فيلمي که در اکران سوخت!
شاليزه عارف‌پور کارگردان فيلم "حيران" با گلايه از اکران نامناسب اين فيلم عنوان کرد، من هم دوست دارم فيلم دومم را به‌زودي بسازم اما دورنماي سينماي ايران در شرايط فعلي مه‌آلوده است.
به گزارش شهر و به نقل از مهر، در کارنامه شاليزه عارف‌پور قبل از ساخت اولين فيلم بلند سينمايي خود "حيران"، همکاري با کارگرداناني چون رخشان بني‌اعتماد، کيانوش عياري، احمدرضا هنرمند، ابراهيم حاتمي‌کيا و ... ديده مي‌شود. وي در بيست و هفتمين جشنواره فيلم فجر با "حيران" حضور داشت.
اين کارگردان زن سينماي ايران پس از نمايش‌هاي موفق اين فيلم در جشنواره‌هاي داخلي و خارجي، موفق شد پس از مدتي فيلم را در يک اکران محدود و به صورت تک سانس به نمايش در آورد که اين فيلم نيز با اين شرايط اکران موفقي نداشت. وي طي اين سالها امکان ساخت فيلم دوم خود را پيدا نکرده‌اس. در همين ارتباط با وي و فعاليتش در طي اين زمان گفتگو کرديم.
فيلم در جشنواره همان سال موقعيت خوبي داشت و من هم فکر مي‌کردم با اين شرايط، اکران خوبي در انتظار فيلم است. ولي با تغيير مديريت‌ها در سال 88 و فضاي اجتماعي جامعه از يک طرف ديگر باعث شد که اين پروسه به سرانجام نرسد. البته من بيشتر سال 88 براي نمايش "حيران" در جشنواره‌هاي خارجي در سفر بودم.
البته خانم بني‌اعتماد تهيه‌کننده فيلم و دفتر هدايت فيلم پخش‌کننده اثر، پيگيري‌هاي زيادي براي اکران فيلم در همان زمان، با وجود اينکه من نبودم، کردند اما به نتيجه نرسيدند. به هر حال بعد از گذشت مدتي، فقط به اين دليل که فيلم اکران شود، شرايط سانس هاي محدود و اکران تک سانس را پذيرفتند. در واقع طي جلساتي که براي اکران داشتيم، اين موضوع عنوان مي‌شد که سينماداران، "حيران" را نمي‌خواهند و آن را فيلم خاص مي‌دانند.
* "حيران" جدا از فضاي و داستان، بازيگر چهره نيز داشت، اين براي يک سينمادار کافي است. به هر حال "حيران" آخرين بازي مرحوم شکيبايي هم بود.
عارف‌پور: بله- اين موضوع را قبول دارم. از طرف ديگر فيلم به لحاظ داستاني که دنبال مي‌کرد، مي‌توانست براي جوانان نيز جذاب باشد و آنها بخشي از مخاطبان فيلم بودند. اما متاسفانه "حيران" در سکوت کامل اکران شد و شرايط اصلا خوب نبود. ما 5 سينما در اختيار داشتيم و به صورت تک سانس فيلم اکران مي‌شد. من اواسط اکران فيلم از سفر برگشتم و عملا ديگر نمي‌توانستم کاري کنم چون برنامه ريزي براي اين بخش انجام شده بود و هنوز هم از شرايط اکران فيلم ناراحتم.
* فکر مي‌کنم يکي از دلايل فيلم نساختن شما طي اين سالها، اکران نامناسب "حيران" بود.
عارف‌پور: اين شرايط براي اکران فيلم مايوس‌کننده بود. نمايش هر فيلمي براي مخاطب، به کارگردان انگيزه شروع فيلم بعدي را مي‌دهد. زيرا در جريان واکنش مخاطب قرار مي‌گيرد و مي‌تواند از اين طريق فضاي کار بعدي را فراهم کند. اما اتفاقي که در اکران براي "حيران" افتاد به جاي اينکه من را در مسير فيلمسازي جلو ببرد تا مدتي ثابتم نگه داشت و نمي‌دانستم بايد چه کاري براي آينده انجام دهم. هنوز فکر مي‌کنم "حيران" به نوعي در اکران سوخت.
