نوشتاري درباره نسبت آرمانگرايي و واقع بيني/
آرمانگرايي واقع‌بينانه در انديشه‌هاي مقام معظم رهبري
محمدباقر قاليباف
شهر- از بنده خواسته شده مطلبي پيرامون شخصيت و انديشه‌هاي مقام معظم رهبري بنويسم. فرصت مغتنمي است تا آنچه را كه مدت‌هاست در ذهن دارم و احساس مي‌كنم بيان و توجه محافل علمي ما به آن لازم است، ارائه كنم.
در اواخر عمر پربار و گرانمايه حضرت امام (ره) آنچه در بين همه نيروهاي انقلاب نگراني ايجاد مي‌كرد، شرايط پس از اوضاع رحلت امام (ره) بود. همگان دلشوره اين را داشتند كه چه كسي جايگزين عظمت، ابهت و شخصيت و فكر و رهبري تابناك و درخشان حضرت امام (ره) خواهد شد و كشتي انقلاب پس از ايشان رو به كدام سو خواهد داشت. بي‌گمان رحلت بنيان‌گذار انقلاب اسلامي حادثه‌اي سخت تكان‌دهنده و جانفرسا بود. اما آنچه سبب شد اين ضايعه بزرگ و نفس‌گير و اين تلاطم عظيم در دل و جان مردم ايران به آرامش و طمأنينه بدل شود، انتخاب عميقاً هوشمندانه و به واقع تاريخ‌سازي بود كه توسط مجلس خبرگان در آن برهه حساس صورت گرفت.
اكنون پس از گذشت نزديك به 20 سال از آن زمان آنچه آشكار است رهبري مدبرانه، انديشه ژرف و همه جانبه‌گر، شخصيت متين و صبور همراه با ايمان، علم، يقين و قاطعيت رهبر فرزانه انقلاب بوده كه نظام جمهوري اسلامي را از گير و دار حوادث مختلفي كه هركدام مي‌توانست يك نظام سياسي مستحكم را به شكست و ناكامي بكشاند، عبور داده و افق‌هاي روشن آينده را پيش روي نظام مقدس جمهوري اسلامي و تحقق آرمان‌هاي انقلاب و امام بگشايد. رهبر معظم انقلاب اسلامي واجد شخصيتي چند بعدي و برجسته هستند. فقيهي زمان‌شناس و آينده‌نگر، سياستمداري اخلاق‌محور و هوشمند، مديري توانمند و انديشمندي فرزانه...
به نظر بنده در ميان اين گستره وسيع و فراخ از خصلت‌هاي شخصيتي رهبر معظم انقلاب بيش از هر چيز خصايص انديشه‌اي و ويژگي‌هاي ايده‌پردازانه ايشان مورد غفلت واقع شده است؛ در واقع آنچه دردناك است و مايه دغدغه و بعضاً موجب شرمساري اين است كه شخصيت انديشمند و ابعاد گوناگون انديشه‌هاي ايشان بعضاً به شيوه‌اي خودخواهانه و نفع جويانه و به منظور تأمين مصالح فردي و حزبي ناديده گرفته شده يا مورد تمسك سطحي، شعاري و ابزاري قرار گرفته است. موارد بسياري را مي‌توان مثال زد كه رهبر معظم انقلاب طرح نويي درافكنده‌اند و بحث تازه‌اي را افتتاح نموده‌اند كه مي‌توانسته دستمايه‌اي براي ايده‌پردازي‌هاي كلان و كاربردي قرار گيرد اما در عمل رويكردهايي از جنس آنچه در بالا آمد، سبب مي‌شود كه چنين اتفاقي نيفتد و فرصت به دست آمده به شيوه‌اي مؤثر و كارآمد مورد بهره‌برداري قرار نگيرد. از اين روي بي‌راهه نيست اگر ادعا كنيم كه بعد انديشه‌اي و خصلت‌هاي فكري رهبر معظم انقلاب مظلوم‌ترين بخش از ابعاد شخصيتي ايشان است و بيشترين بي‌مهري را به خود ديده است. در حالي كه توجه شايسته به انديشه‌ها و ايده‌پردازي‌هاي ايشان مي‌توانست قابليت‌هاي جديدي براي حل معضلات و مشكلات جامعه فراهم آورد. علاوه بر رويكردهاي سياسي، سطحي، شعاري و ابزاري به انديشه‌هاي ايشان، آنچه آشكار است و موجب عدم بسط مناسب انديشه‌هاي رهبر معظم انقلاب شده، فقدان نگاه‌هاي روشمند، منظم و دقيق به انديشه‌هاي ايشان است.
در رابطه با اين ضعف روش شناختي، بنده نكاتي به ذهنم مي‌رسد كه ارائه مي‌كنم و معتقدم وظيفه پژوهشگران و انديشمندان و دلدادگان نظام و انقلاب است كه با بسط اين روشمندي‌هاي درست، درصدد واكاوي بيشتر انديشه‌هاي ايشان برآيند. نكته اول و مهم اين است كه بايد انديشه‌هاي رهبري در درون يك مجموعه و منظومه منسجم، به هم پيوسته با اركان و ابعاد مشخص و در ارتباط معني‌دار با هم مورد مطالعه قرار گيرد. در اين صورت است كه ارتباط مفاهيم مختلف با همديگر و نسبت و رابطه آنها مشخص مي‌شود. اگر مفاهيم و ايده‌هايي كه ايشان ارائه مي‌كنند در ارتباط با ساير ايده‌ها سنجيده نشود، آن عمق و اثربخشي كه مورد نياز است، حاصل نخواهد شد. در درون اين منظومه است كه مفاهيم همديگر را تكميل مي‌كنند، بعضي از مفاهيم و ايده‌ها، ايده‌هاي ديگر را توضيح مي‌دهند و يا عمق مي‌بخشند.
