نقش رسانه در آموزش مهارت‌هاي شهروندي
ترغيب شهروندان به پذيرش و انجام مسئوليت‌هاي مدني و مشاركت در امور سياسي، چالش مهم پيش‌روي سيستم‌هاي سياسي در جوامع در حال توسعه است.
محمد هادي ايازي*
ترغيب شهروندان به پذيرش و انجام مسئوليت‌هاي مدني و مشاركت در امور سياسي، چالش مهم پيش‌روي سيستم‌هاي سياسي در جوامع در حال توسعه است. جهاني شدن و جامعه اطلاعاتي در اين فرآيند بسيار تاثيرگذار بوده است. چالش مهمي كه پيش روي نظام‌هاي دموكراتيك جهان هم در كشورهاي پيشرفته و هم در كشورهاي در حال توسعه است، ترغيب شهروندان خود به مسئوليت‌پذيري مدني و مشاركت در فرآيند تصميم گيري‌هاي اجتماعي و سياسي است.جهاني شدن با ايجاد بازار جهاني و رشد و توسعه آنچه به اصطلاح جامعه اطلاعاتي خوانده مي‌شود، تغييرات زيادي را با سرعت وارد سياست اجتماعي و فرهنگي كشورها كرده و رسانه‌ها را به ركن محوري در فرآيند آموزش شهروندي تبديل كرده است.
آموزش رسانه‌اي جايگاه مهمي را در تعيين شرايط شهروندي در اختيار دارد. بدين‌ترتيب كه آموزش شهروندي به دنبال ايجاد امكاني براي ابراز فرهنگي و برخورداري از سواد اجتماعي ومدني است و در آن صورت ضروري خواهد بود كه آموزش‌هاي ارائه شده به ويژه به كودكان و نوجوانان بايد آنها را قادر سازد تا در فرهنگ رسانه‌اي پيرامون خود مشاركتي فعالانه داشته باشند.
بر اين اساس آموزش شهروندي منحصر به توانايي افراد براي تجزيه و تحليل رسانه‌ها و مهارت‌هاي گوش دادن و تماشا كردن انتقادي نيست، بلكه بايد به دنبال تشويق مشاركت انتقادي آنها به مثابه توليدكنندگان فرهنگي باشد.
نظام‌هاي مردم سالار براي بقاي خود نياز به شهرونداني دارند كه در امور سياسي مشاركت داشته باشند و در رأس همه عوامل تاثيرگذار در اين فرآيند،آموزش و پرورش نقش مهمي را مي‌تواند در انتقال فرهنگ شهروندي ايفا كند. آموزش شهروندي به معناي انتقال دانش‌ها، مهارت‌ها و ارزش‌‌هايي است كه با ماهيت اداره يك نظام مردم سالار همخواني داشته باشد و تنها انتقال آن منحصر به مدرسه و خانواده نمي‌شود.
شهروندي مفهومي است كه ريشه دو، سه هزار ساله دارد كه از يونان باستان با افلاطون و اسطوره مطرح بوده و احياي مجدد آن به وسيله مارشال صورت گرفت. از نظر او شهروندي رابطه‌اي است بين فرد و دولت.شهروندي وجوه خود را در حوزه هاي مختلفي مطرح است. هيچ كس مستحق محروميت از زندگي سياسي نيست و حضور در عرصه‌هاي سياسي بايد منجر به شهروند اجتماعي شود و به تعبيري سياسي شهروند كسي است كه حق زندگي و بهره مندي از مواهب و خدمات جمعي را در يك كشور دارد و با مفهوم دموكراسي ارتباط دارد. شهروند فرهنگي شامل سليقه‌ها و حقوق و فرهنگ گروه‌هاي مختلف موجود در يك جامعه مي‌شود. مارشال، شهروند‌ها را يك موقعيت و پايگاه مي‌داند.
سطح ديگري از نگاه به شهروندي، رابطه‌اي دانستن شهروندي است. شهروندي رابطه‌اي است و بيش از اينكه سطح عمودي داشته باشد وجه افقي دارد و به تعامل و ارتباط با سايرين و مسئوليت افراد نسبت به هم باز مي‌گردد.
شهروندي مي‌تواند يك رابطه، موقعيت،ارزش و احساس تعلق باشد. محتواي آموزش شهروندي را مي‌توان در 3 عنصر عاطفي، شناختي و عملگرايانه تفكيك كرد. البته ابعاد حقوقي و هويتي نيز مي‌توان براي شهروندي تبيين كرد. عنصر شناختي آن مربوط به اطلاعات و ماده خام و آشنايي با نظام مردم سالار و اقتضائات آن مي‌شود و بخش عاطفي متضمن ايجاد ارتباط و احساس است.
