چالش تخيل مخاطب در «ديوار چهارم»

به گزارش خبرنگار فرهنگي «شهر»، نشست نقد و بررسي نمايش «ديوار چهارم» با حضور اميررضا كوهستاني كارگردان، رامبد جوان بازيگر، رامتين شهبازي منتقد و امين عظيمي به عنوان مجري، ديروز چهارشنبه در فرهنگسراي رسانه برگزار شد.

اميررضا كوهستاني كارگردان نمايش «ديوار چهارم» در رابطه با انتخاب اين اثر براي اجرا، با بيان اينكه در سال 2009 در انگستان در حال تحصيل بودم، اين نمايشنامه را در آنجا ديدم و بعد از مدتي به دليل اينكه نمايشنامه برايم جالب بود آن را ترجمه كردم و قصد داشتم آن را در ايران به روي صحنه ببرم، اما سال 88 نمايشنامه كار كردن در گالري محلي از اعراب نداشت، ضمن اينكه كسي متن اين نمايشنامه را به راحتي درك نمي‌كرد و در اين رابطه مي‌گفتند؛ متن خارجي و دور از نگاه بومي است.

وي در اين رابطه ادامه داد: تا اينكه بعد از اجراي «ايوانف» تصميم گرفتم اين اثر را كار كنم و تجربه دراماتورژي نمايش «ايوانف» و بازخوردي كه در آن براي پذيرش مخاطب وجود داشت، بسيار براي اجراي «ديوار چهارم» كمك كرد. در واقع شرايطي به وجود آمد كه امكان برگردان نمايشنامه‌هاي خارجي به شرايط بومي و آدابته كردن مهيا شد. در نتيجه ابتدا به ساكن گالري اكو را به عنوان مكان اجرا پيدا كردم. به دليل اينكه نياز به فضاي اين چنيني براي اجراي خود داشتيم. در اين زمان بازنويسي را شروع كردم، در واقع 80 درصد نوشتن نمايشنامه به پارت يك نمايش اختصاص داشت، پارت دو هم كه در ظرف دو هفته به طول انجاميد، گروه ديالوگ‌ها را حفظ كرد و به اين ترتيب اجرا را آغاز كرديم.

انجام چند كار باهم، مگر چقدر مي‌ارزد!

رامبد جوان بازيگر با بيان اينكه اصولا فعاليت در عرصه تئاتر براي كساني كه در سينما و تلويزيون كار مي‌كنند، تصميم‌گيري سختي است، تصريح كرد: به دليل اينكه اگر آدم بخواهد در تئاتر كار كند، مكانيزم‌ها و عادت‌ها براي زمان‌مندي تعريف ديگري پيدا مي‌كنند. در واقع كار سينما خيلي وقت‌گير است و در اين ميان اگر بخواهم كار تئاتر هم انجام دهم، بايد بسياري كارها را تنظيم كنم تا به تئاتر هم برسم بنابراين اصولا دو تا كار را باهم انجام نمي‌دهم.

وي در ادامه سخنان خود با اشاره به اينكه در اين چند سالي كه دارم در عرصه هنر فعاليت مي‌كنم، خيلي كم اتفاق افتاده كه چند كار را با هم انجام دهم، اظهار داشت: به دليل اينكه خراب‌كاري و در صد خطا در كار بالا مي‌رود، همچنين مگر چقدر مي‌ارزد كه آدم با چندين فعاليت همزمان خود را اذيت كند.

جوان با اشاره به اينكه فعاليت در عرصه تئاتر را اصولا به ندرت مي‌پذيرفتم، گفت: اما موضوع نمايش اميررضا كوهستاني همواره به يادم بود، از قبل هم از او خواهش كرده بودم كه با هم كار كنيم و قرارمان دو سال بعد بود، زماني كه در خارج از كشور بودم با موبايلم تماس رفت و گفت طبق قرارمان دو سال سر آمد، من را به كارش دعوت كرد و من هم بسيار با علاقه و بدون هيچ‌گونه شكي كار را پذيرفتم به دليل اينكه افكار وي برايم هيجان‌انگيز بود.

