پيش‌بيني زلزله تهران عملي مي‌شود

به گزارش شهر و به نقل از دنياي اقتصاد، تجربه ژاپن در «اطلاع لحظه‌اي از وقوع زلزله» كه آخرين بار در مارس 2011 مردم اين كشور را از آستانه زلزله‌ و ‌سونامي ويرانگر آگاه كرده بود، قرار است در تهران پياده‌سازي شود.

پيش‌تر دو نهاد دولتي هر كدام به صورت مستقل در نظر داشتند با اختراع سامانه‌اي كه بتواند دقايقي قبل از زلزله‌، علايم اخطاري از خود ساطع كند، زلزله‌بزرگ تهران را پيش‌بيني كنند.

براي اين منظور سازمان زمين‌شناسي كشور –وابسته به وزارت صنايع- در سال86 با تعبيه يك دستگاه در كوه‌هاي توچال تهران انتظار داشت حركت گسل‌هاي تهران را پيش از آنكه به زمين‌لرزه در داخل پايتخت منجر شود رهگيري كند. سه سال بعد مركز تحقيقات مسكن – وابسته به وزارت مسكن- نيز از طراحي سامانه‌اي در مجاورت پارك پرديسان خبر داد و مدعي شد اين سامانه قادر است زلزله را 24 ساعت قبل از وقوع، هشدار دهد.

در اين سال‌ها زلزله ‌بزرگ نه آمده و نه قابل پيش‌بيني بوده كه صحت عملكرد اين دو دستگاه را مورد آزمون قرار دهد. به همين خاطر سازمان مديريت بحران شهر تهران صرف‌نظر از راستي‌آزمايي آنچه در داخل كشور براي رهگيري زلزله‌بزرگ ساخته‌شده، همكاري با يك گروه معتبر ژاپني را شروع كرده كه به واسطه آن، قرار است تهران به سامانه هشدار سريع زلزله تجهيز شود.

آژانس همكاري‌هاي بين‌المللي ژاپن –جايكا- به موجب قرارداد همكاري با تهران كه از 6 ماه پيش به جريان افتاده و مدت زمان انجام آن 35 ماه تعريف شده است، مي‌خواهد امكان هشدار زلزله‌بزرگ را از 2 تا حداكثر 20 ثانيه قبل از وقوع، براي مسوولان پايتخت فراهم كند.

شبيه اين سامانه، در زلزله سال گذشته فوكوشيماي ژاپن، 30 ثانيه قبل از شروع زمين‌لرزه از طريق پيامك به تلفن‌همراه مردم، علامت هشدار ارسال كرده بود.

گروه ژاپني فعال در پروژه هشدارسريع زلزله تهران، قصد دارند از فاصله زماني بين دو موج زلزله –موج p كه موج پيشرو محسوب مي‌شود و خطر آنچناني ندارد و موج S كه موج مخرب و اصلي به حساب مي‌آيد- استفاده كرده و با شناسايي موج اول، اخطار آمدن موج دوم را اعلام كنند.

فقط به مسوولان اطلاع مي دهيم

پس از گذشت شش ماه از حضور اعضاي گروه آژانس همکاري بين‌المللي جايکا در سازمان مديريت بحران تهران براي ارزيابي پروژه سيستم سريع زلزله و توسعه سيستم شتاب نگاري زلزله در سطح شهر تهران اولين نشست تخصصي با حضور نمايندگان وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاي مهم تهران روز گذشته برگزار شد.

محسن نادي، قائم مقام سازمان مديريت بحران به عنوان رييس پروژه جايکا از عملياتي شدن سيستم اطلاعات شدت لرزه‌اي تا پايان سال و آغاز مطالعات سيستم هشدار سريع زلزله در فاصله زماني 2 تا 20 ثانيه اوليه پس از وقوع زلزع در 29 ماه باقي مانده از زمان پروژه خبر داد و به «دنياي اقتصاد» اعلام کرد: در فاز اول اجراي پروژه در تنها دستگاه‌ها و سازمان‌هاي حياتي شهر مثل اداره‌هاي آب، برق و گاز به اين سيستم مجهز خواهند شد تا در صورت وقوع زلزله تمامي شريان‌هاي حياتي به صورت اتوماتيک قطع شوند.