بعد مصلحتي نيز مي‌توان براي آموزش‌ها در نظر گرفت كه توانايي زندگي كردن و عمل كردن به اصول نظام مردم سالار را شامل مي‌شود. بديهي است كه براي اينكه اين 3 عنصر را بتوان در فعاليت آموزشي رسانه‌ها گنجاند نياز است مهارت‌ها و اطلاعاتي را به شهروندان بخشيد تا بتوانند به توافق و وفاق با يكديگر برسند و از تضاد حذر كنند. آموزش‌ها بايد به سمتي حركت كند كه افراد بتوانند تعادلي را در رفتار عقلاني خود ايجاد كنند.
آموزش شهروندان از اموري است كه همه رسانه‌ها بايد به آن توجه داشته باشند. بر همين اساس بايد واقعيتي ارائه شود كه بر پيش‌داوري استوار نبوده بلكه بر پايه‌هاي علمي استوار باشد. محتواي آموزش‌ها نيز شهروندان را به سمت توافق در عين اختلاف سليقه برساند. در بخش عقلانيت آموزش شهروندي بايد سبب شود شهروندان به آگاهي و مفاهمه برسند.
كاركرد ديگر رسانه‌هاي اين حوزه براي گسترش فرهنگ شهروندي، توليد كالاهاي فرهنگي مرتبط با شهروندي است. نقش نهاد‌ها و سيستم‌ها و سازمانهاي دولتي براي تسهيل آموزش شهروندي، استفاده از امكانات اينترنت، ايجاد رفاه و مفاهمه از ديگر كاركرد‌هاي رسانه‌ها براي ايجاد فرهنگ شهروندي است و در ميان انواع رسانه‌هاي جمعي، رسانه‌هاي جمعي متعلق به دولت از اهميت بيشتري برخوردارند.
در گذشته مفهوم شهروند بار سياسي با خود به همراه داشت و به كسي گفته مي‌شد كه از حقوق برابر براي زندگي در يك اجتماع سياسي برخوردار بود، اما امروزه شهروندي فرهنگي نه تنها اين معنا را در خود دارد بلكه به معناي يك حق عمومي و حق جمعي است.اين حق شامل حق حفظ هويت و حق عمل بر اساس فرهنگ مي‌شود. به عبارت بهتر در مفهوم شهروندي فرهنگي بيش از اينكه بحث تابعيت در يك اجتماع مطرح باشد بحث هويت فرهنگي مطرح است.به عبارتي ديگر توجه به شهروندي فرهنگي از آن رو بوده است كه در گذشته شهروندي فارغ از عنصر فرهنگ و هويت گروه‌هاي اجتماعي صورت مي‌گرفته است. به ديگر بيان، تابعيت و شهروندي يك جامعه بيشتر سياسي تلقي مي‌شده است تا فرهنگي.
در مفهوم سنتي شهروندي، افراد حق بقا بر اساس حقوق برابري مثل‌استفاده از آب و برق و تلفن و... دارند اما در اين معنا حق بقا بر اساس سنت و فرهنگ داده نمي‌شود. مفهوم شهروندي فرهنگي با زندگي كساني كه در خارج از موطن خود زندگي مي‌كنند پيوند بيشتري دارد. اين موضوع براي حضور اقليت‌هايي كه در كشورهاي غربي زندگي مي‌كنند كاربرد بيشتري دارد. چرا كه در اين كشورها در بهترين حالت به افراد خارجي حق شهروندي سياسي داده شده است.
به نظر مي‌رسد روزنامه «تهران امروز» با درك كاركرد و تاثير رسانه در ارتقاي فرهنگ شهروندي تمام هم و غم خود را مصروف به گسترش آگاهي شهروندان از جايگاه،مطالبات،اختيارات،وظايف و حقوق شان كرده است.انتشار هزارمين شماره اين روزنامه را مي‌توان به فال نيك گرفت و اميدوار بود خبرنگاران تهران امروز همواره در مسير اطلاع‌رساني صحيح،بيان نقاط قوت و ضعف مديران شهري و رشد و اعتلاي فرهنگ شهروندي گام بردارند.
*معاون اجتماعي و فرهنگي شهرداري تهران