* اما خوشبختانه فيلم با بسته‌بندي خوبي در شبکه نمايش خانگي توزيع شد. در کنار خود فيلم، يک پشت صحنه و حتي مصاحبه با عوامل نيز ديده مي‌شد.
عارف‌پور: خوشبختانه با موسسه شبکه نمايش خانگي "هفت" وارد قرارداد شديم که به فيلم علاقه‌مند بودند و زحمات زيادي براي نسخه ويدئويي فيلم کشيدند. روي تبليغات هم زمان گذاشتند.
* فروش فيلم در بازار خانگي چگونه بود؟
عارف‌پور: به نسبت خوب بود. فيلم به پخش دوم که نرسيد. البته خيلي هم ناراضي نبويدم.
* "حيران" در جشنواره‌هاي مختلف خارجي هم به نمايش درآمد. بازتاب‌ها چگونه بود؟
عارف‌پور: فيلم در بيش از 50 جشنواره خارجي به نمايش درآمد. خوشبختانه با مخاطبان خارج از کشور ارتباط خوبي برقرار کرد و جوايزي را هم دريافت کرديم. موضوع مهاجرت براي مخاطبان خارجي خيلي قابل لمس بود و با آن همذات پنداري کردند. اين فضا براي آنها تازگي داشت. به نوعي فيلم در اين جشنواره‌ها تبليغ دهان به دهان مي‌شد.
* اينکه فيلم با مخاطبان خارجي ارتباط برقرار کرده، اتفاق خوبي است اما به هر حال پرداختن به موضوع مهاجرت و زندگي افغانها در ايران خيلي براي مخاطب داخل کشور جذاب نيست. فکر نکرديد براي ساخت فيلم اول بهتر بود به سمت سوژه ديگري مي‌رفتيد.
عارف‌پور: من به نوعي سراغ اين سوژه نرفتم. بلکه سوژه فيلم سراغ من آمد. مدتي در خارج از تهران در منطقه پاکدشت در حال ساخت مستندي بودم که با تعدادي افغاني روبرو شدم. انها با شرايط بدي زندگي مي‌کردند. در همان زمان شنيدم که قرار است ديگر کارت‌هاي اقامت آنها را تمديد نکنند. اين مهاجرين بسيار نگران بودند وکساني که کارت نداشتند بايد ايران را ترک مي‌کردند.
تعدادي از آنها در ايران ازدواج کرده بودند و حتي صاحب فرزند شده بودند. اين موضوع براي آنها مشکل‌ساز شده بود. در همين ميان با يک خانواده برخورد کردم که به نوعي زندگي آنها مانند شخصيت ماهي (باران کوثري) در "حيران" بود و همسرش به دليل نداشتن کارت اقامت زنداني بود.
با ديدن آنها احساس کردم اين سوژه براي ساخت يک فيلم خوب است. زيرا موضوع روز اجتماعي و حتي تا حدودي سياسي بود. به همين دليل فکر کردم مي‌تواند با مخاطب ايراني نيز ارتباط برقرار کند. چون حتي تعدادي از زناني که با اين افغانها ازدواج کردند ايراني بودند. به هر حال اين اتفاقي بود که در جامعه ما افتاده بود. در حال حاضر که به آن زمان فکر مي‌کنم آنقدر فضاي فيلم برايم اميدوار کننده بود که فکر نمي‌کردم چنين اتفاقي براي فيلم در ايران بيفتد و به خوبي ديده نشود.
در آن سالها يک فيلمساز حداقل مي‌توانست شرايط اجتماعي و جامعه را نشان دهد و درباره آنها صحبت کند. حالا نه خيلي تند. اما مي‌شد با راهکارهايي چنين مسائلي را به تصوير کشيد. حتي در زماني که من روي فيلمنامه کار مي‌کردم برخي نشريات درباره مسائل و مشکلات افغانها گزارش‌هايي را منتشر مي‌کردند. يک نمايشنامه با اين مضمون نوشته شده بود و يا مهوش شيخ‌الاسلامي يک مستند هم ساخته بود. به همين دليل خيلي نگران ساخت اين فيلم و مشکلات آن نبودم.
من دو فيلمنامه ديگر بعد از "حيران" نوشتم که با هر شخصي براي ساخت آنها صحبت مي‌کنم، مي‌گويند نمي‌شود سراغ اين سوژه‌ها در شرايط فعلي رفت. باورم نمي‌شود در همين چند سال اخير به اين اندازه‌اي فضا بسته و محدود شده است و متاسفانه در اين شرايط خود سانسوري هم توسط فيلمساز به وجود مي‌آيد و حتي اطرافيان نيز تو را از ساختن چنين فيلم‌هايي منع مي‌کنند.