سازوكار روايي در ديوار چهارم

رامتين شهبازي منتقد در رابطه با جذابيت اين نمايش براي او، گفت: آن چيزي كه من را به ديدن اين نمايش جذب كرد، سازوكار روايي «ديوار چهارم»؛ چه در متن نمايشنامه و چه در مرحله اجراي آن بود و من به اين نمايش ترجمه كنش‌گر متن مي‌گويم.

شهبازي با اشاره به اينكه در ايران نظريه‌پردازي در عرصه تئاتر نداريم، خاطر نشان كرد: در واقع تئاتر وارداتي روي صحنه مي‌رود و در نتيجه نقدش هم بر اين اساس است. نمايش كوهستاني را وقتي ديدم، بخش اول اين نمايش را مي‌توان بر اساس تركيب نظريه راوي دنياي همسان و راوي دنياي ناهمسان نقد كرد و به آن پرداخت. در واقع در نظريه اول كنشگر و راوي يك نفراند و در نظريه دوم راوي و كنشگر از هم جدا هستند. فرق ادبيات با نمايش اين است كه در ادبيات حس حضور راوي وجود دارد اما در نمايش عدم حس حضور راوي موضوعيت دارد. نزديكي اين دو نگاه در نمايش كوهستاني اتفاق مي‌افتد و در واقع مي‌توان گفت يك نوع ترجمه فرهنگي به نمايش بهو وجود آمده است. به قول يكي از اساتيد در نقالي اين شيوه را داريم كه راوي و مخاطب يك چيز مي‌شوند اما در ادبيات غرب دو چيز مختلف هستند. در واقع در اين اثر مخاطب در زمان سيال نگاه داشته مي‌شود. بنابراين مخاطب بهتر و راحت‌تر مي‌تواند اتفاقات نمايش را درك كند.

اين منتقد در ادامه صحبت‌‌هاي خود در اين رابطه با اشاره به اينكه در بخش اول «ديوار چهارم» هم تركيبي از نظريه مذكور اتفاق مي‌افتد، گفت: به اين شكل كه در ابتدا به معرفي شخصيت‌هاي نمايش مي‌پردازد. همچنين در اين نمايش با دو زمان روبرو هستيم؛ به اين صورت كه مكاني را براي مخاطب تعريف مي‌كنند كه در آن حضور داريم و همچنين در مكاني ديگر بايد به كشور و شهر ديگر برويم كه اتفاقاتي در آنجا رخ مي‌دهد. در واقع ناگهان شخصيت‌ها را به دنياي ميان ذهني مخاطبان منتقل مي‌كند. در اينجا واقع‌پنداري و درك را براي مخاطب راحت‌تر مي‌كند و مخاطب مي‌تواند در آن مكاني كه حضور دارد با شخصيت‌ها سفر كند. از اين دو شيوه راوي استفاده مي‌كند، تا ذهن مخاطب را سيال كند و درك مخاطب از نمايش را در نهايت راحت‌تر كند. سيال بودن شخصيت در ميزانسن هم به مخاطبان كمك مي‌كند تا آرام آرام بازيگر و مخاطبان به هم نزديك ‌شوند و در واقع تكثر به وحدت مي‌رسد. در حقيقت از دنياهاي پراكنده به دنياي واحد مي رسيم كه در ميزانسن نمايش مزبور اين موارد ديده مي‌شود.

كوهستاني در ادامه نشست، با بيان اينكه مبحث روايتگر و بازيگر از بحث‌هاي به روز در عرصه تئاتر و مورد علاقه من است.

حريم‌زدايي در مخاطب

امين عظيمي با اشاره به اينكه عنصر مكان چقدر مي‌‌تواند كليدي باشد؟ افزود: اين موضوع در رابطه با تجربه‌هاي ديگر كوهستاني چقدر متفاوت بوده است؟ در واقع موضوع حريم‌زدايي و ورود بازيگر به حريم تماشاگر ـ اين فرايند روايت ـ چقدر مي‌تواند در بر نگاه تماشاگر تاثير بگذارد؟

كوهستاني در پاسخ به اظهارات عظيمي، با بيان اينكه اگر اين نمايش در گالري اجرا مي‌رود و نه در بيمارستان، به اين دليل است كه محتوا و مفهوم اصلي نمايش ما بر اساس هنرهاي تجسمي شكل گرفته است، بنابراين ارائه آن نيز اهميت پيدا مي‌كند تا آن هنر و موضوع روي صحنه معني پيدا كند. در واقع در يك چارچوب معنايي فرو مي‌رود.