نكته دوم فهم انديشه‌هاي رهبر معظم انقلاب، توجه و تأمل در ماهيت جمهوري اسلامي است. اگر ما درك درستي از ماهيت و محتواي جمهوري اسلامي نداشته باشيم، انديشه‌هاي كسي را كه تلاش مي‌كند در جهت پيشبرد و بسط و شكوفايي اين نظام، استراتژي و ايده‌ها و مفاهيم لازم را توليد كند، درك نخواهيم كرد. در تلاش براي درك ماهيت اصلي جمهوري اسلامي بايد به اين مهم توجه كنيم كه اصلاً و در بدو امر، جمهوري اسلامي يك نظام نوبنياد و بدون الگوست و نه در جهان امروز و نه در گذشته، هيچ‌گونه الگو و بديلي ندارد. اين نظام كه خود را در عبارت جمهوري اسلامي نيز مشخص مي‌كند از يك طرف خود را نظامي برآمده از اسلام و معارف عظيم آن دانسته و از سال‌هاي صدر اسلام و حكومت نبوي و علوي هم الهام مي‌گيرد و خود را در برابر اين مباني و ريشه‌ها و آن تجربه‌ها متعهد مي‌داند و از سوي ديگر به سبب حضور و لزوم رشد و بالندگي در جهان كنوني، از ويژگي‌هاي تمدني جديد بهره برده و مختصات دنياي نو و مقتضيات زمانه و تحولات بشري را در همه ابعاد فكري و عيني در انديشه و عمل خود لحاظ مي‌كند. انديشه مقام معظم رهبري به عنوان معيار و مبناي فكري نظام اسلامي به خوبي اين جامعيت و چند بعدي نگري را در خود آشكار مي‌سازد. تأكيد فراوان ايشان بر ارزش‌گرايي و عقلانيت همراه با اعتدال و ميانه‌روي و يا تأكيد ايشان بر جنبش نرم‌افزاري، بهره‌گيري از انديشه‌هاي ديگران در عين عدم تقليد و توجه به نوآوري يا نفي اصولگرايي يك جانبه و هشدار به اصولگرايان براي لحاظ كردن تحول، تحرك و پيشرفت و پويايي و نفي اصلاح‌طلبي بدون اصول و توجه دادن به مباني انقلاب اسلامي و نظام در اصلاح‌طلبي و تأكيد ايشان بر مردم سالاري ديني، از اين سنخ انديشه‌هاست كه صرفاً با درك ماهيت نظام جمهوري اسلامي قابل درك است.
نكته سوم در درك انديشه‌هاي رهبري، توجه به اين نكته است كه ايشان درك عميق و كاملي از انديشه‌ها و آرمان‌هاي امام دارند و سعي بليغ دارند كه نظام جمهوري اسلامي پس از حضرت امام (ره)، كاملاً در راستاي انديشه‌ها و آرمان‌هاي امام (ره) تداوم داشته باشد. حال اگر با درك اين روشمندي‌ها به انديشه‌هاي مقام معظم رهبري نگاهي بيفكنيم چه حاصل خواهد آمد.
آرمانگرايي واقع‌بينانه
رويكرد مقام معظم رهبري نسبت به مسائل گوناگون را مي‌توان تحت عنوان كلي «آرمانگرايي واقع‌بينانه» درك و تبيين نمود.
رهبر معظم انقلاب از يك سوي در همه حوزه‌ها، ذره‌اي از آرمان‌هاي اصيل اسلامي و انقلابي كوتاه نمي‌آيند و از سوي ديگر اين آرمان‌ها را در حوزه واقعيت‌ها و با توجه و شناخت دقيق واقعيت‌هاي عيني، به شيوه‌اي عقلاني و معتدل پيگيري مي‌كنند. درك اين نكته در انديشه‌هاي ايشان بسيار حياتي است چرا كه نظام ما از سوي انديشه‌ها و اعمال آرمان‌گرايانه غيرواقع‌بين و واقع‌گرايي غيرآرماني مورد تهديد است.
آرمان‌گرا اگر واقعيت‌ها را درك و فهم نكند با توجه به خصلت صلب و غيرمطلوب بسياري از واقعيت‌ها در دام رويكرد غيرمنطقي و افراطي فرو مي‌غلتد و واقع‌بيني اگر به واقع‌گرايي تبديل شود و آرمان‌ها فراموش شوند، آنچه حاصل مي‌شود انفعال و سازش با واقعيت‌ها و انديشه و تصميم و عمل در چارچوب تنگ اين واقعيت‌ها خواهد بود. در اينجا توجه به تمايزي كه ميان واقع‌بيني و واقع‌نگري وجود دارد مهم است. بر اين مبنا، مقام معظم رهبري واقع‌بين است نه واقع‌گرا. واقع‌گرايي پذيرش و سازش با واقعيت‌هاست، تسليم شرايط و وضعيت موجود شدن است و در موضعي انفعالي نسبت به وضع موجود تصميم گرفتن و عمل كردن اما در واقع‌بيني، شاهد نوع خاصي از حكمت هستيم. لحاظ كردن شرايط موقعيتي در تصميم‌گيري‌ها در عين التزام به اصول اساسي و بنيادين كه به طور خلاصه مي‌توان آن را تركيب شرايط نامعين با اصول معين دانست. نوع انديشه‌ورزي مقام معظم رهبري بيشترين تقارن را با اين تعريف دارد. نظام جمهوري اسلامي هم اگر ذره‌اي از آرمانگرايي واقع‌بينانه فاصله بگيرد، دچار خسران خواهد شد.
دومين حاصلي كه از كاوش روشمند در انديشه‌هاي رهبري حاصل مي‌شود درك انقلاب اسلامي به مثابه پويشي براي شكل دادن به تمدن ايراني اسلامي است. در اين نگاه، هدف از انقلاب اسلامي و شكل‌گيري نظام جمهوري اسلامي، سامان دادن و فراهم آوردن يك نوع زندگي مادي و معنوي مؤمنانه و پيشرفته و توسعه يافته است و زندگي فردي و اجتماعي شكوفا مبتني بر هويت اصيل اسلامي و ايراني. در راستاي نيل به اين تمدن اسلامي ايراني است كه مقام معظم رهبري بر پيگيري توسعه، تأكيد وافر دارند و البته هميشه گوشزد مي‌كنند كه اين توسعه بايد كاملاً مبتني بر هويت و ارزش‌هاي ديني و ملي باشد. توسعه‌اي كه برآمده از متن و بطن جامعه خودمان باشد و با شرايط و نيازهاي مردم و كشور ما هماهنگ باشد. اين امر از يك طرف نشان از همان رويكرد آرمانگرايي واقع‌بينانه دارد و از طرف ديگر مبين درك عميق ايشان از مفهوم توسعه است. زماني بود كه نظريه‌پردازان توسعه در غرب توصيه مي‌كردند كشورهاي ديگر از الگوي غربي تبعيت كنند. از نظر آنان، راه توسعه يكي است و آن هم تبديل شدن كشورهاي توسعه يافته به شكل و شمايل كشورهاي غربي است اما پس از تجربيات بسيار در حوزه نظر و عمل، اكنون بسياري از اين نظريه‌پردازان معتقدند كه هر كشوري بايد الگوي خاص خودش را با توجه به ارزش‌ها و نيازهايش تدوين نمايد.
بهره‌گيري از تجربيات موفق و درست ديگران امري است كه كاملاً مورد تأييد رهبري است اما تقليد از الگوهاي ديگران مورد نكوهش ايشان:
«ما دنبال چه نوع توسعه‌اي هستيم؟ اين نكته اساسي، در بحث‌هاي اقتصادي و غير اقتصادي جاري است. كساني دنبال اين هستند كه حرفي را پرتاب كنند و ذهن مردم را از مسائل اصلي دور نگه دارند: مدل چيني، مدل ژاپني، مدل فلان. مدل توسعه در جمهوري اسلامي، به اقتضاي شرايط فرهنگي، تاريخي، مواريث و اعتقادات و ايمان اين مردم، يك مدل كاملاً بومي و مختص به خود ملت ايران است؛ از هيچ جا نبايد تقليد كرد؛ نه از بانك جهاني، نه از صندوق بين‌المللي پول، نه از فلان كشور چپ، نه از فلان كشور راست. هرجا اقتصادي دارد؛ فرق است بين استفاده كردن از تجربيات ديگران، با پيروي از مدل‌هاي تحميلي و القايي و غالباً هم منسوخ. بنده مي‌بينم گاهي بعضي از شيوه‌هايي كه در زمينه‌هاي اقتصادي و فرهنگي و غيره پيشنهاد مي‌شود، از ديگران گرفته شده، فلان متفكر فرنگي اينطوري گفته، فلان متفكر كجايي اينطوري گفته، مثل اينكه به آيات قرآن استناد مي‌شود! خيلي از شيوه‌ها منسوخ است؛ 30 سال پيش، 40 سال پيش، 50 سال پيش تجربه شده، بعد يك روش بهتر آورده‌اند؛ ولي الان ما مي‌خواهيم از روش منسوخ آنها در آموزش و پرورش، در مسائل علمي، در كارهاي دانشگاهي، در كارهاي اقتصادي و در برنامه‌ريزي و بودجه‌بندي استفاده كنيم؛ نه، اين درست نيست. از تجربه‌ها و دانش‌ها بايد استفاده كرد، اما الگو و شيوه و مدل را بايد كاملاً بومي و خودي انتخاب كرد» (ديدار با نمايندگان هفتمين دوره مجلس شوراي اسلامي، 27/3/83)
از ديدگاه ايشان اتكا بر توان و نيروي بومي منافاتي با استفاده از تجربيات ديگران در اين زمينه ندارد: «تمدن واقعي براي مردم ما تمدن ايراني است؛ تمدني است كه متعلق به خود ماست؛ از استعدادهاي ما جوشيده و با شرايط زندگي ما در هم آميخته و چفت شده است. راه حل حقيقي، راه حل بومي است. بايد بذر سالم خودمان را بپاشيم و مراقبت كنيم تا سبز شود؛ دنبال تقليد از اين و آن نباشيم؛ دنبال سخن گفتن با زبان و لغت بيگانه و عاريه گرفتن از تجربه‌هاي دست چندم آنها نباشيم. نه اينكه از فراورده‌هاي علمي ديگران بهره نبريم؛ چرا، صد درصد معتقدم كه بايد از همه تجربه‌هاي علمي بشري بهره برد. پنجره‌ها را نمي‌بنديم؛ هركس كه در دنيا كار خوبي كرده، آن را انتخاب مي‌كنيم». (بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار جوانان و فرهنگيان در مصلاي رشت، 12/2/80)
براي جمع بين توسعه بومي و بهره‌گيري از تجربيات ديگران، آنچه مورد نياز است تقويت روحيه خودباوري و اميد بر آينده است: «استعدادها را بايد پرورش بدهيم. همه كس چه اهل علم، چه اهل تكنولوژي، چه اهل ابتكار، چه اهل مسائل فني در هر سطحي بايد احساس بكنند كه بار سازندگي كشور بر دوش آنهاست. ما خودمان بايد كشور را بسازيم؛ كسي كشور را براي ما آنچنان كه مورد نياز ماست، نخواهد ساخت. ما خودمان هستيم كه خانه خودمان را بر طبق نيازهاي خودمان مي‌سازيم». (ديدار مردمي، 12/9/70)
با توجه به اين محورها به نظر، توسعه‌گرايي مقام معظم رهبري داراي 4 ركن اصلي است:
1- بهره‌گيري از تجارب ديگران در عين نفي تقليد:
توسعه نمي‌تواند در خلأ و در شرايطي فارغ از تأمل و تدبر در تجارب ديگران رخ دهد. از اين روي نگاه تيزبينانه، تحليلي و موشكافانه به تجربيات ديگران از جمله اصلي‌ترين خصايص هر فرايندي است كه رويكرد به توسعه در آن مورد تأكيد است. با اين حال چنين نگاهي بايد بسيار فراتر از رويكرد تقليدي به سطح شناختي تحقيقي، عمق بايد و عملاً از منظري تجربه‌اندوزانه و نه مقلدانه رخ دهد.
2- بنيان نهادن توسعه بر بستر و بر مبناي هويت، ارزش‌ها و آرمان‌هاي ديني و ملي:
همگان بر اين نكته اذعان دارند كه توسعه در كليت خود امري خنثي و فارغ از آرمان نيست. از اين روي است كه مقام معظم رهبري بر عدم تقليد تأكيد دارند چرا كه در دل الگوهاي توسعه ديگران، هويت، ارزش‌ها و آرمان‌هاي ديگران نهفته است كه براي جامعه ما مطلوبيتي ندارند و احياناً در خيلي جاها با آرمان‌هاي انقلاب اسلامي تفاوت يا حتي تقابل دارند.
ايده محوري انقلاب اسلامي اين بود كه با تمسك به ارزش‌هاي ديني و اعتقادي، امكان در انداختن طرحي نو براي توسعه كشور وجود دارد كه شكوفايي و پيشرفت مادي و اقتصادي، اجتماعي و سياسي با معنويت، اخلاق و اعتقادات ديني عجين باشد و در واقع، پيشرفت‌هاي مادي بر بستر ارزش‌هاي ديني و ملي برويد. لذا در طراحي الگوي توسعه، كم توجهي به ارزش‌ها و آرمان‌هاي ديني و ملي، كوتاه آمدن از ايده محوري انقلاب اسلامي است.
3- توسعه همراه با عدالت
در غرب با شكست رويكردهاي ماركسيستي و با به حاشيه رانده شدن انديشه‌هاي سوسياليستي و تفوق ليبراليسم، انديشه عدالت اجتماعي در عزلت و انزوا قرار گرفته و مورد كم توجهي واقع شده است. در غرب و الگوهاي غربي همراه كردن عدالت با توسعه، اصالتي ندارد و هدف محوري و مهم به حساب نمي‌آيد. نظام ما به سبب بنيان‌هاي اعتقادي خود نمي‌تواند نسبت به عدالت بي‌تفاوت باشد. از اين روي است كه مقام معظم رهبري هميشه تأكيد دارند كه توسعه بايد همراه عدالت باشد.