نادي، رييس پروژه جايکا اظهار کرد: با توجه به شرايط شهر تهران بنا نداريم در چندين سال آينده سيستم هشدار سريع زلزله را به صورت عمومي راه‌‌اندازي کنيم؛ چرا که امکان هرج و مرج در شهر وجود دارد اما ممکن است در سال‌هاي بعد اين سيستم به صورت آژير هشدار تنها چند ثانيه پس از وقوع زلزله به مردم امکان پناه گرفتن دهد.

او ادامه داد: البته در حال حاضر قطع شريان حياتي يا هشدار در کارخانه‌ها و پالايشگاه‌هاي اطراف تهران براي جلوگيري از وقوع خطرات احتمالي بعد از زلزله مثل آتش‌سوزي به همان اندازه اهميت دارد.

او تصريح کرد: با توجه به کانون رخداد زلزله فاصله دو موج اول و دوم زلزله متفاوت خواهد بود که احتمالا اين فاصله بين 2 تا 20 ثانيه در نوسان است که البته 20 ثانيه مطلوب‌ترين حالت ممکن خواهد بود.

نادي در خصوص هزينه اجراي اين پروژه براي شهر تهران نيز گفت: هزينه اجراي پروژه چندان بالا نيست، به خصوص براي کارخانه‌هايي مثل پالايشگاه تهران اما با اين وجود بنا نداريم قيمت اجراي پروژه را اعلام کنيم؛ چون مشکلاتي را به دنبال خواهد داشت.

در اين باره مظفري معاون پيشگيري و کاهش خطرپذيري سازمان مديريت بحران نيز عنوان کرد: براي انجام مطالعات فرصت چنداني نداريم، چون در صورت بروز حادثه تنها شهر تهران دچار حادثه نمي‌شود بلکه کرج، شهريار و ساير شهرهاي اطراف تهران نيز آسيب خواهند ديد.

زلزله به روايت کارشناس ژاپني

سوگيو ايمامورا کارشناس سيستم هشدار سريع زلزله گروه جايکا در گفت و گو با «دنياي اقتصاد» به تشريح چگونگي راه اندازي و اجراي سيستم هشدار سريع زلزله در تهران پرداخت و گفت: قبل از راه اندازي سيستم بايد طرح را با شرايط تهران بررسي کنيم تا قابليت راه اندازي آن قطعي شود.متن اين گفت‌وگو را در زير بخوانيد:

سيستم هشدار سريع زلزله تنها چند ثانيه قبل از وقوع زلزله هشدار خواهد داد. چطور ممکن است اين چند ثانيه براي ساماندهي نجات مردم کمک کند؟

هشدار سريع چند ثانيه قبل از وقوع زلزله کار مي‌کند. زمان سيستم براي هشدار از زماني آغاز مي‌شود که زلزله در نقطه اوليه (P) اتفاق مي‌افتد. اين سيستم موج اوليه را شناسايي مي‌کند موج اوليه از طريق سنسوري که در نزديک کانون زلزله نصب شده است ثبت و ارسال مي‌شود و فورا پس از تحليل و آناليز اوليه مي‌توان تخمين بزنيم که مرکز زلزله در کجا قرار دارد.

علاوه بر اين مي‌توان با استفاده از اين سيستم بزرگي زلزله را شناسايي کنيم. اگر بتوانيم محل زلزله و بزرگي آن را تخمين بزنيم مي‌توانيم برآورد کنيم چه زماني موج ويرانگر يعني موج دوم به نقطه ديگر خواهد رسيد. در مجموع اگر بتوانيم موج اوليه را درست شناسايي کنيم چند ثانيه قبل از اينکه موج زلزله به ما برسد ثانيه‌هايي زمان خواهيم داشت.

آيا دانش فني گروه جايکا براي راه‌اندازي سيستم هشدار سريع زلزله در تهران که در شرايطي متفاوت از ژاپن قرار دارد، قابليت اجرايي دارد؟ چرا که در تهران با انبوهي از ساختمان‌هاي فرسوده مواجه هستيم، در حالي که بسياري از ساختمان‌هاي ژاپن در مقابل زلزله مقاوم سازي شده اند.

در زلزله‌هايي که فاصله آنها خيلي کم است زمان کافي براي ارسال هشدار وجود ندارد.

