نگاهمان به دفاع مقدس متعادل نيست

زهير توکلي در گفت‌وگو با خبرنگار شهر گفت: نکته اصلي درباره ادبيات در هر ژانر و هر سبک، اين است که ادبيات يک امر فردي است و نويسنده، بر اساس گره‌خوردگي خود با عواطف و تخيلات و زندگي شخصي‌اش، گزارشي از ارتباطش با جهان را تحت عنوان اثر ادبي خلق مي‌کند.



وي ادامه داد: هر گاه يک اثر در نتيجه اين اتفاق خلق شود، ‌اثر ادبي شکل گرفته است و هرچقدر رابطه درون و جان خلق‌کننده اثر با اين عواطف و تخيلات بيشتر باشد،‌ اثرش خلاقانه‌تر خواهد بود؛ اما هرگاه پيش‌فرض‌ها يا سفارش‌ها بر اين روند موثر باشند،‌ اثر هنري خلق نمي‌شود و يا ناقص به دنيا مي‌آيد.
اين نويسنده با اشاره به روشن بودن تکليف سفارش در ادبيات، توضيح داد: اما درباره پيش‌فرض‌ها، هرگاه موضوعي در ذهن و جان نويسنده ته‌نشين نشده باشد و نويسنده فرصت کافي براي گذراندن آن موضوع از فيلتر وجود خود را نداشته باشد، با پيش‌فرض اثرش را خلق مي‌کند. درحالي‌که کار هنر و ادبيات، نمود واقعيت نيست؛ ‌بلکه ارائه بازتابي از واقعيت است و اگر نويسنده با پيش‌فرض درباره يک موضوع بنويسد، جسارت تجربه مسئله را از خود مي‌گيرد.



توکلي اظهار داشت: متاسفانه در ادبيات دفاع مقدس نيز اغلب پيش‌فرض و سفارش وجود دارد و اين پيش‌فرض‌ها، مانع از آن مي‌شود که در حوزه دفاع مقدس، آثار بسيار شاخص و درخشان خلق شود. البته در برخي موارد شاهد خلق آثار بسيار خلاقانه،‌ زيبا و درخشان بوده‌ايم، اما پيش‌فرض مانع خلاقيت است.
اين شاعر درباره استقبال جامعه از ادبيات دفاع مقدس گفت: در سال‌هاي اخير اين ژانر رشد خوبي داشته و کتاب‌هاي اين حوزه در بازار نيز صرف‌نظر از حجم تبليغاتي که پشت آن‌هاست و به‌قدري زياد است که گاه زننده مي‌شود، حجم بالايي از فروش را به خود اختصاص داده است.
وي ادامه داد: در مجموع به نظر مي‌رسد توجه کتاب‌خوانان به اين موضوع جلب شده است که اين‌گونه کتاب‌ها،‌ جزئي از کتاب‌هاي خواندني هستند و آن را به‌عنوان کتاب‌هاي خواندني و مفيد به رسميت شناخته‌اند.



توکلي با اشاره به محسنات خاطره‌نويسي در حوزه دفاع مقدس، تاکيد کرد: حسن بازنويسي خاطرات اين است که مردم با واقعيت‌هاي دفاع مقدس بيشتر آشنا مي‌شوند. ما درباره جنگمان آن‌قدر احساسي و ايدئولوژيک و با سمت و سوي سياسي حرف زده‌ايم که مردم چندان از واقعيات آن خبر ندارند و گويي اين خاطره‌نويسي‌ها مي‌توانند اين خلاء را پر کنند.
وي توضيح داد: با خواندن کتابي مثل «دا»، مردم از فضاي گل و بلبلي که از جنگ برايشان تصوير شده خارج مي‌شوند و درمي‌يابند که جنگ چقدر سياه و مصيبت‌بار است؛ زيرا جنگ در اين کتاب با تمام ماهيت فيزيکي‌اش تصوير شده و با وجود اين‌که نويسنده کتاب و کسي که خاطرات کتاب متعلق به اوست، هر دو جهت‌گيري اعتقادي دارند؛‌ ولي جنگ را با تمام واقعيات و با تمام ماهيتش در آن به نمايش گذاشته‌اند.



اين نويسنده همچنين اظهار داشت: مشکل عمده دفاع مقدس در ادبيات آن نيست؛ بلکه مشکل اصلي اين‌جاست که ما هنوز از جنگ فاصله کافي نگرفته‌ايم تا بتوانيم به‌صورت يک واقعه تاريخي آن را آناليز کنيم. برخورد ما با اين مقوله کاملا احساسي است؛ ‌درحالي‌که به هر حال جنگ پديده خوبي نيست و اين که 8 سال کشور ما درگير جنگ بوده، ‌ده‌ها سال ما را عقب انداخته است.



وي افزود: شايد اين هشت سال دفاع، زيبايي‌هاي بسياري داشته باشد؛‌ اما در همه جنگ‌هاي دفاعي دنيا، ‌فداکاري و ايثار و غيرت وجود دارد. شايد در دفاع مقدس ما، به اين دليل که فضاي معنوي‌تر و مذهبي‌تري حاکم بوده و افراد مذهبي بيشتري در آن شرکت کرده‌اند، اين زيبايي‌ها بيشتر و پررنگ‌تر باشد. از اين جهت زندگي و رفتار اين مبارزان، مي‌تواند الگوي مناسبي براي ديگران باشد؛ ولي اين دليل خوبي نيست براي اين‌که بگوييم جنگ خوب است.



توکلي اظهار داشت: نبايد فضايي حاکم باشد که نتوانيم درباره دفاع مقدس سوالاتمان را مطرح کنيم؛ ولي متاسفانه ما هنوز در فضاي احساسي هستيم. درحالي‌که سوالات بسياري وجود دارد. مشکل اصلي، برخورد و کلام جامعه ما با مقوله جنگ است. برخي با تنفر از جنگ حرف مي‌زنند و برخي با تقديس از آن ياد مي‌کنند.
اين نويسنده افزود: متاسفانه اعتدالي در اين ميان وجود ندارد و ما از فضاي احساسات و هيجان، چه به‌صورت تنفر و چه به شکل تقديس، بيرون نيامده‌ايم. اين درست است که کليت جنگ ما مقدس بوده؛ زيرا ما در حال دفاع از خود و کشورمان بوده‌ايم و دفاع از هر آن‌چه خداوند به شما سپرده، مقدس است. اما در جزئيات، همه‌چيز مقدس نبوده و مقدس و نامقدس، زشت و زيبا در کنار هم وجود داشته است.
توکلي با تاکيد بر حفظ تعادل در اين حوزه گفت:‌ اگر از اين فضا فاصله بگيريم، مي‌توانيم آثار بهتري در حوزه دفاع مقدس خلق کنيم. متاسفانه برخي از اهالي فرهنگ و نويسندگان ما، حتي حاضر نيستند به جنگ نزديک شوند و فکر مي‌کنند هشت سال دفاع مقدس، يک مقوله حکومتي يا صرفا مذهبي است؛ ‌درحالي‌که اين ديدگاه‌ها از هر دو سو بايد تعديل شود و اگر اين تعادل ايجاد شود، ادبيات دفاع مقدس مي‌تواند شکل درست خود را بيابد.

در همين زمينه بخوانيد:

ادبيات دفاع مقدس نيازمند متولي‌ست 

دفاع مقدس، موضوع روز ادبيات نيست

ادبيات ضدجنگ در ايران ناکام مي‌ماند

در رمان‏نويسي دفاع مقدس ضعيفيم