«ما در زمينه همه فعاليت‌هاي گوناگون اقتصادي و توليدي كشور و حواشي آن، بايد توجه كنيم كه ما هم توسعه‌محوريم، هم عدالت‌محور؛ ما طبق برخي از سياست‌هايي كه امروز در دنيا رايج است و طرفداران زيادي هم دارد، نيستيم كه صرفاً به رشد توليدات و رشد ثروت در كشور فكر كنيم و به عدالت در كنار آن فكر نكنيم، نه، اين منطق ما نيست.
نوآوري نظام ما هم همين است كه مي‌خواهيم عدالت را با توسعه و با رشد اقتصادي در كنار هم داشته باشيم و اينها با هم متنافي نيستند. ما ديدگاهي كه تصور كند اينها با هم نمي‌سازند و يا بايد اين را انتخاب كرد يا آن را، قبول نداريم. اين نكته بايد در همه موارد هم در كاهش حجم دولت، هم در مسئله خصوصي‌سازي، هم در نگاه كلي به مسائل اقتصادي و هم در تقسيم منابع ميان بخش خصوصي و بخش تعاوني و بخش دولتي رعايت شود» (ديدار با رئيس جمهور و اعضاي هيئت دولت، 4/6/83)
«بعضي اين‌طور تصور مي‌كردند شايد حالا هم تصور كنند كه ما بايستي دوره‌اي را صرف رشد و توسعه كنيم و وقتي كه به آن نقطه مطلوبيت رسيديم، به تأمين عدالت اجتماعي مي‌پردازيم. اين فكر اسلامي نيست. «عدالت» هدف است و رشد و توسعه مقدمه عدالت است». (ديدار با رئيس جمهور و هيئت وزيران به مناسبت بزرگداشت هفته دولت، 8/6/74)
4- سرعت در توسعه
مقام معظم رهبري با اشراف به وضعيت و جايگاه كشور ما در توسعه و عنايت به عقب ماندگي‌هاي تاريخي كشور در اين حوزه، بر اعتماد به نفس ملي، عزم ملي و نوآوري در توسعه تأكيد دارند. ايشان تأكيد دارند كه با توجه به ظرفيت‌ها و قابليت‌هاي بالاي كشور در همه حوزه‌ها، معتقدند ما مي‌توانيم راهي را كه ديگران در مدت طولاني طي كرده‌اند، در مدت كوتاهي سپري كنيم و توسعه كشور را سامان ببخشيم. حال با توجه به درك محوريت توسعه در ذهن و انديشه مقام معظم رهبري، مفاهيم و ايده‌پردازي‌هاي ايشان معناي عميق‌تري پيدا مي‌كند. با تفطن به اين بحث آشكار مي‌شود كه در واقع ايشان براي توسعه كشور در صدد طرح مفاهيم مورد نياز هستند. مفاهيمي چون اعتماد به نفس ملي، نياز ما به سه عين (عقل، علم، عزم) انضباط اجتماعي و روحيه كار اقتصادي در اداره كشور، طرح مفهوم كارآمدي در حوزه‌هاي مختلف به خصوص اقتصاد، مهندسي فرهنگي، اميد، همبستگي ملي، مشاركت اجتماعي، اتحاد ملي، انسجام اسلامي، نوآوري و شكوفايي و بسياري مفاهيمي ديگر در ارتباط با همديگر معنا مي‌يابند و همه با هم فضاي توسعه كشور را فراهم مي‌سازند. از اين زاويه است كه مقام معظم رهبري با طرح مفاهيم معنوي و ديني بعد ارزشي و اعتقادي توسعه را شكل مي‌دهند، طرح مفاهيمي چون سال امام علي (ع)، سال پيامبر و ... نشان مي‌دهد كه چگونه مفاهيمي از سنخ توسعه با مباحث معنوي پيوند مي‌خورند و چگونه معنويت، اساس توسعه قرار مي‌گيرد.
هدايتگري جريان‌هاي اجتماعي و سياسي
يكي از ويژگي‌هاي كم‌نظير مقام معظم رهبري در حوزه انديشه كه در تداوم شيوه رهبري حضرت امام (ره) بروز مي‌كند، اين است كه ايشان انديشه‌هاي نو و مفاهيم جديد را در همراهي با جامعه و به مرور زمان با توجه به آماده سازي بسترهاي لازم در درون گروه‌هاي اجتماعي و سياسي مطرح مي‌سازند و اين از خصلت‌هاي يك رهبر ژرف‌نگر و دورانديش است. اين بدين معناست كه ايشان مفاهيم اجتماعي و سياسي را به يكباره و بدون مقدمه‌چيني و آماده‌سازي بسترهاي لازم بيان نمي‌كنند و اجازه مي‌دهند كه جامعه به مرور با اين مفاهيم خو بگيرند و با ايشان همراه شوند. علاوه بر اين، ايشان تلاش دارند كه جامعه در حوزه‌هاي مختلف مسير بلوغ را خود طي كنند و ايشان صرفاً از منظر هدايتگري و رهبري در اين مباحث حضور مي‌يابند.
مثال عيني اين ويژگي انديشه‌اي، برخوردي است كه ايشان با گروه‌هاي مختلف سياسي داشته‌اند. آن زماني كه جرياني به نام اصلاح‌طلبي در كشور شكل گرفت و گروهي مفاهيمي را در قالب و در ذيل ايده اصلاح‌طلبي طرح كردند، گروه‌هايي از جامعه اين ايده را مغاير با آرمان‌هاي انقلاب و ارزش‌هاي نظام قلمداد كردند ولي مقام معظم رهبري در عين تأكيد اصلاح‌طلبي و تأكيد بر اهميت و ضرورت اصلاح‌طلبي، در صدد هدايت اين فكر در مسير درست برآمدند و به ايده‌پردازي پرداختند: «امروزه يكي از واژه‌هاي رايج، واژه «اصلاح‌طلبي» است. من در نماز جمعه هم گفتم، بارها هم تكرار كرده‌ام، بنده معتقدم اصلاح‌طلبي جزء ذات انقلاب است. اصلاً انقلاب، يعني يك حركت بزرگ و رو به جلو، كه اين حركت هرگز ايستايي ندارد و به طور دائم پيشرونده است. اين پيشروندگي يعني همان اصلاح‌طلبي». (بيانات رهبر معظم انقلاب در جمع دانشجويان و اساتيد دانشگاه صنعتي اميركبير 9/12/79)
ايشان علاوه بر تأييد رويكرد اصلاح‌طلبانه درصدد برآمدند تا از منظر هدايتگري مؤلفه‌هاي لازم براي تدوين يك انديشه اصلاح‌طلبي اصيل را طرح نمايند، ايشان فرمودند كه اصلاً اصلاحات بايد ضابطه‌مند باشد، نسبت آن با قانون اساسي و آرمان‌هاي امام و انقلاب بايد مشخص گردد، سرعت اصلاحات در حوزه‌هاي مختلف اهميت دارد و بسياري توصيه‌هاي ديگر در زمينه اصلاح‌طلبي كه مي‌توانست نقش اساسي در هدايت انديشه اصلاح‌طلبي در مسير درست ايفا نمايد. ايشان در جايي فرمودند كه اصلاحات بايد تعريف درست و معين و شفافي داشته باشد و پس از آن خود ايشان تعريفي از اصلاحات ارائه كردند و فرمودند اصلاحات يعني مبارزه با فقر، فساد و تبعيض. اين بيان، از جمله مصاديق مظلوميت انديشه ايشان است.