اين كارگردان در رابطه با اجراي نمايش «ديوار چهارم»، با اشاره به اينكه مي‌خواستيم با اجراي اين اثر، روش ارتباطي تماشاگر و مخاطب را به چالش بكشيم، گفت: مي‌خواستيم در اين اثر تماشاچي در يك اثر تعاملي حضور داشته باشد. در واقع سعي كردم سمت هيچ بردار خاصي نروم و با مجموعه‌اي از بردارها بين لبه‌هاي عناصر حركت كنم.

وي با اشاره به اينكه در اين نمايش روي ارتباط مخاطب و بازيگر خيلي حساب كردم، به نوعي روي اعتمادي كه تماشاچي به بازيگر دارد، موضوع پذيرفتن و گوش كردن و به نوعي ارتباط شاگرد و معلمي در عرصه تئاتر با اين كار معنا پيدا مي‌كند كه مي‌توان در اين نمايش از نسبت بازيگر و تماشاگر نام برد. در اينجا بازيگر هر چه مي‌گويد تماشاگر مي‌پذيرد.

كوهستاني در ادامه صحبت‌هاي خود با تاكيد بر اينكه بازيگر بايد توانايي اين را داشته باشد مبني بر اينكه آن چيزي كه مي‌گويد در مرحله اول خودش آن را باور داشته باشد، گفت: در واقع خيلي مهم است كه بازيگر چطور حرف‌هاي خود را بيان مي‌كند تا در نتيجه پذيرشي هم از طرف مخاطبان صورت بگيرد. ما در تمرين‌ها خيلي سعي كرديم كه بتوانيم دريابيم چطور مي‌توان تماشاچي را به سمت خود كشيد و نظرش را جلب كرد. در حقيقت در قسمت اول نمايش مخاطب را براي تصور كردن آماده كرديم براي اينكه تصور كردن مفاهيم قسمت دوم نمايش به اينها نياز داشت. با توجه به اينها اساس كار ما در اين نمايش پله به پله پيش رفتن بود. در واقع نمي‌خواستيم تماشاچي در ميان ذهنيت ايجاد شده گم شود. به همين دليل در ابتدا به معرفي شخصيت‌ها پرداختيم و جداسازي شخصيت‌ها بسيار برايم بود. همانطور كه گفتم نمي‌خواستم كه تماشاگر را گيج كنم و اين شيوه كار كردن را دوست ندارم.

سهم مخاطب در شكل دادن معنا

كوهستاني با اشاره به اهميت سهم مخاطب در شكل دادن معنا، گفت: هميشه به گالري مي‌رويم كه با فراوري‌هاي هنري روبرو شويم اما اين تجربه در ‌اين نمايش مخاطب را با فرايند روبرو مي‌كند و دادوستدي در اين ميان بين بازيگر و مخاطب صورت مي‌گيرد. مدام مخاطب را به دايره تخيل كردن دعوت مي‌كنيم. در واقع با تخيل تماشاگر در اين گالري سروكار داريم. مي‌توان گفت توجه كردن به جزييات صحنه در تئاتر فراموش شده است و همواره بايد سهم بيشتري در معنا دادن به عناصر از طرف مخاطبان وجود داشته باشد.

