محسن پرويز در گفت‌وگو با شهر:
ادبيات ضدجنگ در ايران ناکام مي‌ماند/انتقاد از افول جايزه کتاب سال دفاع مقدس
نويسنده و معاون فرهنگي سابق وزير ارشاد، معتقد است ادبيات ضدجنگ در کشوري که مردم آن در مقابل هجوم بيگانه از خود دفاع کرده‌اند، رشد نمي‌کند.
محسن پرويز نويسنده در گفت‌وگو با خبرنگار شهر گفت: مجموعه آثار مکتوبي که در حوزه دفاع مقدس منتشر مي‌شوند، شامل انواع آثار پژوهشي، آموزش نظامي و انتقال تجربيات است و از طرف ديگر، بخش‌هايي از هنر مکتوب در شاخه شعر و داستان نيز به دفاع مقدس اختصاص مي‌يابد.
وي ادامه داد: در ميان انواع ادبي در اين حوزه، برخي در کشور ما بالندگي بيشتري يافته‌اند که در ادبيات جنگ ساير کشورها، شايد نتوانيم نمونه‌هاي چنداني از آن را ببينيم. از جمله آثاري که اخيرا مورد توجه قرار گرفته و به‌صورت ريشه‌اي به آن‌ها پرداخته شده است؛ مانند «دا»، «نورالدين پسر ايران» و «پايي که جا ماند» که چيزي بين خاطره، زندگي‌نامه و حتي مي‌توان گفت داستان بلند هستند و يک نوع ادبي جديد ايجاد کرده‌اند.
پرويز درباره نقش جايزه کتاب سال دفاع مقدس در ادبيات اين حوزه، توضيح داد: درباره اين جايزه، مي‌توان گفت تاثيرگذاري آن يکنواخت و يکسان نبوده و در طول سال‌هاي برگزاري، بسته به تبليغاتي که براي آن صورت گرفته يا نگرفته، تاثيرات آن نيز کم و زياد شده است.
وي تاکيد کرد: به نظر مي‌رسد اين تاثيرگذاري در برخي دورهها به دليل تبليغات خوب يا شرايط اجتماعي و بستر مناسبي که با گرايش مردم به اين ادبيات همراه بوده، بيشتر و بهتر است و آثار فاخر و برجسته زيادي در اين دورهها خلق شدهاند.
اين نويسنده خاطر نشان کرد: ولي در برخي دورهها، اين تايرگذاري کمتر بوده است. به نظر مي‌رسد در سه چهار سال اخير، جايزه کتاب سال دفاع مقدس، تاثيرگذاري گذشته را نداشته و دچار افول شده است؛ ولي در حوزه ادبيات دفاع مقدس آثار خوبي در اين سالها آفريده شده که البته لزوما نتيجه برگزاري اين جايزه نيست.
پرويز درباره ظهور ادبيات ضدجنگ در ايران، گفت: ادبيات جنگ يا ادبيات ضدجنگ که در ساير کشورها مي‌بينيم، نبايد مترادف با ادبيات دفاع مقدس در ايران تلقي شود. اگر ما بخواهيم ادبياتي مشابه ادبيات دفاع مقدس را بررسي کنيم، طبعا نبايد آن را در کشوري چون آمريکا جستجو کنيم؛ زيرا مردم آمريکا هرگز به‌طور مستقيم درگير جنگ نبوده‌اند و هميشه ميدان جنگ آمريکا، از اين سرزمين فرسنگ‌ها فاصله داشته است.
وي افزود: علاوه بر آن، در عموم جنگ‌هايي که آمريکا داشته، سربازاني پول گرفته‌اند و براي دولت آمريکا جنگيده‌اند و اين به هيچ عنوان قابل مقايسه با دفاع مقدس و مبارزه داوطلبانه در ايران نيست. اگر بخواهيم مشابهي براي ادبيات دفاع مقدس بيابيم، بايد آن را در کشورهاي اروپايي و تحت عنوان ادبيات مقاومت که در جبهه متفقين شکل گرفته جستجو و آناليز کنيم.
