يادداشت/
نظام‌هاي مديريت هوشمند ترافيك‌شهري
راهبرد مديريت تقاضاي سفر در كلانشهرهاي مدرن دنيا از طريق پيگيري همزمان دو راهكار يعني توسعه حمل و نقل عمومي در دسترس، راحت، ايمن و پاك و محدود ساختن استفاده از خودروي شخصي بويژه در محدوده‌هاي مركزي شهر و ممنوعيت استفاده از خودروهاي آلاينده در كل شهر تحقق مي‌يابد.
حجت‌الله بهروز
در اكثر كلانشهرهاي دنيا كه از پيشرفت‌هاي عمده صنعتي و بازرگاني برخوردارند، منطقه تجاري مركزي (CBD) در نواحي مركزي شهر كه نوعاً از قدمت بيشتر و سابقه رونق فعاليت‌هاي تجاري برخوردار بوده و عمده مراكز دولتي و محلي در آنجا تمركز يافته‌اند، شكل مي‌گيرد.
به دليل بافت ويژه اين مناطق كه مشتمل بر ساختمان‌هاي متعدد، تراكم جمعيت و برخورداري از مسير‌هاي شرياني اصلي و محلي است، جذب فزاينده تقاضاي سفر جهت انجام فعاليت‌هاي تجاري و اداري باعث ايجاد ترافيك سنگين در شبكه معابر و به تبع آن آلودگي زيست محيطي و حتي در قدم بعدي لطمه به فعاليت‌هاي اقتصادي و تجاري به دليل دشواري دسترسي به اين مناطق مي‌شود. محدود بودن ظرفيت پذيرش شبكه معابر محلي در منطقه CBD و نيز محدوديت فضاهاي پارك (حاشيه‌اي و غير حاشيه‌اي) به وخامت وضع ترافيك در اين مناطق دامن مي‌زند.
ضمن آن‌كه به دليل خاصيت جذب سفر اين منطقه و ارتباط تنگاتنگ آن به شبكه بزرگراهي پيرامون شهر و ساير مناطق شهر در اضلاع شمالي، جنوبي، شرقي و غربي، ترافيك سنگين اين مناطق آثار انعكاسي فراواني بر ترافيك كل شبكه معابر بر جاي خواهد گذارد. به موارد فوق معضل آلودگي زيست محيطي مناطق مركزي شهر و تسري آن به كل شهر و حتي حومه‌ها را هم بايد افزود.
اما راهكار چيست؟ بلافاصله نخستين راه حل هايي كه به ذهن خطور مي‌كند «توسعه حمل و نقل عمومي»، «كاهش استفاده از خودروي شخصي»، «از دور خارج كردن خودروهاي فرسوده» و از اين دست راهكارها است كه به واقع نيز صحيح و منطقي هم هستند.
اما وقتي به اجراي اين راه‌حل‌ها مي‌رسيم، بايد بتوانيم پاسخ چند پرسش مهم و كليدي را هم بدهيم: هدف يا اهداف چيستند؟ كدام هدف مهمتر از بقيه است؟ از كجا شروع كنيم؟ يا به عبارتي كدام راه حل در اولويت است؟، چگونه اجرا كنيم؟ و...
پاسخگويي به اين پرسش‌هاي بسيار ساده، به واقع چندان هم ساده نيست! هنگامي‌كه در برنامه كلان حمل و نقل و ترافيك شهري، ايجاد يك نظام حمل و نقل روان، ايمن، مطمئن، در دسترس و پاك به عنوان چشم‌انداز شهر ترسيم مي‌شود، تحقق همه اين اهداف كه در كنار هم باعث تحقق كيفيت بالاي زندگي شهري مي‌گردد، دشوار و نيازمند تدابير ويژه است.
در كلانشهرهاي مدرن دنيا راهبرد مديريت تقاضاي سفر از طريق پيگيري همزمان دو راهكار يعني توسعه حمل و نقل عمومي در دسترس، راحت، ايمن و پاك و محدود ساختن استفاده از خودروي شخصي بويژه در محدوده‌هاي مركزي شهر و ممنوعيت استفاده از خودروهاي آلاينده در كل شهر تحقق مي‌يابد.
تعريف محدوده يا محدوده‌هاي كنترل شده تردد خودروهاي شخصي از ديرباز به عنوان يك روش محدود‌سازي تردد خودروهاي شخصي در مركز شهر مطرح بوده‌اند و بسياري از كلانشهرهاي دنيا از جمله نيويورك، توكيو، لندن، پاريس، سنگاپور و استكهلم از سال‌ها قبل اين تدبير را به‌طور جدي پياده‌سازي و دنبال نموده‌اند، جالب آن‌كه شهر تهران هم يكي از شهرهاي با سابقه در تعريف محدوده طرح ترافيك در دنيا است كه از حدود 32 سال قبل به اشكال مختلف اين محدوده را تعريف و اجرا نموده است.
اما فلسفه‌اي كه وراي تعريف اين محدوده‌ها است، چيست؟ همان طور كه گفته شد، كاهش استفاده از خودروي شخصي به دو هدف كمك به روان‌سازي ترافيك و باز شدن مسير براي حركت ناوگان حمل و نقل عمومي و دوم كمك به بهبود كيفيت شرايط آب و هوا در مناطق مركزي شهر، اما همزمان بايد تضمين نمود كه دسترسي شهروندان به مناطق مركزي شهر بويژه براي مراجعه‌هاي موردي سلب نخواهد شد.