جوان در پاسخ به سوال عظيمي مبني بر اينكه حدود آزادي بازيگر در اين نمايش چقدر بوده است؟، با بيان اينكه متن نمايشنامه بسيار حساب شده نوشته شده بود، گفت: بداهه‌پردازي و در لحظه كشف كردن چيزي در اين نمايش، وجود نداشت واگر غير از اين به «ديوار چهارم» نگاه كنيم، اشتباه است. در واقع ميزان اطلاعاتي كه داده شده اهميتش در برداشت مورد نظر مخاطب سنجيده شده است. يكي از شب‌هاي اين نمايش يك كلمه‌اي را اشتباه گفتم بدون اينكه دراماتيك اثر را خراب كند اما در كل به نظرم آواي كلام را به هم ريخت و اين موضوع در ناخودآگاه تماشاگر تاثير مي‌گذارد گرچه تماشاچي در آن لحظه متوجه چيزي نشود. بنابراين بايد همه چيز همانطور كه اميررضا كوهستاني تصور كرده و نوشته است به اجرا دربيايد. 

وي در ادامه صحبت‌هاي خود با اشاره به اينكه خود من هم به عنوان بازيگر و هم كارگردان فعاليت و تجربه در اين عرصه داشته‌ام، گفت: نتيجه گرفته‌ام كه بازيگر بايد در خدمت روايت قرار بگيرد، نبايد به صورت مستقل هنرآفريني كند، خودش را به تماشاگر و به رخ بكشد براي اينكه در آخر به اصطلاح از كار بيرون مي‌زند و اثر را بي‌نتيجه مي‌كند. با توجه به اينها بايد در خدمت كارگردان قرار بگيريم، هر جنس بازي كه مي‌خواهد در اختيارش قرار بدهيم و در اين زمان اگر بتوانم اين كارها را انجام بدهم، به كارگردان و روايت كمك كرده‌ام. 

رامبد جوان با اشاره به اينكه بازي در اين نمايش تجربه عجيب و جذابي برايم بود، گفت: به دليل اينكه اينقدر همه چيز در حين اجرا تمركز عجيب و غريبي بايد داشته باشيم بطوريكه شايد در نمايش‌هاي از نوع ديگر بتوان لحظه از دست دادن تمركز بتوان دوباره آن را به دست آورد اما در اين نمايش يك اشتباه به تمام مسيرهاي طي شده روايت آسيب مي‌زند.

اميرضا كوهستاني با بيان اينكه در اين نمايش قانوني وجود داشت كه به تماشاچي به طور غيرمستقيم بگويد كه در زمان نمايش با اتفاق افتادن هر چيزي هيچ نگويد و سكوت كند و به همه شكل خود را با نمايش همراه كند، گفت: در واقع در اين نمايش قانون‌هاي اجرا را خود تماشاگر بايد متوجه مي‌شد و ياد مي‌گرفت. شايد بيتوان گفت «ديوار چهارم» آموزش تماشاچي تئاتر است، يك به يك به تماشاگران مي‌آموزد كه درت تئاتر چگونه برخوردي داشته باشد و اين موضوع برايم بسيار جذاب بود.

اين كارگردان با ابراز رضايت خود از بازي بازيگران و همچنين همراهي تماشاگران با اين نمايش، اظهار داشت: بازيگران در برخي شب‌ها كارشان بقدري طولاني و سخت مي‌شد كه نمي دانم چطور اجرا را به نتيجه مي‌رساندند. در واقع تمركز بازيگران بسيار بالا بود، همچنين ديالوگ‌هاي اين نمايش 16هزار كلمه بود و بايد عين كلمات را بدون پس و پيش كردن مي‌گفتند. با توجه به اينها در اين اجرا تماشاچي و بازيگران خوب جواب پس دادند و من اين دو گروه را تقديس مي‌كنم.

رامبد جوان با اشاره به اينكه با اجراي اين نمايش به تجربه مستقيم بحث روانشناسي آدم‌ها رسيدم، گفت: در طي اجراي اين نمايش سه نوع برخورد وجود داشت؛ دسته نخست كساني بودند كه عقب‌نشيني، پشت قرار گرفتن و پنهان شدن را در پيش مي‌گرفتند و اين‌ها آدم‌هايي بودند كه از اعتماد به نفس پاييني برخوردار بودند، دسته دوم كساني بودند كه راحت ارتباط برقرار مي‌كردند، اطلاعات رد و بدل و دچار احساسات مي‌شدند اين دسته از افراد از سلامت رواني برخوردارند و اما دسته سومي بودند كه روش حمله و دفاع را در پيش مي‌گرفتند. اين موارد و تجربه آنها در اين نمايش برايم عجيب بود.