معاون فرهنگي سابق وزير ارشاد گفت: در واقع ادبيات مقاومت کشورهاي بزرگ اروپايي که در آن دوره اشغال‌شده‌اند، مثل فرانسه، با ادبيات دفاع مقدس قابل مقايسه است. در اين مقايسه بايد ببينيم در ادبيات اين کشورها، که مورد تهاجم قرار گرفته‌اند، اثري از مذمت دفاع در برابر اشغال نازي‌ها هست يا نه. اگر چنين مذمتي را در ادبيات اين کشورها بيابيم، مي‌توانيم ادعا کنيم که حضور اين مولفه‌‌ها در ادبيات دفاع مقدس بلامانع است.
وي با اشاره به تفاوت حمله و دفاع، اظهار داشت: ما نمي‌توانيم کشوري را که به ديگر کشورها تهاجم کرده و ادبيات ضد جنگ در آن شکل گرفته، با مقاومتي که مردم ما با هجوم بيگانه کرده‌اند مقايسه کنيم. اگر هنوز در آلمان عليه هيتلر، نازي‌ها و اقدامات جنگ‌طلبانه‌شان مطلب نوشته مي‌شود، به دليل متهاجم بودن آن‌هاست.
پرويز توضيح داد: اين در حالي است که ادبيات مقاومت در کشورهاي اروپايي، مملو از صحنه‌هاي احساسي و محرک احساسات است که در ژانرهاي بسيار متفاوت و براي گروه‌هاي سني مختلفي هم نوشته شدهاند. در ميان آثار ادبيات مقاومت در فرانسه مي‌توان آثاري برجسته را يافت که براي نوجوانان نگاشته شدهاند.
وي تاکيد کرد: هيچ انسان ميهن‌پرستي به خود جازه نمي‌دهد عليه مقاومت مردمش بر ضد اشغال توسط بيگانگان مطلب بنويسد. چنين ادبياتي در جايي مي‌تواند مطرح شود، جا بيفتد و رشد کند که خود در جريان يک جنگ، مهاجم باشد، مثل آلمان و آمريکا؛ ولي در کشورهايي که اشغال شدهاند و مورد هجمه قرارگرفته‌اند، آن‌چه در اين ارتباط شکل گرفته، ادبيات مقاومت است.
پرويز با بررسي ادبيات دفاع مقدس در دهه‌هاي اخير گفت: ما سالها در حوزه دفاع مقدس در شعر و داستان کار کرده‌ايم. مسائل بسياري در اين سالها مطرح شده و گاه استقبال خوبي هم از آثار خلق شده صورت گرفته؛ اما نمونه‌هاي اخيري که با زحمت زياد حاصل شد، مانند سه نمونه‌اي که پيش از اين نام بردم، از همه اين اثار برجسته‌تر بوده‌اند.
اين نويسنده خاطر نشان کرد: البته پيش از اين آثار نيز نمونه‌هاي خوبي در حوزه دفاع مقدس منتشر شده بود که به دليل نبود تبليغات مناسب، استقبال درخوري نيز از آن‌ها صورت نگرفت. مثل نمونه‌هايي از دهه 60 همچون «نامه‌هاي فهيمه» که حوزه هنري آن را منتشر کرد و به خاطرات فهيمه بابائيان‌پور اختصاص داشت. همچنين «حرمان هور»، مجموعه دست‌نوشته‌هاي احمدرضا احدي يا «بمو» نوشته اصغر کاظمي که ابعاد مختلف يک شناسايي جنگي و شکل‌گيري يک عمليات را بررسي مي‌کند.
وي افزود: کتاب «دسته يک» در دهه 80 نيز، که از منظر افراد مختلف و رزمندگان حاضر در يک گردان به يک عمليات نگاه مي‌کرد، اثر قابل توجهي بود. همه اين آثار، ارزشمند بودند؛ ولي شايد تبليغات زيادي روي آن‌ها انجام نشد و ارزش‌هاي آن‌ها مغفول ماند. اما همه اين آثار نمايانگر اين هستند که لازم نيست به شعر و داستان در اين حوزه بسنده کنيم و آثاري از اين دست هم که شعر و داستان نيستند؛ ولي خواندني و تاثيرگذارند، مي‌تواند انتشار موفقي داشته باشد.
در همين زمينه بخوانيد: