بسياري از آثار به ظاهر فاخر مبتذل اند

بابک خضرايي در گفت‌وگو با خبرنگار شهر درباره کاربرد کلمه فاخر در موسيقي گفت: فاخر در لغت به دو معني است: يکي «فخر کننده» يعني کسي که خود، يا اثر خود، يا آن‌چه دارد را بهتر از ديگران مي‌داند؛ و معني ديگر هم «گرانمايه» و «عالي» و «هر چيز نيکو» است. حال اگر پرسش اين است که آيا مي‌توان اصطلاح «موسيقي فاخر» را به کار برد يا نه، پاسخ من اين است که اين ترکيب (با توجه به هر دو معني آن) نادرست نيست؛ اما مفهوم آن نسبي و تا حدي مبهم است.

وي ادامه داد: البته اصطلاح فاخر قدري ارزش‌گذاري مي‌کند و وقتي برخي مي‌گويند «موسيقي فاخر» آن را در برابر موسيقي مبتذل قرار مي‌دهند(که اصطلاح مبتذل نيز به همان اندازه مبهم است). البته از روزگار کهن اين تقسيم‌بندي موسيقي مطرح بوده چنان که عنصرالمعالي در قرن پنجم در قابوسنامه، خسرواني‌ها را «راه‌هاي گران» و شايسته مجالس ملوک مي‌داند و در مقابل از «راه‌هاي سبک» هم نام مي‌برد؛ يا عبدالقادر مراغي در قرن نهم گونه‌اي موسيقايي به نام «نوبت» را تشريح مي‌کند که مي‌توان از نظر مراغي آن را فاخر دانست و در مقابل از «هوايي» و «مردم‌زاد» نام مي‌برد و آن را «اخف اصناف تصنيف» يعني سبک‌ترين و به تعبيري مبتذل‌ترين نوع آهنگ‌ها مي‌داند.



اين پژوهشگر با اشاره به مصطلح شدن ترکيب موسيقي فاخر در سال‌هاي اخير اظهار داشت: اين واقعيت وجود دارد که برخي موسيقي‌دان‌ها کار خود را داراي ارزش‌هاي فني بالاتر يا خود را ميراث‌دار سنتي کهن و ريشه‌دار مي‌دانند. از خلاقيت حرفي نمي‌زنم؛ چون ممکن است در موسيقي‌اي که فاخر مي‌دانيم چندان خلاقيتي نباشد و در برابر، در برخي انواع موسيقي که مبتذل مي‌خوانيم بارقه‌هايي از خلاقيت وجود داشته باشد. پس فکر مي‌کنم خلاقيت وجه مميز نيست.

وي افزود: اما به هر حال به نظر مي‌آيد اتفاق نظري در اين باره وجود دارد که محصول همه دست اندرکاران موسيقي را نمي‌توان با يک پيمانه سنجيد. با اين همه، اصطلاح فاخر قدري ارزش‌گذارانه و خطرناک است و ممکن است وسيله‌اي باشد در دست برخي تا انواع موسيقي را هر طور که بخواهند به دو دسته فاخر و مبتذل تقسيم کنند و آن بشود که امروز شاهديم.

اين مصحح نسخ موسيقي همچنين تصريح کرد: بسياري از آهنگ‌هايي که از برخي ديدگاه‌هاي رسمي فاخر محسوب مي‌شوند و به دست اندرکاران آن مهم‌ترين جوايز را هم مي‌دهند، به نظر من بسيار هم مبتذل است. گاهي اوقات مي‌بينم که قضاوت‌ها بر اساس شعر آن ترانه يا تصنيف است.

وي توضيح داد: مثلا تصنيفي را که به نظر من به جهت ساخت بسيار ضعيف است چون شعر آن از حافظ است و نظم دستگاهي دارد، فاخر مي‌دانند و در مقابل آهنگ‌ها و ترانه‌هاي خوبي از گذشته باقي مانده که به هر حال بنا به شرايط روزگار يا حسب مورد، شعر آن پيش پا افتاده است و ديدگاه‌هاي رسمي و يا برخي مردم و موسيقي‌دانان آن را مبتذل مي‌دانند؛ اما از شعر آن که بگذريم، مي‌بينيم موسيقي خوبي دارد و به نظر من مبتذل نيست و مي‌شود با تغيير شعر، آن را در کسوت آبرومندي عرضه کرد.

خضرايي اظهار داشت: مي‌توان گفت در ذهن هر کس تصوري از اصطلاح فاخر و مبتذل وجود دارد و حتي به‌طور نسبي در هر جامعه‌اي به‌ويژه در جوامع تخصصي موسيقي، مي‌توان تا حدي خط مرزي هم مشخص کرد؛ هرچند اين مرز خيلي دقيق و خط‌کشي شده نيست.

وي افزود: گاهي نيز به نظر مي‌رسد کساني که اصطلاح موسيقي فاخر را به کار مي‌برند منظورشان «موسيقي کلاسيک/ چه غربي و چه غير غربي» است که در اين صورت بهتر است اصطلاح کلاسيک را که بار ارزشي کمتري دارد به کار برد. من ترجيح مي‌دهم به دلايل پيش گفته، اصطلاح مبهم و داراي بار ارزشي «فاخر» را در گفتار و نوشتار رسمي به کار نبرم و آن را براي توصيفات شخصي و خصوصي خود نگاه دارم.

بابک خضرايي، دانش‌آموخته رشته موسيقي در مقطع کارشناسي، و رشته پژوهش هنر در مقطع کارشناسي ارشد است. وي علاوه بر انتشار مقالات علمي - پژوهشي در حوزه موسيقي، رسالاتي چون «الرساله الشرفيه» و «جامع‌الالحان» را ترجمه و تصحيح و کتاب «صفي‌الدين از ديدگاه معاصر/مجموعه مقالاتي درباره‌ي زندگي و آراء صفي‌الدين ارموي» را نيز گردآوري کرده است.