گروه اصلاح‌طلبان، به دلايل سياسي اين بحث را بايكوت كردند و تلاش نمودند هرگز تعريف اصلاحات از مفاهيم مبارزه با فقر و فساد و تبعيض بهره‌اي نگيرند. برخي كسان ديگري كه بعداً اصولگرا نام گرفتند و مدعي اطاعت از رهبري بودند و هستند، برخورد سطحي، شعاري و احساسي و احياناً ابزاري با اين تعريف داشتند و كمتر به عمق و اساس آن پرداختند. با اين دو رويكرد معيوب بود كه اين ايده راهگشا نتوانست ظرفيت‌هاي خود را در حل مسائل كشور بروز بدهد. به روش علمي، معقول و واقع‌بينانه مي‌توان نشان داد كه «فقر و فساد و تبعيض» قابليت توضيح همه مسائل و مشكلات ما در حوزه‌هاي مختلف فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي و اداري را دارند و تدوين برنامه‌هاي علمي و درست براي رفع و مبارزه با فقر و فساد و تبعيض، دامنه گسترده‌اي از اصلاحات در همه حوزه‌ها را در برمي‌گيرد. مبارزه با فقر، در محافل علمي و اجرايي دنيا، ادبيات گسترده و غني دارد و ابعاد مختلف فرهنگي، اقتصادي و حتي سياسي را در برمي‌گيرد. شما بايد براي مبارزه با فقر، روندهاي اقتصادي، ساختارهاي معيوب سازمان توليد و مصرف در كشور و بسياري حوزه‌هاي ديگر را اصلاح كنيد. فساد هم صرفاً فساد اقتصادي نيست بلكه فساد سياسي، اخلاقي، فرهنگي و اجتماعي، حوزه‌هاي ديگر فساد است كه براي مبارزه با اين ابعاد بايد برنامه‌هاي وسيع و گسترده اصلاحي تدوين گردد. تبعيض سياسي، قضايي، جنسي، منطقه‌اي، قوميتي و حوزه‌هاي ديگر اجتماعي نياز به اصلاحات عميق و كارساز دارد.
به نظر بنده بسيار بعيد است كه مشكلي در كشور وجود داشته باشد و ذيل اين سه معضل اساسي مورد نظر مقام معظم رهبري نگنجد، اينجاست كه آشكار مي‌شود كه منظور ايشان از اصلاحات به مثابه مبارزه با فقر و فساد و تبعيض، اصلاحاتي همه جانبه، گسترده و عميق است. اما برخورد سطحي و شعاري با اين مفاهيم باعث شد كه به مبارزه با فقر صرفاً در حد توزيع پول محدود گردد. مبارزه با فساد، در حد شعار و مچ‌گيري‌ها و افشاگري‌هاي آنچناني باقي بماند و هرگز به اصلاح رويه‌ها، ساختارها و مناسبات و روابط فسادزا گسترش پيدا نكند. براي تبعيض هم كه هيچ برنامه منظم و مدون و معقولي ارائه نشده است.
پس از رواج اصلاح‌طلبي، جرياني موسوم به اصولگرايي در حوزه‌هاي مختلف مطرح شد. مقام معظم رهبري در طرح مفهوم اصولگرايي هم به هدايتگري پرداختند و تلاش نمودند انديشه اصولگرايي را غني‌تر سازند و در جهت تعميق آن و هدايت اصولگرايان در مسير درست، ايده‌هاي جديدي را ارائه نمايند. ايشان ابعاد مختلف اصولگرايي و مؤلفه‌هاي محوري آن را توضيح دادند و مسئله اصولگرايي را ستودند اما به اين نكته هم توجه دادند كه نبايد مفهوم اصولگرايي محدودنگر و تنگ‌نظرانه باشد و دايره طرفداران انديشه اصولگرايي محدود گردد. «اصولگرايي به حرف نيست. اصولگرايي در مقابل نحله‌هاي سياسي رايج كشور هم نيست؛ اين غلط است كه ما كشور يا فعالان سياسي را به اصولگرا و اصلاح‌طلب تقسيم كنيم. اصولگرا و فلان؛ نه اصولگرايي متعلق به همه كساني است كه به مباني انقلاب معتقد و پايبندند و آنها را دوست مي‌دارند؛ حال اسمشان هر چه باشد». (بيانت رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار مسئولان و كارگزاران نظام جمهوري اسلامي، 29/3/85)
رهبر معظم انقلاب در ادامه همان بينش منظومه‌اي و در راست هدايتگري جريان‌هاي سياسي به آرمان‌هاي انقلاب، هنگامي كه فضا را ياراي ارائه ابتكاري و نوآورانه آماده مي‌بينند با نفي دوگانه انگاري‌هاي تصنعي و مرزبندي‌هاي نادرست ميان نيروهاي انقلاب، به ترسيم افق‌هاي جديد براي آينده نظام مي‌پردازند. اين افق جديد يكي ديگر از همان ابعاد مغفول مانده و مظلوم انديشه رهبري است كه عمق و ابعاد آن مورد توجه جدي قرار نگرفته است. مقام معظم رهبري وقتي احساس كردند كه از يك طرف مفاهيم اصولگرايي و اصلاح‌طلبي به باروري و بلوغ خوبي رسيده‌اند و از طرف ديگر اتفاقي رخ داده كه اين دو مفهوم در برابر هم و متفاوت و متقابل با هم تعريف شده‌اند و گروه‌هاي مختلف تلاش مي‌كنند اگر اصولگرا هستند از مفاهيم اصلاح‌طلبي بهره‌اي نگيرند و اصلاح‌طلبان از توجه به مفاهيم و مؤلفه‌هاي فكر اصولگرايي ابا دارند؛ لذا با طرح مفهوم «اصولگرايي اصلاح‌طلبانه» هم اين دوگانگي را شكستند و هم اين نكته مهم را گوشزد كردند كه اصولگرايي بدون اصلاح‌طلبي و توجه به ارزش‌ها و اصول اسلام و انقلاب و يا كم‌توجهي به پويايي و پيشرفت و تحول زمانه ممكن است جمود فكري و عقب‌ماندگي عملي ايجاد كند و پيشرفت و نوآوري و اصلاح‌طلبي بدون اصولگرايي يعني عطف توجه به تحول و تغيير و پيشرفت بدون عنايت كافي به چارچوب‌ها و مباني. اين تحول امكان دارد ما را از مسير اصلي منحرف كند و پيشرفت و تحولي هم كه فراهم مي‌آيد تحولي معيوب و مشكل‌ساز خواهد بود:
