چرا آمار طلاق در کشور ما بالاست؟
ازدواج‌هايي که با سبک‌هاي جديد مانند دوستي‌هاي خياباني، اينترنتي و...صورت مي‌گيرد؛ همه بر مبناي ارتباط‌هايي است که در اسلام، حرام شمرده شده و همين ارتباط‌ها سبب به وجود آمدن يک عشق کور در دل فرد ميشود که فوق‌العاده سطحي و زودگذر است و غالباً هم به طلاق منجر ميشود.
به گزارش شهر و به نقل از برهان، طلاق مانند هر پديده‌ي ديگر اجتماعى داراى ريشههاى مختلفى است که بدون بررسى دقيق آن جلوگيرى از بروز چنين حادثهاى امکان‌پذير نمي‌باشد. لذا قبل از هر چيز بايد به سراغ عوامل طلاق برويم تا بتوانيم ريشههاى آن را در جامعه بخشکانيم. در اين خصوص گفت‌و‌گويي ترتيب داده‌ايم با خانم «دکتر مريم معين‌الاسلام»، کارشناس امور تربيتي و مباحث زنان که در ادامه مي‌خوانيد.
از نگاه شما اصلي‌ترين عواملي که سبب بروز طلاق در جامعه‌ي ما ميشود چيست؟
طلاق يکي از مسائلي است که علت‌هاي متعددي مي‌توان براي آن در نظر گرفت. کارشناسان تا به حال تقريباً حدود 20 علت را براي طلاق مطرح کرده‌اند که بخشي از آن‌ها به مسائل اقتصادي، رواني، اخلاقي و خانوادگي مربوط مي‌شوند، اما از بين اين 20 عامل 5 عامل مهم‌تر از بقيه است و وقتي پرونده‌هاي طلاق را بررسي مي‌کنيم، درمي‌يابيم که بيشتر طلاق‌ها به اين 5 عامل برمي‌گردند.
مهم‌ترين دلايل طلاق:
1. ضعف مهارت‌هاي ارتباطي؛
متأسفانه در اين زمينه مردم کشور ما بسيار مشکل دارند و در واقع با مهارت‌هاي زندگي آشنا نيستند.
2. ناهمساني در انتخاب همسر يا همان کفّيتي که در اسلام مورد تأکيد قرار گرفته است؛
متأسفانه در زمان انتخاب همسر به بحث کفّيت، که بسيار جدي در اسلام بر آن تأکيد شده است، توجه نمي‌شود.
3. خشونت؛
دليل ديگر عسر و حرج ناشي از رفتارهاي خشن است که البته اين مسئله چندان فراگير نيست، ولي برخي به خاطر رفتارهاي خشن همسرشان ناچار به طلاق مي‌شوند.
4. اعتياد؛
5. بدرفتاري‌هاي عاطفي.
در بررسي عوامل مختلف در افزايش طلاق، اين موارد مهم‌ترين عوامل هستند. حال اگر بخواهيم اين دلايل را ريزتر کنيم، به عوامل زيادي برمي‌خوريم از جمله:
- توقعات نامحدود زن و مرد
در حال حاضر جوان‌هاي ما بسيار ايده‌آل‌نگر و بلندپرواز هستند. آن‌ها احساس مي‌کنند با ازدواج مي‌توانند به تمام آرمان‌ها و آرزوهايشان برسند و مدينه‌ي فاضله‌اي از ازدواج در ذهن خود ترسيم مي‌کنند، اما وقتي ازدواج مي‌کنند، مي‌بينند واقعيت موجودي که با آن مواجه شده‌اند کاملاً با آن چيزي که در ذهنشان تصور مي‌کردند تفاوت دارد. در واقع تصوري که جوانان ما از ازدواج دارند با واقعيت ازدواج تفاوت زيادي دارد. لذا اين مسئله باعث ميشود که توقعات نامحدودي پيدا کنند، اما وقتي وارد زندگي مي‌شوند و مي‌بينند که هيچ کدام از توقعات و رؤياهايشان تحقق پيدا نمي‌کند، تصور مي‌کنند که بايد طلاق بگيرند.