حتي در حدود 2 تا 3 ثانيه؟

شايد هم کمتر از يک ثانيه. همه شرايط به فاصله منطقه هدف و مرکز زلزله بستگي دارد. مثلا اگر دقيقا زلزله در زير پاي ما اتفاق افتد معلوم است که ما هيچ زماني براي هشدار دادن نداريم. اما در يکي از مطالعاتي که بر روي زمين‌لرزه شهر ري انجام شد با توجه به اينکه حدودا 20 کيلومتر با سازمان مديريت بحران (منطقه 5) فاصله داشت متوجه شديم که بين دو موج زلزله حدود 6 ثانيه فاصله است، اما چون پردازش اطلاعات 2 تا 3 ثانيه زمان مي‌برد تنها 3 تا 4 ثانيه زمان کافي نخواهد بود.

پس بايد اميدوار باشيم که کانون زلزله از ما دورتر باشد حتي با وجود سيستم هشدار سريع زلزله؟

بله. هر چه دورتر بهتر.

ولي در مورد تهران کانون‌هاي زلزله مثل گسل نياوران در داخل شهر قرار گرفته‌اند و قابليت اجرايي سيستم را تا حد زيادي پايين مي‌آورد؟

بله. مشکل همين است؛ اما در اين صورت نيز اين سيستم مي‌تواند به عنوان هشدار سريع براي شهرهاي اطراف مطرح شود.

اين موضوع را در تحقيقات در نظر مي‌گيريد؟

اگر قرار باشد کانون زلزله در داخل شهر باشد هر سيستم هشدار سريع زلزله در همين وضعيت خواهد بود. اما در خصوص قطع شدن شريان‌هاي اساسي مثل گاز ما به سيستم هشدار سريع زلزله و زمان زيادي نياز نداريم بلکه حتي با استفاده از سيستم اطلاعات شرکت لرزه‌اي همين که پيام دريافت شد، جريان قطع مي‌شود.

پس قسمت اصلي پروژه بر روي شريان‌هاي حياتي و مجهز شدن سازمان‌ها به اين سيستم قرار گرفته است؟

نه. اين موضوع خارج از حوزه پروژه جايکا است. اين پروژه بيش از 3 سال طول نمي کشد و در اين مدت تلاش مي‌کنيم سيستم هشدار سريع زلزله را در تهران ارزيابي کنيم؛ چون شرايط ژاپن با تهران کاملا متفاوت است.

يعني ممکن است امکان اجرايي شدن سيستم هشدار سريع زلزله در تهران صفر باشد؟

اين موضوع نياز به مطالعات فني و مهندسي دارد. احتمال دارد به اين نتيجه برسيم که امکان اجرايي شدن وجود ندارد، اما همه چيز به اين موضوع بستگي دارد که ما در طول پروژه به چه داده‌هايي مي‌رسيم مسلما داده‌هاي زيادي خواهيم داشت و براساس آنها بايد به اين نتيجه برسيم که قابليت اجرايي دارد يا نه.

درصورت اجرايي شدن اين سيستم چند درصد احتمال خطا وجود دارد؟

اگر داده‌هاي حقيقي داشته باشيم مي‌توانيم خطا را تخمين بزنيم، اما در حال حاضر چنين داده‌هايي را نداريم. براي همين است که مي‌خواهيم سيستم آزمايشي بر روي گسل مشا نصب شود شايد بتوانيم اطلاعات واقعي بگيريم و براساس آن بتوانيم درصد خطا را پيش‌بيني کنيم.

در حال حاضر تعداد شتاب نگارهاي نصب شده در تهران 10 عدد است که با تعداد نصب شده در ژاپن متفاوت است. براي راه‌اندازي سيستم هشدار سريع چه تعداد شتاب نگار نياز داريد؟

براي شهري مثل يوکوهاما که نزديک به 400 کيلومتر است 200 شتاب نگار نصب شده است، اما براي شهر تهران که نزديک به 600 کيلومتر است احتمالا نياز به شتاب نگارهاي بيشتري داريم که بايد با برنامه‌ريزي مناسب نسبت به تکميل شبکه‌هاي پايش اقدام کنيم.

چه زماني براي انجام مطالعات و اجراي سيستم لازم است؟

زمان اجرا به بودجه و شرايط بستگي دارد.مثلا پروژه قبلي 3 سال زمان برد که سال اول به طراحي پروژه گذشت و يکسال تمام براي بودجه و خريداري دستگاه منتظر مانديم. بنابراين اگر بخواهيم تعداد شتاب نگارها را به 50 عدد برسانيم عمليات اجرايي آن زمان زيادي لازم ندارد و پس از خريداري دستگاه‌ها مي‌توانيم در طول شش ماه سيستم را راه‌اندازي کنيم.