مدام شرايط بازدارنده است. در آن زمان ما باچنين سوژه‌هايي فقط نگران پيدا کردن تهيه‌کننده بوديم اما حالا نگراني و مشکلات چند برابر شده است.
بعد از اکران "حيران" من به‌عنوان يک کارگردان فيلم اولي مقابل تهيه‌کنندگاني قرار مي‌گيرم که معتقدند فيلم اول من فروش نداشته است. به همين دليل براي کار بعدي خيلي کمتر ريسک مي‌کنند. طي مذاکراتي که با برخي تهيه‌کنندگان داشتم، بيشتر آنها به يک بهانه‌اي نخواستند که با من همکاري کنند. فکر مي‌کنم با توجه به اکران محدودي که فيلم‌هاي از اين دست داشته‌اند، به نوعي يک انگ به ما خورده است که فيلم‌هاي اول اينها فقط در چند سينما و تک سانس اکران شده است و معلوم نيست در اين شرايط براي فيلم بعدي آنها چه اتفاقي بيفتد.
گاهي اوقات فکر مي‌کنم که بهتر است فيلم بعديم را با هزينه کمتر بسازم. اما باز نگراني پروانه نمايش دارم. اگر هم بخواهيم ويدئو کار کنم که بعيد است پروانه 35 بگيرم. انگار در يک برزخ قرار مي‌گيريم و نمي‌دانيم قرار است چه کاري انجام دهيم.
* همان طور که اشاره کرديد فيلم برخلاف اکران داخل کشور، در حضورهاي بين‌المللي به شدت با مخاطب ارتباط برقرار کرد و از آن استقبال شد. به هر حال همين بازتاب‌ها نيز کافي بود که شما براي ساخت فيلم دوم خود اقدام کنيد.
عارف‌پور: بله من دقيقا در همين سفرهاي نمايش فيلم در خارج از کشور بودم که طرح فيلم دومم شکل گرفت. خيلي هم هيجان زده بودم که بتوانم زودتر فيلم دومم را شروع کنم. فيلمنامه درباره تعدادي دختر و پسر جوان بود که مي‌خواهند از مرز ايران خارج شوند که يکي از آنها که دختر بود، براي اينکه احساس امنيت کند، خود را شبيه پسرها مي‌کند. که يک رابطه عاطفي هم در اين ميان شکل مي‌گيرد. به نوعي تم فيلم دوم من هم درباره مهاجرت بود. روي فيلمنامه هم خيلي کار کردم. اما شرايط به گونه‌اي بود که تصميم گرفتم به ساخت آن فکر نکنم.
بعد از آن، سال 89 صابر ابر يک طرحي با من در ميان گذاشت که در ارتباط با يک جمعي جوان بود که در چهار مهماني در چهار فصل شرکت مي‌کنند و داستان حول محور اتفاقات و تغييراتي که در اين چهار فصل براي اين افراد مي‌افتد، شکل مي گيرد. من با سينا آذين نويسنده کتاب به همراه جلساتي که با صابر ابر داشتيم نوشتن فيلمنامه را آغاز کرديم. عنوان فيلم "لطفاً با کفش پاشنه بلند راه نرويد" بود.
براي اين فيلمنامه با چند تهيه‌کننده وارد مذاکره شديم. يکي از آنها عنوان کرد که من براي اين فيلم بايد جذب سرمايه کنم و فقط 30 درصد مشارکت مي‌کنم. با يکي ديگر از تهيه‌کنندگان صحبت کردم که ايشان معتقد بودند تا حدودي بايد مضمون فيلمنامه تغيير کند و پايان خوبي داشته باشد.
با يک تهيه کننده ديگر خرداد ماه امسال تقريبا به نتيجه رسيديم. و بر همين اساس قرارشد رامبد جوان، صابر ابر، نگار جواهريان، سحر دولتشاهي، پگاه آهنگراني، ويشکا آسايش، ريما رامين‌فر در فيلم بازي کنند. جلسه‌اي با اين دوستان به همراه تهيه‌کننده داشتيم. اتفاقاً بازيگران در همان جلسه عنوان کردند که از نظر مالي حاضرند دوستانه کار کنند و به نوعي در آن شريک باشند.