- تجمل‌گرايي
تجمل‌پرستي يکي ديگر از عواملي است که سبب ايجاد اختلاف بين زن و شوهر و در نتيجه طلاق ميشود. اسراف و تبذير و نبودن قناعت در بين خانواده‌ها عامل بسياري از مشکلات است. بحث اخلاقي قناعت در خانواده‌ها خصوصاً در نظر جوان‌ها فراموش شده و به جاي قناعت، اسراف و تبذير رواج يافته است. نيازهاي کاذب و درخواست‌هاي غيرواقعي از همسران به بحث طلاق دامن مي‌زند.
- دخالت‌هاي برخي از خانواده‌ها
پدران و مادران برخي عروس‌ها و دامادها متأسفانه از تدبير لازم براي مواجهه با مشکلات ميان فرزندشان و همسرش برخوردار نيستند و نمي‌دانند وقتي دخترشان با همسرش دچار مشکل ميشود، با دامادشان چگونه برخورد کنند يا وقتي پسرشان با همسرش دچار مشکل ميشود با عروس‌شان بايد چگونه برخورد کنند.
گذشتگان ما در مواجهه با مشکلاتي که فرزندانشان با همسرانشان پيدا مي‌کردند، تدابير بسيار خردمندانه و عاقلانه‌اي داشتند، اما امروزه در بين پدر و مادرها اين تدابير اصلاً وجود ندارد. لذا به محض اينکه کوچک‌ترين اختلافي بين فرزندانشان با همسرانشان ايجاد شود، به جاي اينکه راه‌حلي مدبرانه روي اين مسائل داشته باشند، برعکس به مشکلات دامن مي‌زنند و نمي‌توانند آن‌ها را حل کنند.
در واقع وجود مشکلات طبيعي است. اين بزرگ‌ترها هستند که بايد مدبرانه با اين مشکل برخورد کنند و بنابراين پدر و مادرها بايد به صورت جداگانه در اين زمينه آموزش ببينند. اين مسئله‌اي است که ما از آن غافل شده‌ايم، اما در حقيقت بخش زيادي از طلاق‌ها به همين موضوع برمي‌گردد.
- بي‌اعتنايي زن و مرد نسبت به خواسته‌هاي يکديگر
بي‌اعتنايي به مسائل عاطفي و جنسي يکي ديگر از مسائل مهم و دليل بسياري از طلاق‌هاست. به هر حال، مرد از همسرش انتظارات خاصي دارد و متقابلاً زن نيز از شوهرش انتظاراتي دارد. متأسفانه مهارت پاسخ‌گويي به انتظارات جنسي و عاطفي در زنان و مردان ما وجود ندارد. از يک سو، محرک‌هاي موجود در جامعه به نيازهاي جنسي دامن مي‌زند و از سويي ديگر، همسر پاسخ‌گوي اين نيازهاي جنسي نيست. همين مسئله سبب ميشود که اختلاف و درگيري به وجود بيايد و نهايتاً هم به طلاق منجر شود.
- عدم تناسب فرهنگ خانواده‌ها
عدم تناسب فرهنگ خانواده و روحيات زن و مرد به ويژه در ازدواج‌هاي دانشجويي ديده ميشود. دانشجويان بعضاً کمترين توجهي به تناسب فرهنگي ندارند و دختر و پسر با فرهنگ‌هاي کاملاً متفاوت فقط به ازدواج مي‌انديشند، ولي بعداً متوجه عدم تناسب روحيات و مسائل فرهنگي‌شان مي‌شوند و اين موضوع مي‌تواند مشکل‌زا باشد و منجر به طلاق شود.
اين‌ها بخشي از عواملي است که به نظر مي‌رسد که اگر بخواهيم همه‌ي آن را در يک عامل خلاصه کنيم، به اين حقيقت مي‌رسيم که متأسفانه ازدواج‌ها بسيار سطحي شده است و انتخاب‌ها بر اساس ظاهر فرد صورت مي‌گيرد و بر اساس يک عشق زودگذر و عواطف هيجاني ازواج صورت مي‌گيرد. در روايات داريم که اين هيجان‌ها فرد را کور و کر مي‌کند. آن لحظه اصلاً فرد به اين مسئله فکر نمي‌کند که آيا عيب‌هاي فرد مقابل بعداً براي او مشکل ايجاد مي‌کند يا نه؟ در واقع شناخت 2 طرف نسبت به يکديگر اصلاً عميق نيست. اين مسئله باعث ميشود به همان ميزان که شناخت‌ها سطحي و انتخاب‌ها بي‌پايه و اساس است، زندگي‌ها هم بي‌پايه و اساس شود.