«بنده دعواي اصلاح‌طلب و ا اصولگرا را هم قبول ندارم. اين تقسيم‌بندي را غلط مي‌دانم. نقطه مقابل اصولگرا، اصلاح‌طلب نيست؛ نقطه مقابل اصلاح‌طلب، اصولگرا نيست. نقطه مقابل اصولگرا، آدم بي‌اصول و لاابالي است؛ آدمي كه به هيچ اصلي معتقد نيست؛ آدم هرهري مذهب است. يك روز منافع او با فضاي عمومي ايجاب مي‌كند كه به شدت ضد سرمايه‌گذاري و سرمايه‌داري حركت كند. يك روز هم منافعش يا فضا ايجاب مي‌كند كه طرفدار سرسخت سرمايه‌داري شود؛ حتي به شكل وابسته و نابابش! نقطه مقابل اصلاح‌طلبي، افساد است. بنده معتقد به اصولگراي اصلاح طلبم؛ اصول متين و متقني كه از مباني معرفتي اسلام برخاسته، با اصلاح روش‌ها به صورت روز به روز و نو به نو ... ما بايد روش‌ها را اصلاح كنيم. در روش‌ها اشتباه و نقص وجود دارد. گاهي به مرحله‌اي مي‌رسيم كه امروز ديگر جواب نمي‌دهد؛ بايد مرحله ديگري را شروع كنيم. حفظ اصول و اصلاح روش‌ها، معناي اصلاح‌طلبي است». (بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي ايران در ديدار دانشجويان و اساتيد دانشگاه‌هاي استان كرمان، 19/2/84)
اعتقاد و التزام كامل به مردم‌سالاري ديني
رهبر معظم انقلاب انديشه‌هاي پيشرو و راهبرنده براي هدايت جامعه ارائه مي‌كنند اما همه اينها را در چارچوب «مردم سالاري ديني» و در ارتباط متقابل با جامعه و مردم طرح كرده و پيش مي‌برند و به ظرفيت‌ها، علايق و جهت‌هايي كه از روند مردم سالاري ديني براي اداره كشور در حوزه‌هاي مختلف حاصل مي‌شود، توجه دارند و به گونه‌اي نيست كه بدون توجه به آمادگي‌هاي جامعه، يك مسئله را به يكباره طرح و پيگيري نمايند.
آنگاه كه جامعه را آماده مي‌بينند انديشه و ايده‌اي را طرح مي‌كنند و هر چقدر كه جامعه و مردم و گروه‌هاي فكري و سياسي از اين ايده‌ها استقبال و در پيگيري آن تلاش مي‌كنند اين ايده‌ها را بسط بيشتري مي‌دهند. موارد متعددي مي‌توان نشان داد كه به جاي اينكه يك انديشه را به يكباره ارائه كند در طول زمان و به مرور آن را طرح مي‌نمايند. ايشان در انتخابات مختلف پس از طي مراحل قانوني، آنچه را كه مورد انتخاب مردم باشند، مي‌پذيرند و البته در صدد هدايت جريان و فكر و شخص يا گروهي كه در انتخابات برگزيده مي‌شوند برمي‌آيند و اگر هم انحراف يا اشكال اساسي در موارد اداره نهادهاي مورد انتخاب مردم ببينند، به نسبت عمق و گستره اين انحراف يا اشكال، عكس‌العمل لازم را نشان مي‌دهند. ولي كاملاً به مردم سالاري ديني التزام دارند و اين امر را هم به صورت نظري و هم عملي رعايت مي‌فرمايند. در عرصه عمل، احتياط كامل دارند كه رأي و نظر ايشان آشكار نشود و اجازه مي‌دهند خود مردم با تشخيص خود، انتخاب مورد نظرشان را انجام دهند و ايشان صرفاً به مؤلفه‌ها و شاخصه‌هاي انتخاب درست اشاره مي‌نمايند. در عرصه نظر هم با جرياني كه مورد انتخاب مردم واقع مي‌شود همراهي هدايت‌گرانه پيشه مي‌كنند.
نگاه فرهنگ‌محور به سياست، اقتصاد و همه امور
انقلاب اسلامي يك انقلاب فرهنگي بود و تحول و رشد و تربيت فرهنگي مردم باعث پيروزي انقلاب شد. رهبر كبير انقلاب (ره) فرهنگ را زيربناي تحول بشر در همه حوزه‌ها و اصلاح فرهنگي را مبناي همه اصلاحات مي‌دانست. هدف اصلي انقلاب و نظام جمهوري اسلامي، تربيت انسان و ايجاد محيطي مناسب براي رشد مادي و معنوي اوست و مسلماً نيل به اين هدف تنها با نگاهي فرهنگي امكان‌پذير است. با توجه به اين موضوع و در درك منظومه‌وار انديشه رهبر معظم انقلاب، فرهنگ زيربناست. نگاه فرهنگي به امور مختلف اقتصادي، سياسي، بين‌المللي، نقطه برجسته و متمايز نگاه ايشان است. ايشان بر مبناي فرهنگ ساير حوزه‌هاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و حتي بين‌المللي را مورد تحليل قرار مي‌دهند و ثمره شيرين نگاه فرهنگي به امور مختلف چيزي است كه پژوهشگران ما مي‌توانند با كاوش بيشتر در انديشه‌هاي رهبري آن را آشكار سازند: «آرمان اصلي ملت ايران رسيدن به جامعه‌اي رشيد، موحد، پرنشاط، پراميد، عدالت‌طلب، داراي اعتماد به نقس، پركار، پيشرو، پيشرفته، داراي توكل و برخوردار از روح ايثار و گذشت است و «فرهنگ» مهم‌ترين عامل دستيابي به اين هدف والاست ....