قرار شد براي فيلمنامه پروانه ساخت بگيريم که مدير توليد کار عنوان کرد که فعلا شرايط خوبي براي گرفتن مجوز نيست و بيشتر فيلم‌ها پروانه نمي‌گيرند. در صورتي که با بازيگران به توافق رسيده بوديم و بهترين زمان براي شروع کار بود. بعد از اين موضوع هم دوباره با تهيه‌کننده صحبت کردند و ايشان معتقد بودند که اين فيلم بازگشت سرمايه ندارد.
* با وجود اين ترکيب خوب بازيگران؟
عارف‌پور: ايشان معتقد بودند که ديگر مخاطب به خاطر بازيگر به سينما نمي‌رود. به همين دليل چنين ريسکي نمي‌کنند و در قبال بازيگران مسئول هستند. چون مشخص نيست که وضعيت پروانه نمايش چگونه باشد.
* مهرداد ميرکياني همسر شما اتفاقاً از طراحان حرفه‌اي گريم در سينما است که سالها در اين زمينه فعاليت دارند. از طريق ايشان نتوانستيد با تهيه‌کنندگان ديگري وارد مذاکره شويد؟
عارف‌پور: من با خيلي از تهيه‌کنندگان از طريق ايشان جلسه گذاشتيم و صحبت کرديم. چون من خيلي از دوستان تهيه‌کننده را نمي‌شناختم. اما بحث اين نيست بلکه با توجه به شرايط موجود گويا قرار است ديگر فيلم اجتماعي ساخته نشود.
* در اين مدت به غير از نوشتن فيلمنامه کار ديگري هم دنبال کرديد؟
عارف‌پور: يک فيلم کوتاه 14 دقيقه‌اي با عنوان "چک" زمستان سال گذشته ساختم. فيلم کاملاً با بودجه خودم ساخته شد و فقط به اين دليل سراغ اين کار رفتم که از اين فضا دور نشوم و کاري انجام دهم. فيلم درباره يک زن بود و گرفتاري‌هايي که بابت يک چک در يک روز براي او پيش مي‌آيد.
* فکر مي‌کنم تنها دغدغه شما براي ادامه فعاليت‌تان، فيلمسازي در سينما است و به سراغ حرفه ديگري مانند ساخت تيزر، عکاسي و يا ساخت تله فيلم و سريال تلويزيوني نرفتند.
عارف‌پور: من حقيقتاً پيش از اين چهار فيلم مستند ساختم ولي توليد فيلم مستند به فضا و شرايط فيلمساز بر مي‌گردد. اين گونه آثار براساس يک برنامه‌ريزي دقيق مثل يک فيلم سينمايي ساخته نمي‌شوند و بايد کارگردان در آن رها باشد. به طور مثال بايد دوربين را در دست گرفته و براي مدتي به دنبال سوژه رفت و مشخص نيست اين کار چقدر طول بکشد. به هر حال به دليل فرزند کوچکي که دارم اين زمان‌بندي و شرايط برايم مقدور نيست. شايد بتوانم مثل گذشته يک کار کوتاه بسازم ولي شرايط مستند متفاوت است.
دوبار مجموعه‌اي لباس طراحي و يک نمايشگاه برگزار کردم. که البته بخش فروش هم داشتيم .اما بعد از مدتي احساس کردم اصلاً نمي‌توانم اين کار را ادامه بدهم. چون اهل خريد و فروش با دوستانم نيست. من بيشتر علاقمندم يک داستان تصويري براي مخاطبم تعريف کنم. به همين دليل سعي کردم در اين مدت از طريق ساخت فيلم کوتاه و يا نوشتن فيلمنامه و داستان، خودم را مشغول کار کنم.
* شما در کارنامه کاري‌تان همکاري با فيلمسازان معتبر و مختلفي ديده مي‌شد. آيا فکر نکرديد حالا که نمي‌توانيد فيلم خودتان را بسازيد براي اينکه از اين فضا دور نشويد دوباره کارهايي همچون گذشته با فيلمسازان ديگر انجام دهيد؟
عارف‌پور: من اتفاقاً سال گذشته براي فيلم رخشان بني‌اعتماد چندبار سر صحنه رفتم و در جريان کار بودم. حتي تلاش کردم هر کاري که مي‌توانم براي اين فيلم انجام دهم. ولي با زمان مدرسه رفتن پسرم به نوعي همزمان بود که نتوانستم شرايط را هماهنگ کنم.