خانم دکتر، شما به يک سري از علل و عوامل اشاره فرموديد که برخي از آن‌ها واقعاً نياز به آموزش دارد و در واقع کمبود آموزش مهارت‌هاي خانواده در مراکز آموزشي و به خصوص در دانشگاه‌ها سبب بروز مشکلات بسياري براي زن و مرد ميشود، اما عامل ديگري هم وجود دارد و آن کم‌رنگ شدن اعتقادات و به دنبال آن اخلاقيات در جامعه است. به نظر شما، اين مسئله چه تأثيري مي‌تواند در ناپايداري نهاد خانواده داشته باشد؟
اين موضوع يکي از عوامل جدي است که من فراموش کردم به آن اشاره کنم. متأسفانه در جامعه‌ي ما سبک زندگي غربي جايگزين سبک زندگي ديني شده است. در سبک زندگي غربي طلاق به راحتي اتفاق مي‌افتد و اگر مي‌بينيد قبح طلاق از بين رفته به خاطر اين است که سبک زندگي اسلامي ما تبديل به سبک زندگي غربي شده است.
در زندگي غربي طلاق امري کاملاً عادي و معمولي و بدون قباحت است و چون سبک زندگي ما غربي شده است، ذهنيت و سلايق و به دنبال آن، خواسته‌هاي ما نيز متناسب با اين سبک شکل گرفته است. اين در حالي است که وقتي زوجين وارد زندگي مشترک مي‌شوند، هنوز تا حدودي آن فرهنگ بومي و ديني خودشان را حفظ کرده‌اند و در حالي که بسياري از مردان همان تصور سنتي و بومي از يک زن در ذهنشان وجود دارد، اکثر دختران سبک زندگي غربي را در پيش گرفته‌اند و لذا يک تعارض جدي بين آن‌ها به وجود مي‌آيد.
زن طور ديگري فکر مي‌کند و متناسب با آن سلايق ديگري دارد، در حالي که مرد ذهنيت و تصوير ديگري از زن در زندگي دارد. سبک زندگي غربي انسان را به سمت فردگرايي، لذت‌گرايي و اين رويکرد مي‌کشاند که فقط خودت را ببين و با هر چيزي که خواسته‌هاي تو را محدود مي‌کند مقابله کن.
اين در حالي است که وقتي زن و مرد وارد زندگي زناشويي مي‌شوند، بايد فرديت و خيلي از خواسته‌هاي خود را فداي مصالح زندگي کنند، نه اينکه خواسته‌هاي فردي خود را جايگزين مصالح زندگي نمايند. متأسفانه اين مسئله در بين خانم‌ها بيشتر وجود دارد، زيرا تفکرات فمنيستي واقعاً بر زنان جامعه‌ي ما تأثيرگذار بوده است و آن‌ها با همان ذهنيت وارد زندگي مشترک مي‌شوند، در حالي که توقع و انتظار مردان چيزي متفاوت با آن تفکرات است و اين تعارض جدي زندگي را از هم مي‌پاشد.
عده‌اي نگاه منفي به اين قضيه ندارند و يکي از علل افزايش آمار طلاق را بالا رفتن آگاهي‌هاي زنان از حقوق خودشان مي‌دانند و اين امر را تا حدودي مثبت تلقي مي‌کنند. نظر شما در اين زمينه چيست؟
اگر آشنايي به حقوق بدون توجه به اخلاق باشد، به مشکلات موجود دامن مي‌زند. اگر ما صرفاً از حقوق حرف بزنيم، ولي مسائل اخلاقي يا موازنه‌ي بين حقوق و تکاليف را که در اسلام مطرح شده است مد نظر نداشته باشيم، بر مشکلاتمان افزوده ميشود.