فرهنگ عمومي علاوه بر رفتارهاي فردي و اجتماعي در تصميم‌سازي‌ها و تصميم‌گيري‌هاي حكومتي نيز كاملاً مؤثر است و به همين علت بايد آن را به شكلي صحيح، تبيين و پيگيري كرد». (ديدار اعضاي شوراي عالي انقلاب فرهنگي با رهبر معظم انقلاب، 17/9/86) ايشان پس از آنكه رهنمودهاي كلان و خرد خود را در حوزه فرهنگ و آسيب شناسي مسائل و نهادهاي فرهنگي و تبيين فرهنگ به عنوان زيربناي همه امور ارائه مي‌كند، نهايتاً مفهوم محوري «مهندسي فرهنگي» را براي سامان دادن فرهنگ به عنوان بنيان همه امور و اساس همه تحولات و پيشرفت‌هاي كشور طرح مي‌نمايند، جهت‌هاي اصلي مهندسي فرهنگي را معين مي‌فرمايند و از نهادهاي مسئول، پژوهشگران و صاحب‌نظران مي‌خواهند كه اين جهت‌هاي اصلي را بسط دهند و تعميق ببخشند: «فرهنگ يك سيستم است و داراي انواع و اجزايي است و مهندسي فرهنگ به عنوان يك مهندسي سيستم بايد انجام پذيرد. فرهنگ يك جامعه اساس هويت آن جامعه است. فرهنگ كه مي‌گوييم اعم از مظاهر فرهنگي، مانند زبان و خط و امثال اينها و آنچه باطن و اصل تشكيل دهنده پيكره فرهنگ ملي است مثل: عقايد، آداب اجتماعي، مواريث ملي، خصلت‌هاي بومي و قومي. اينها اركان و مصالح تشكيل دهنده فرهنگ يك ملت است. فرهنگ داراي انواعي است و در مهندسي فرهنگ همه انواع فرهنگ بايد مهندسي شوند. انواع فرهنگ عبارتند از: فرهنگ ملي، عمومي، تخصصي، فرهنگ سازماني.) (سال 1383)
در حوزه فرهنگ يك نگاه معتدل و معقول و با شناخت درست و عميق از ماهيت فرهنگ و جامعه بر انديشه رهبري حكمفرماست و ايشان هميشه در اين حوزه (و البته همه حوزه‌هاي ديگر) بر ميانه‌روي و يك مسير معقول و آگاهانه تأكيد دارند:
«ما نه معتقد به ولنگاري و رهاسازي هستيم كه به هرج و مرج خواهد انجاميد، نه معتقد به سخت‌گيري شديد، اما معتقد به نظارت، مديريت، دقت در برنامه‌ريزي و شناخت درست از واقعيات هستيم».
«ما نمي‌خواهيم با نگاهي افراطي به مقوله فرهنگ نگاه كنيم. بايستي نگاه معقول اسلامي را ملاك قرارداد و نوع برخورد با آن را بر طبق ضوابطي كه معارف و الگوهاي اسلامي به ما نشان مي‌دهد، تنظيم كرد. برخورد افراطي از دو سو امكان‌پذير است و تصور مي‌شود: يكي از اين دو طرف كه مقوله فرهنگ را مقوله‌اي غيرقابل اداره و غيرقابل مديريت بدانيم، مقوله‌اي رها و خودرو كه نبايد سر به سرش گذاشت و وارد آن شد. متأسفانه اين تفكر در جاهايي است و عدده‌اي طرفدار رها كردن و بي‌اعتنايي كردن و بي‌نظارتي در امر فرهنگ هستند. اين تفكر، تفكر درستي نيست و افراطي است. در مقابل، تفكر افراطي ديگري وجود دارد كه آن سخت‌گيري خشن و نظارت كنترل‌آميز بسيار دقيق است. اين تفكر هم به همان اندازه غلط است. نه مي‌شود فرهنگ را رها كرد كه هرچه پيش آمد پيش بيايد، نه مي‌شود آن طور سخت‌گيري‌هاي غلطي را كه نه ممكن است و نه مفيد، الگو قرار داد». (سال 1383)
محوريت عدالت در منظومه انديشه رهبري
علاوه بر آنچه پيرامون محوريت، عدالت در توسعه و جايگاه آن در انديشه رهبري گفته شد، نگاه عدالت‌محور به همه امور اجتماعي از خصيصه‌هاي اصلي انديشه مقام معظم رهبري است. از ديدگاه مقام معظم رهبري، «عدالت» به عنوان يكي از اركان اصلي اسلام و تشيع، والاترين جايگاه را در نظام اسلامي از آن خود مي‌سازد. در نظام اسلامي هر مقوله‌اي تنها آن هنگام از اعتبار برخوردار است كه در راستاي نيل به جامعه عادلانه و عدالت اجتماعي باشد. توسعه واقعي نيز تنها در اين راستا امكان تعريف و توسيع مي‌يابد: «در يك نظام اجتماعي، عدل از همه چيزها بالاتر و باارزش‌تر است. عدالت، هدف تشكيل نظام‌هاي الهي و فرستادن پيامبران خداست. عدالت، از بين رفتن تبعيض و فقر و جهل و محروميت و ناداني‌هاي نفوذ و رسوب كرده و در اذهان بخشي از مردم در گوشه و كنار كشور، چيزهايي است كه بايد انجام گيرد. ما اگر سازندگي را باز هم پيش ببريم اما در جهت استقرار عدالت و از بين رفتن تبعيض و ايجاد برابري حقوق و احياي كرامت زن و مرد مسلمان فعاليتي نكنيم، موفقيتي به دست نياورده‌ايم. موفقيت، آن وقتي است كه بتوانيم معنويت و دين و اخلاق و عدالت و معرفت و سواد و توانايي‌هاي گوناگون را در ميان جامعه مستقر كنيم». (در اجتماع بزرگ مردم اهواز 18/12/75)
زندگي مسلمان‌وار و نيل به سعادت دنيوي و اخروي تنها آن هنگام ميسر مي‌شود كه عدالت سرلوحه كليه امور جامعه قرار گيرد:
«حيات طيبه اسلامي، زندگي‌اي است كه در آن، راه رسيدن به معنويت و اهداف و سرمنزل‌هاي نهايي اين راه از زندگي دنيوي مردم عبور مي‌كند. اسلام دنياي مردم را آباد مي‌كند، منتها آبادي دنيا هدف نهايي نيست. هدف نهايي عبارت است از اينكه انسان‌ها در زندگي دنيوي از معيشت شايسته و مناسب، از آسودگي و امنيت خاطر و از آزادي فكر و انديشه برخوردار باشند و از اين طريق به سمت تعالي و فتوح معنوي حركت كنند. حيات طيبه اسلامي شامل دنيا و آخرت هر دو است. مسئله اين است كه زندگي دنيوي كه به سمت اهداف الهي حركت مي‌كند بايد زندگاني حقيقي و راستين عادلانه را براي مردم تأمين كند. در اسلام، عدالت مسئله بسيار مهمي است. ارزشي كه از نظر اسلام به هيچ وجه و در هيچ شرايطي مورد مناقشه قرار نمي‌گيرد، عدالت است. عدالت، هدف پيغمبران است؛ هدف انقلاب اسلامي هم بوده است. در سايه عدالت، زندگي مردم مي‌تواند با رفاه و توسعه مادي به سمت اهداف معنوي هم حركت كند». (در ديدار با نخبگان استان كرمان، 18/2/84)
