ 

مجسمه‌هاي شهري عموما به سه شيوه تهيه مي‌شوند. گاه متوليان شهري نياز و ضرورت حجم يا تنديسي را در منطقه‌اي احساس کرده و فراخواني منتشر مي‌کنند و و بر اساس آن فراخوان از ميان اثار شرکت‌کننده، يک اثر را براي اجرا انتخاب مي‌کنند. شيوه ديگر اين است که مجسمه‌ساز کاري را براي خودش ساخته است، بدون اين که سفارشي گرفته باشد؛ ولي آن رابراي نقطه‌اي در شهر مناسب مي‌بيند و اجراي آن‌ را به مسئولان پيشنهاد مي‌کند. شکل سوم هم اين است که هنرمندي کاري را انجام مي‌شود که بدون اين که بداند، براي شهر مناسب است و هنرمند ديگري آن را به مسئولان توصيه مي‌کند. به نظر من هر سه اين شيوه‌ها به اين شرط که انخاب درستي صورت بگيرد، مي‌تواند مناسب باشد.

درباره چيدمان شهري يا اجراي مجسمه‌هاي ميرا در شهر چه نظري داريد؟

هر اثري که فضاي شهر را تلطيف کند، چه فيگوراتيو، چه انتزاعي، چه چيدمان و چه مفهومي، براي شهر مناسب است؛ هر کاري که بتواند تغيير و تلطيفي در فضاي شهري ايجاد کرده و با شهروندان ارتباط برقرار کند. 

درباره ماندگاري مجسمه شهري هم، برخي از آثار شهري هستند که ضرورتي ندارد ماندگار باشند؛ زيرا ممکن است به ضرورت و مناسبتي خاص خلق شده باشند. قطعا ماندگاري در مورد چنين آثاري چندان لازم نيست؛ ولي درباره برخي آثار که ارزش‌هاي هنري خاص دارند، يا به لحاظ تاريخي و هنري در جايگاه خاصي قرار گرفته‌اند، ماندگاري امري ضروري است. براي مثال مجسمه فردوسي که هم‌اکنون در ميدان فردوسي تهران نصب است، يک اثر شهري بوده که اکنون تبديل به اثري موزه‌اي شده و لازم است از آن مراقبت شود؛ زيرا علاوه بر ارزش‌هاي هنري، پيشينه‌اي طولاني از تاريخ و فرهنگ شهري را در بر دارد. 

برخي معتقدند مجسمه‌سازي شهري هنوز جوان است و نبايد چندان به آن سخت گرفت. شما در اين باره چه ديدگاهي داريد؟

من معتقد به اين مسئله نيستم و بر پايداري هنري مجسمه شهري تاکيد دارم. حتي اگر ما در اول راه هم هستيم، بايد کمي سخت‌گير باشيم و کارمان را درست انجام دهيم. هر کاري که در فضاي شهري انجام مي‌شود، بايد توسط منتقدان هنري و حرفه‌اي نقد شود و منتقدان نبايد تا اين حد نسبت به اتفاقات شهري بي‌تفاوت باشند. اين درست است که آثاري که توسط زيباسازي در شهر نصب مي‌شود، مورد تاييد يک کميسيون هنري است و کارشناسي شده؛ ولي اين به آن معنا نيست که اين آثار قابل نقد نيستند. زيرا توقع شهروندان مي‌تواند بالاتر از فکر يک کميسيون يا شورا باشد. بايد هنر شهري را نقد کرد و به آن سخت گرفت؛ به ويژه امروز که اين جريان بيش از 30 سال قدمت ندارد و با اين حال شهرداري تجربه‌هاي خوبي در اين مدت کوتاه در آن داشته است.

جايگاه جهاني مجسمه‌سازي ايران را چگونه مي‌بينيد؟ آيا ما مي‌توانيم در عرصه بين‌الملل در اين حوزه حرفي براي گفتن داشته باشيم؟

مقايسه جايگاه مجسمه‌سازي ايران با جهان کار مشکلي است، به اين دليل که متاسفانه ما در اين حيطه فعاليت چنداني نداريم و امکان دسترسي و حضور در رويدادهاي بين‌المللي در کنار ديگر مجسمه‌سازان دنيا براي مجسمه‌سازان ايراني وجود ندارد تا بتوانيم بسنجيم که در چه سطحي قرار داريم؛ چه بسا با مجسمه‌سازان جهاني هم‌تراز باشيم و بتوانيم در رويدادها جايزه و مقام هم کسب کنيم. دليل حضور نداشتن ما، عدم پشتيباني متولياني است که بايد اين شرايط را فراهم کنند. البته سمپوزيوم مجسمه‌هاي سنگي به شکل بين‌المللي برگزار مي‌شود و سمپوزيوم امسال هم حتما دستاوردهاي خوبي خواهد داشت. به نظر من مهم‌ترين اقدامي که تاکنون شهرداري در اين زمينه صورت داده، برگزاري همين سمپوزيوم‌ها و بينال‌هاي بين‌المللي است. به عقيده من اين بينال‌ها نقش فوق‌العاده‌اي در حضور ما در عرصه بين‌المللي دارد و زمينه‌سازي خواهد بود براي اين‌که هنرمندان ايراني هم بتوانند در سمپوزيوم‌هاي خارجي شرکت کنند؛ زيرا ارائه کار در سطح بين‌المللي معضلات بسياري براي ما دارد و تنها کساني مي‌توانند آثارشان را براي رويدادهاي بين‌المللي ارسال کنند که يکي از متوليان امر درباره‌شان اين تصميم را گرفته باشد و به‌طور شخصي اين امکان براي هنرمندان ما وجود ندارد. 