در سال‌هاي نه چندان دور، ازدواج‌ها با دخالت مستقيم خانواده و انجام مراسم خواستگاري صورت مي‌گرفت؛ اما امروزه ميبينيم که اين مسئله نسبت به گذشته کم‌رنگ شده و جاي خود را به آشنايي و خواستگاري‌هاي اينترنتي، خياباني، دانشجويي و... مي‌دهد. آيا از نگاه شما ازدواج هايي که با اين سبک‌هاي مدرن شکل مي‌گيرند قابل اطمينان هستند؟
اين يک تهديد جدي است، زيرا ازدواج‌هايي که بر اساس روابط اينترنتي و راه‌هايي از اين قبيل شکل مي‌گيرند بر پايه‌ي شناختي سطحي هستند. بنده چندين پرونده‌ي طلاق را بررسي کرده‌ام که غالباً ازدواج آن‌ها بر مبناي شناخت و احساسات زودگذر و بر مبناي دوستي‌هاي خياباني يا اينترنتي و... شکل گرفته بود. در واقع ازدواج آن‌ها بر مبناي ارتباط‌هايي بود که در اسلام هم حلال شمرده نشده است و همين ارتباط‌هاي حرام سبب شده بود يک عشق کور در دل فرد ايجاد شود که فوق‌العاده سطحي و گذراست.
اين عشق کور باعث ميشود که فرد ديگر حقايق را نبيند و شرايطي را ايجاد کند که حتي پدر و مادر نتوانند در مورد اين ازدواج نظر بدهند. لذا چون انتخاب‌ها از سبک سنتي به سبک مدرن رفته‌اند، انتخاب‌ها کاملاً سطحي شده‌اند و هر چه انتخاب سطحي‌تر و روبنايي‌تر باشد، زندگي هم به همان ميزان متزلزل ميشود.
در دهه‌ي 70 اکثر کارشناسان ريشه‌ي اصلي طلاق در جامعه را دوستي‌هاي خياباني مي‌دانستند و در مقابل براي درمان، ازدواج به سبک سنتي و ازدواج‌هاي دانشجويي را توصيه مي‌کردند، ولي در سال‌هاي اخير ميبينيم که ازدواج‌هاي سنتي و دانشجويي هم از دوام مطمئني برخوردار نيست. ريشه‌ي اين مسئله را در چه چيزي ارزيابي مي‌کنيد؟ چرا آمار طلاق در ازدواج‌هاي سنتي و دانشجويي هم بالا رفته است؟
همان طور که اشاره کردم عوامل مختلفي بر افزايش آمار طلاق تأثير مي‌گذارد. نمي‌توانيم بگوييم که قبلاً مهم‌ترين دليل دوستي‌هاي خياباني بوده است، چون امروز هم اين مسئله وجود دارد، اما مسلماً اين امر دلايل ديگري هم داشته و دارد.
دليل اينکه امروز ازدواج‌هاي سنتي و دانشجويي هم به طلاق منجر مي‌شوند اين است که در انتخاب سنتي هم شناخت عميق وجود ندارد. در ازدواج‌هاي سنتي هم گاهي تنها به صرف اينکه پدر يا مادر فرد را مي‌پسندند، جوانان به خواستگاري مي‌روند و همسرشان را انتخاب مي‌کنند. اين انتخاب هم درست نيست، زيرا عميق و کامل نيست.
لذا اگر واقعاً مي‌خواهيم درصد آمار طلاق پايين بيايد، بايد جوانان را به اين مسئله دعوت کنيم که قبل از ازدواجشان به شناخت عميق از يکديگر برسند؛ يعني اين تفکر را در ذهن جوان‌ها جا بيندازيم که شناخت‌هاي سطحي و زودگذر زندگي‌هاي ناپايدار را به دنبال دارد. بايد شناخت افراد عميق باشد، کانال‌هاي شناختشان متعدد باشد و حتماً مسائل را قبل از ازدواج با مشاور در ميان بگذارند تا بتوانند به شناخت عميقي برسند.
چه راهکارهايي را براي کاهش طلاق در جامعه پيشنهاد مي‌کنيد؟
راهکارهايي که به نظرم مي‌رسد، تيتروار بدين شرح است:
- شناخت عميق و همه‌جانبه از يکديگر قبل از ازدواج.