نكته بسيار مهم اينكه ايشان عدالت را در رابطه و پيوند عميق با دو مفهوم ديگر معنا مي‌كنند و به اين امر مهم توجه مي‌دهند كه اگر عدالت در پيوند اين با اين دو مفهوم نباشد، عدالت نيست و اشكالات اساسي ايجاد مي‌شود: «من مي‌خواهم اين نكته را هم عرض كنم كه اگر بخواهيم عدالت به معناي حقيقي خودش در جامعه تحقق پيدا كند، با دو مفهوم ديگر به شدت در هم تنيده است؛ يكي مفهوم عقلانيت است، ديگر معنويت. اگر عدالت از عقلانيت و معنويت جدا شد، ديگر عدالتي كه شما دنبالش هستيد نخواهد بود. عقلانيت به خاطر اين است كه اگر عقل و خرد در تشخيص مصاديق عدالت به كار گرفته نشود، انسان به گمراهي و اشتباه دچار مي‌شود؛ خيال مي‌كند چيزهايي عدالت است در حالي كه نيست و چيزهايي را هم كه عدالت است گاهي نمي‌بيند. بنابراين عقلانيت و محاسبه يكي از شرايط لازم رسيدن به عدالت است. بنابراين اگر بخواهيد عدالت را به درستي اجرا كنيد احتياج داريد به محاسبه عقلاني و به كار گرفتن خرد و علم در بخش‌هاي مختلف تا بفمميد چه چيزي مي‌تواند عدالت را برقرار كند و اعتدالي را كه ما بناي زمين و زمان را بر اساس آن اعتدال خدادادي مي‌دانيم و مظهرش در زندگي ما عدالت اجتماعي است، تأمين كند. اگر عدالت را از معنويت جدا كنيم يعني عدالتي كه با معنويت همراه نباشد اين هم عدالت نخواهد بود. عدالتي كه همراه با معنويت و توجه به آفاق معنوي عالم وجود و كائنات نباشد، به رياكاري و دروغ و انحراف و ظاهرسازي و تصنع سازي تبديل خواهد شد». (سال 84 در ديدار با اعضاي هيئت دولت نهم)
اركان انديشه رهبري
حال پس از طرح مختصري از مؤلفه‌ها و محورهاي مهم انديشه منظومه‌اي رهبري، توجه به اركان انديشه ايشان هم اهميت دارد. مقام معظم رهبري براساس چه اركاني نسبت در برخورد با مسائل مختلف سياسي و اجتماعي مي‌انديشند و اين انديشه منظومه‌اي بر پايه چه اركاني استوار گشته است؟
1- عقلانيت:
نگاه عقلاني، با برنامه و محاسبه و هوشمندي و تدبر باعث مي‌شود كه در طي هر مسيري دچار لغزش و انحراف نشويم. دين‌مداري، عدالت‌خواهي، آزادي‌طلبي و هر آرمان اسلامي و انساني ديگر اگر با عقلانيت همراه نباشد، نه تنها ما را به سرمنزل مقصود نمي‌رساند بلكه مشكلات را پيچيده‌تر هم مي‌كند و موجب ايجاد انحراف هم مي‌شود: «اگر عدالت از عقلانيت و معنويت جدا باشد ديگر عدالتي كه شما دنبالش هستيد نخواهد بود، اصلاً عدالت نخواهد بود. عقلانيت به خاطر اين است كه اگر عقل و خرد در تشخيص مصاديق عدالت به كار گرفته نشود انسان به گمراهي و اشتباه دچار مي‌شود، خيال مي‌كند چيزهايي عدالت است در حالي كه نيست، و چيزهايي را هم كه عدالت است گاهي نمي‌بيند. بنابراين عقلانيت و محاسبه، يكي از شرايط لازم رسيدن به عدالت است». (سال 84 در ديدار با اعضاي دولت نهم) اين بيان نشان مي‌دهد كه به جاي مفهوم عدالت، هر آرمان و ايده ديگري را مي‌شود قرار داد و همه ارزش‌ها و آرمان‌ها بايد همراه عقلانيت تعريف شوند. تشخيص و پيگيري دشمن‌مداري، ارزش‌هاي ديني، آزادي‌خواهي و ديگر چيزها هم اگر همراه با عقلانيت نباشد، دچار گمراهي و اشتباه مي‌شويم.
2- اعتدال:
اعتدال را بايد از يك طرف دوري از افراط دانست و از طرف ديگر نگاه همه جانبه‌نگر به موضوعات اجتماعي. اگر در پيگيري آرمان‌ها و اهداف خود از يك طرف دچار تندروي و كندروي باشيم و از طرف ديگر حوزه‌اي را مغفول بگذاريم و همه حوزه‌ها را در ارتباط و در نسبت متعادل با هم پيگيري نكنيم، دچار عدم اعتدال گشته‌ايم. نگاه اعتدالي مقام معظم رهبري به همه حوزوه‌هاي انديشه و عمل آشكار است: «من از اول انقلاب تا حالا، حتي در آن روزهايي هم كه روزهاي بعضي از تحركات نامناسب بود و من به دانشگاه تهران مي‌آمدم و با جوان‌ها صحبت مي‌كردم، عقيده و سليقه‌ام همين بود كه دانشجو بايد از افراط و تفريط پرهيز كند. من با افراط‌كاري و زياده‌روي‌هاي گوناگون در هر جهتي موافق نيستم، با اعتدال، با روش منطقي و صحيح مسائل را دنبال كنيد». (17/7/86)
3- ارزش‌گرايي:
آنچه يك ركن خدشه ناپذير در انديشه مقام معظم رهبري است اعتقاد و پايبندي با تمام وجود به ارزش‌هاي اسلامي و انساني در همه حوزه‌هاست. ايشان به هيچ وجه حاضر به ذره‌اي كوتاه آمدن از اين ارزش‌ها نيستند و در جاي جاي انديشه‌هاي ايشان توجه به ارزش‌ها موج مي‌زند: «بايد در كليه مسائل و امور از جمله مقوله توسعه، در چارچوب ارزش‌ها، اهداف و معيارهاي اسلامي حركت كنيم... همه ابعاد توسعه يعني توسعه اقتصادي، سياسي، فرهنگي و اجتماعي بايد هماهنگ پيش رود و ضمن محور قرار دا