حل اين جمع اضداد فقط از طريق طراحي يك نظام كنترلي قوي و اثربخش و وسواس در اجراي تمام عيار آن ممكن مي‌گردد.
يكي از مفاهيم بنيادين در ايجاد محدوديت تردد در مركز شهر استفاده از مكانيسم وضع عوارض تردد در محدوده طرح ترافيك است، به اين معنا كه از طريق تعيين عوارض قابل پرداخت براي استفاده از منطقه محدوده طرح، تلاش مي‌شود تا شهروندان را به تحليل هزينه -منفعت استفاده از خودروي شخصي سوق داد و از اين طريق بخشي از سفرهاي با خودروي شخصي يا به كلي حذف شوند و يا به مدل?هاي حمل و نقل عمومي انتقال پيدا كنند و در عين حال براي شهرونداني كه بالاجبار نيازمند به ورود به محدوده طرح با استفاده از خودروي شخصي هستند امكان مراجعه موردي فراهم شود.
شاخص‌ترين مدل مديريت تقاضا با استفاده از مكانيسم اخذ عوارض مدل اخذ عوارض بر اساس ميزان استفاده (Congestion Charging) است. اين مدل دقيقاً ريشه در مفهوم تخصيص يك امكان محدود به تقاضاي نامحدود در علم اقتصاد دارد،
مدل Congestion Charging محدود‌سازي استفاده از خودروي شخصي و همزمان ايجاد دسترسي براي مراجعه?كنندگان موردي به محدوده را مهيا مي‌سازد، قدم بعدي در اين مدل آن است كه حداقل شرايطي براي متقاضيان ورود به محدوده طرح از طريق پرداخت عوارض تعريف شود، مثلاً تعريف مجموعه‌اي از استانداردهاي مورد انتظار فني و زيست محيطي براي خودروهاي متقاضي ورود به محدوده؛ اين مهم كمك مي‌كند تا ضمن كاهش توأم با تضمين دسترسي خودروهاي شخصي به محدوده طرح ترافيك دغدغه بهبود شرايط زيست محيطي منطقه مركزي شهر نيز برآورده شود.
وقتي تك تك عناصر فوق الذكر را كنار هم قرار مي‌دهيم مي‌بينيم كه نيازمند يك نظام جامع نظارت و كنترل بر محدوده طرح ترافيك هستيم كه همزمان قادر به كنترل و اعمال قانون در خصوص خودروهاي غير مجاز باشد يا به عبارتي « اثربخشي» محدوديت تضمين گردد و در عين حال امكان دسترسي «عادلانه» و «مجاز» شهروندان به محدوده را فراهم آورد.
در شهر تهران از سال 89، حركت به سمت تحقق نظام Congestion Charging در دو مرحله آغاز شد، مرحله اول با هدف تحكيم محدوده طرح ترافيك و ايجاد يك نظام كنترل همه جانبه و دقيق بر ورود و تردد خودروها به داخل محدوده طرح ترافيك بود.
آمارهاي گذشته نشان مي‌داد كه علي‌رغم حضور ميداني افسران پليس راهنمايي و رانندگي در مبادي ورود به طرح ترافيك و تلاش همه جانبه آنها براي جلوگيري و اعمال قانون در خصوص خودروهاي غير مجاز، به دليل تعدد مبادي ورود به محدوده طرح ترافيك و دشواري كنترل دستي، روزانه عملاً چيزي در حدود دو برابر خودروهاي داراي آرم طرح ترافيك به صورت غير مجاز وارد طرح مي‌شدند و تنها درصد بسيار اندكي از آنها شناسايي و جريمه مي‌شدند كه اين مسئله به مرور باعث كمرنگ شدن مفهوم «محدوديت» ورود به طرح ترافيك شده بود.
راهكار استفاده شده، تجهيز 105 معبر ورودي طرح ترافيك به دوربين‌هاي داراي قابليت قرائت خودكار پلاك خودرو (ANPR) كه به نظام كنترلي امكان مي‌دهد تمامي خودروهاي ورودي به محدوده طرح را شناسايي نمايند و در مورد آن دسته از خودروهايي كه فاقد مجوز هستند و پلاك آنها در بانك اطلاعاتي خودروهاي مجاز ثبت نشده است، اعمال قانون صورت پذيرد. اين شيوه كنترلي به سرعت جواب داد، به‌طوري‌كه تعداد متخلفان ورود به محدوده طرح ترافيك از 160 هزار خودرو در روز پيش از پياده‌سازي سيستم جديد، به حدود 40 هزار خودرو در پائيز سال 1390 رسيد.
در آن مقطع مي‌شد به راحتي ادعا كرد كه تحكيم «اثربخشي» محدوديت اتفاق افتاده است، ليكن فناوري نوين به كار رفته در اين سيستم يك وظيفه مهم ديگر را نيز بر عهده داشت و آن تضمين «دسترسي عادلانه» و «مجاز» شهروندان به محدوده طرح ترافيك بود.
?مديرعامل شركت كنترل ترافيك شهرتهران