- استفاده از مشاوره‌ي قبل از ازدواج: به نظرم مشاوره در انتخاب صحيح فوق‌العاده تأثير دارد. وقتي 2 نفر که قصد ازدواج دارند به مشاوره مي‌روند و تمام مسائل خود را مطرح مي‌کنند خيلي بهتر و راحت‌تر متوجه مي‌شوند که آيا مي‌توانند با هم زندگي کنند يا خير.
- آموزش مهارت‌هاي زندگي به جوانان: نکته‌ي مهم ديگر اين است که نسل جوان ما بسيار بد تربيت شده‌اند؛ يعني ما فقط آن‌ها را وادار به درس خواندن و دانشگاه رفتن کرده‌ايم و تمام امکانات را برايشان فراهم کرده‌ايم، ولي در عوض هيچ يک از مهارت‌هاي زندگي را به آن‌ها آموزش نداده‌ايم. جواني که به اين شکل تربيت يافته است به هيچ عنوان قدرت تصميم‌گيري و حل مسائل و مشکلات را ندارد و نمي‌داند زماني که در زندگي با مشکل مواجه شد، چگونه بايد با آن برخورد کند و در بحران‌ها چگونه بايد تصميم بگيرد.
در واقع اين نسل براي زندگي آينده تربيت نشده‌اند. ما در واقع دخترانمان را براي همسري و مادري و پسرانمان را براي پذيرش مسئوليت‌هاي زندگي تربيت نکرده‌ايم و بدون تربيت کافي، آن‌ها را در جريان ازدواج قرار داده‌ايم و آن‌ها هم در اين شرايط احساس غرق شدن و ناکامي و شکست مي‌کنند و زندگي‌شان به طلاق کشيده ميشود.
ما واقعاً بايد از سال‌ها قبل از ازدواج به اين مسئله فکر کنيم که بايد فرزندانمان را براي زندگي و پذيرش مسئوليت‌هاي آينده مثل مسئوليت مادري و همسري پرورش دهيم، اما متأسفانه اين مسئله اصلاً در زندگي‌هاي امروز وجود ندارد. علاوه بر اين، امروز پدر و مادر هم در جايگاه خودشان قرار ندارند که از تعامل ميان آن‌ها دختران و پسران بتوانند همسرداري را بياموزند. در واقع الگوي مشخصي در اين رابطه وجود ندارد.
اگر ما مي‌خواهيم آمار طلاق کم شود، بايد از سال‌ها قبل فرزندانمان را براي زندگي مشترک آماده کنيم. پدر و مادر بايد الگوهاي خوبي براي فرزندانشان باشند و مکرراً فرزندان خود را به خوش‌رفتاري، گذشت از تخلفات همسر و تسلط بر نفس و خشم‌‌هاي آني توصيه کنند تا در مواقع بروز مشکل تصميم عجولانه نگيرند. همچنين در مواقع بروز مشکلات، به جاي طلاق بايد به پيشنهاد قرآن عمل کنند و محکمه‌هايي در درون خانواده تشکيل دهند. اين‌ها همه مسائلي است که دقيقاً برگشت مجدد به اسلام و دستورات و آيين‌هاي زندگي اسلامي است. به ميزاني که ما از دستورات اسلامي فاصله مي‌گيريم آمار طلاق در کشورمان بيشتر ميشود.
ما در مؤسسه‌مان در اين رابطه تحقيقات و پژوهش‌هاي زيادي انجام داده‌ايم و نهايتاً به اين نتيجه رسيده‌ايم که جز از طريق آشنا کردن دختران با وظايف يک زن در زندگي مشترک و آشنا کردن مرد با وظايفش در زندگي و در واقع جز ارائه‌ي اطلاعات و مهارت‌هاي لازم و پرورش اعتقادي نسل جوان، راهي براي نجات خانواده وجود ندارد. آموزش اين مسائل را بايد از سال‌ها قبل شروع کرد تا نسلي آماده براي ورود به زندگي مشترک تربيت شود. اگر اين کار صورت نگيرد، همچنان با مشکل طلاق مواجه خواهيم بود.