من دوست دارم در سينما کار کنم. قطعاً در درجه اول مي‌خواهم کار خود را آغاز کنم. ولي اگر فکر کنم در کنار فيلمسازان ديگر، هنوز مي‌توام ياد بگيريم حتماً اين تجربه را انجام مي‌دهم. واقعاً دوست دارم با کيانوش عياري دوباره کار کنم و حتي دستياري وي را بر عهده گيرم. چون مي‌دانم که دوباره ياد مي‌گيرم. سر فيلم "حيران" هم در کنار بين اعتماد به‌عنوان تهيه‌کننده بسيار تجربه کردم.
* با توجه به اينکه دغدغه اصلي شما فيلمسازي است. فکر نمي‌کنيد مي‌توانيد به سراغ ساخت فيلم ديگري با مضمون متفاوت از فيلم اولتان برويد و به نوعي يک سبک ديگري را تجربه کنيد که امکان بيشتري براي ساخت آن وجود دارد.
عارف‌پور: "لطفاً با کفش پاشنه‌دار راه نرويد" يک فيلم اجتماعي است و نگاه روانشناختي نيز در آن ديده مي‌شود که مربوط به جوانان است. فيلم از لحظه‌هاي طنز زيادي برخوردار است و بسيار متفاوت از "حيران" است. به طوريکه اگر شخصي اين فيلم را ببيند متوجه نشود کارگردان اين دو فيلم يک نفر است. هنوز هم دلم مي‌خواهد اين فيلم ساخته شود و يک بعد ديگري از من و سليقه من ديده شود.
متاسفانه شرايط در سينما به گونه‌اي شده است که فيلمساز مجبور مي‌شود کمتر تفکر کند و بيشتر به سمت فيلم‌هاي برود که نگاه سطحي‌تر دارد. اما من هنوز نتوانستم با اين موضوع کنار بيايم که سلايق و علايقم در فيلمسازي را کنار بگذارم و به سراغ ساخت چنين فيلم‌هايي بروم و مي‌دانم که هرگز هم نمي‌توانم اين کار را بکنم .خوشبختانه دغدغه مالي ندارم و زندگي‌ام از راه سينما نمي‌گذرد که مجبور به ساخت فيلم‌هايي باشم که از من دور است.
* چرا به سراغ فيلم‌هاي تلويزيوني و يا سريال نرفتيد؟
عارف‌پور: قرار بود با سريال "راه شيري" همکاري کنم که اين مجموعه به سرانجام نرسيد. البته چند کارگردان بخش‌هايي از آن را ساخته بودند. ساخت چند تله فيلم هم به من پيشنهاد شد ولي نمي‌توانم تصورکنم که در 15 روز يک فيلم بسازم. احساس مي‌کنم اين گونه فيلم ساختن يعني سرسري گرفتن.
من عمدتاً از دسته فيلمسازاني هستم که براي ساخت يک فيلم خيلي زمان مي‌گذارم. به همين دليل شايد فقط تا آخر عمرم 5 فيلم بسازم. با توجه به اين موضوع نمي‌توانم سراغ تله فيلم بروم. ولي برخي آدمها مي‌توانند سالي يک فيلم بسازند و يا در مراحل تدوين يک کار به سراغ ساخت بعدي مي‌روند. اما فيلم براي من مانند يک بچه است که بايد بزرگ شود و من همراه او باشم.
* به هر حال ما چه زماني بايد به ديدن فيلم دوم شما بياييم؟
عارف‌پور: در شرايط فعلي فيلم اگر پروانه ساخت هم داشته باشد، مقوله گرفتن مجوز نمايش هم داستان ديگري است. من سالها در اين سينما فعاليت کردم و به نوعي با آن بزرگ شدم. قطعاً هم مي‌خواهم اين راه ادامه دهم. اما شرايط موجود به ما اجازه نمي‌دهد که کار کنيم. به هر شکلي که شده خودمان را به سينما مرتبط مي‌کنيم. من هم دوست دارم خيلي زود فيلم دومم را بسازم اما متاسفانه فعلا دورنما مه‌آلود است.