برخي معتقدند مجسمه شهري بايد در سطح سواد بصري مردم ساخته و ارائه شود تا جامعه بتواند با آن ارتباط برقرار کند. نظر شما در اين مورد چيست؟

هيچ مجسمه‌ساز و هيچ هنرمندي حق توهين به سطح آگاهي و فکر شهروندان را ندارد. از طرف ديگر هر قدر کار هنرمند آگاهانه‌تر و حرفه‌اي تر باشد و اصول و ضوابط در آن رعايت شده باشد، با مخاطب عادي بهتر ارتباط برقرار مي‌کند. کار هنري بايد براي مخاطب عام انجام شود و وقتي تاثيرگذار خواهد بود که همه اصول و ارزش‌ها در آن رعايت شده باشد. البته کاربرد اين اصول «تاثيرگذاري» است و نه فخرفروشي تکنيکي؛‌ زيرا مجسمه را براي متخصصان نمي‌سازيم، براي مردم عام مي‌سازيم و به اين واسطه است که خودمان را بيان مي‌کنيم. گاهي هم ممکن است ذهن ما پيچيدگي‌هايي داشته باشد که مانع از برقراري ارتباط اثر با مخاطب شود؛ ولي اگر کاري اصول و قدرت کاري و شفافيت هنري داشته باشد، قطعا مردم با آن ارتباط برقرار مي‌کنند.

به نظر مي‌آيد انجمن مجسمه‌سازان جايگاه خاصي در تصميم‌گيري براي مجسمه‌هاي شهري ندارد. فکر مي‌کنيد متولي مجسمه‌هاي شهري بايد شهرداري باشد يا انجمن؟ 

متولي مجسمه شهري بايد شهرداري باشد چون متولي شهر، شهرداري است. شهرداري اولين کارفرماي مجسمه شهري است و به عنوان کارفرما سعي مي‌کند بهترين مشاوران را دور خود جمع کند. بيشتر اين مشاوران هم استاداني اند که در دانشگاه‌‌ها به دانشجويان تدريس مي‌کنند. البته جواناني نيز در ميان اين مشاوران هستند که دانش و تجربه کاري بالايي دارند. عده‌اي از مجسمه‌سازان ترکيب شوراي انتخاب اثر در سمپوزيوم‌ها و دوسالانه‌‌ها را ترکيبي ثابت مي‌دانند که سبب مي‌شود آثار انتخاب شده نيز به هم شبيه باشند. 

اين که برخي گمان مي‌کنند آثار برگزيده دوره‌هاي مختلف به هم شبيه است و دليل آن را شوراي انتخاب ثابت اين رويدادها مي‌دانند، اشتباه است. به گمانم اين مشکل شرکت‌کنندگاني است که فکر مي‌کنند اگر نوعي از آثار در سمپوزيوم امسال برگزيده شده، بايد در دوره بعدي به همان شکل کار کنند تا برنده شوند. دليل اين مشکلات اين است که سمپوزيوم‌ها و بينال‌ها تنها محل کسب درآمد مجسمه‌سازان است. از طرف ديگر به عقيده من اين که داوران ثابت باشند، بهتر از تغييرات پي در پي است؛ زيرا شوراي داوري زمان قابل توجهي را صرف رسيدن به ارزش‌ها و معيارهاي مشترک مي‌کند و با تغيير اين ترکيب، صرف اين زمان بايد دوباره و دوباره صورت گيرد. 

متاسفانه افراط‌ و تفريط و سوءنظرها هميشه وجود دارند. اين مشکلات به دليل سوء تعبيرها و توهمات است؛ زيرا در شوراي داوران و سياست‌گذاري نيز هنرمندان جوان با انديشه‌هاي نو حضور دارند که مسن‌ترها نيز از آن‌ها مي‌آموزند.

به عنوان يک پيش‌کسوت، پيشنهاد شما براي بهبود وضع مجسمه‌سازي و ارتقاي سطح مجسمه‌هاي شهري چيست؟

به نظر من شهرداري مي‌تواند با افزايش تعداد سمپوزيوم‌ها و بينال‌هاي بين‌المللي در اين حوزه، به رشد و بهبود آن کمک کند؛ زيرا جوانان نيز در اين سمپوزيوم‌ها تجربه کسب مي‌کنند و در کنار هنرمنداني از ديگر کشورها، جايگاهشان را ارتقا مي‌دهند. همچنين به نظر من برگزاري سمپوزيوم‌هاي مختلف با متريال‌هاي متنوع و نه فقط سنگ، مي‌‌تواند کارساز باشد. 

پيشنهاد ديگر من اين است که مسئولان شرايطي را براي هنرمندان به‌وجود آورند که آن‌ها بتوانند به‌راحتي در برنامه‌هاي بين‌المللي شرکت کنند. من نمي‌دانم متولي اين امر چه نهاد يا ارگاني است؛ ولي بايد زمينه‌اي فراهم باشد که هنرمندان مجسمه‌ساز و نقاش هم مثل سينماگران بتوانند آثارشان را به فستيوال‌هاي بزرگ جهاني بفرستند و با هنرمندان جهان رقابت کنند.

گفت‌وگو: بهار عليزاده