كوهستاني در رابطه با نداشتن طراحي لباس در نمايش «ديوار چهارم»، با اشاره به اينكه علاوه بر اين به كار بردن موسيقي در اين نمايش اشتباه بود، گفت: با نبود عناصر در اين نمايش در واقع مي‌خواهم به تماشاگر بگويم؛ هيچ چيزي براي راهنمايي درك تو وجود ندارد، كارگرداني ديكتاتوري اين نمايش را پيش نمي‌برد و براي اين كار از ميزانسن، نور و رنگ خاص دوري كرديم. در حقيقت در كارگرداني ديكتاتوري تماشاچي به سمت درك مفهوم مورد نظر خود كارگردان هدايت مي‌شود اما در نمايش «ديوار چهارم» نمي‌خواستيم اين تجربه را داشته باشيم. بنابراين رابطه با تماشاچي و بازيگر را باز گذاشتيم. چيزي فراتر از متن تعبير نشده است تا ارتباط برقرار كردن مخاطب با نمايش محدود نشود. در آخر بايد گفت كه اين عدم؛ نداشتن طراحي لباس، خودش يك عنصر براي تخيل تماشاگر است تا تماشاچي با نبود اين ابزار شناخت پيدا كند.

تفاوت‌ها و شباهت‌هاي نمايش اميررضا كوهستاني با نمايش تيم كروچ

كارگردان «ديوار چهارم» در رابطه با تفاوت‌ها و شباهت‌هاي نمايش خود با نمايش تيم كروچ، با اشاره به اينكه تيم كروچ نويسنده و بازيگر شناخته شده‌اي در انگليس نيست و خودش نمايشنامه‌هايش را بازي و كارگرداني مي‌كند، گفت: قصه نمايش ما كمي با هم فرق مي‌كند. در واقع تاكيد وي بر زبان و مهاجرت زوج بيشتر است وهمچنين در نمايش او زوج همجنس‌گرا وجود دارد و بحث جنسيت زند و مرد مطرح است. اما در رابطه با اينكه قصه در مورد زن و مردي كه يكي از آنها بيماري قلبي دارد؛ بين ما شباهت دارد و فقط در شروع و پايان نمايش و مونولوگ‌هاي نمايش تفاوت وجود دارد. در واقع در نمايش «ديوار چهارم» عناويني از جمله بيمارستان، هواپيما و تهران، ايران و داستان‌هاي لندن و غيره را به داستان اضافه شده است اما شكل كلي روايت شبيه اجراي تيم كروچ است چون او هم از مدل روايي تبعيت مي‌كند و فقط در نمايش او نقش‌ها با هم جابه جا مي‌شود. در حقيقت قسمت دوم نمايش به نمايشنامه تيم كروچ بيشتر شباهت دارد. قانون كلي در اين نمايش به اين صورت است كه يك نفر بازيگر است، يك نفر مترجم و يك نفر ديگر كه فرض مي‌كنيم در نمايش وجود دارد، بنابراين قرارداد اين شكلي بسيار باز است و خوانش‌هاي مختلفي از اين شكل اجرا وجود دارد. 

اجراي كوهستاني در دي ماه

كارگردان اين نمايش در گفت‌و‌گو با خبرنگار شهر اظهار داشت كه احتمال زيادي و جود دارد، اين نمايش در دي ماه امسال دوباره به اجرا دربيايد اما مكان نمايش به احتمال زياد در گالري اكو نخواهد بود و همچنين به نمايش در آمدن اين «ديوار چهارم» در شهرهاي ديگر كشور و يا در خارج كشور منوط به شرايط گروه خواهد بود. 

بر اساس اين گزارش، نمايش «ديوار چهارم» در حال حاضر در گالري اكو با بازي رامبد جوان، نگار جواهريان هر شب به روي صحنه مي‌رود.