يادداشت/
توسعه زيرساخت‌ها راهکار اصلي کاهش تصادفات جاده‌اي
رانندگي تنها نشستن پشت فرمان و فشار بر پدال گاز و به حرکت درآوردن خودرو نيست؛ رانندگي اصولي دارد که بي‌توجهي به هريک از آنها، مي‌تواند فاجعه‌اي جبران‌ناپذير مانند واژگوني اتوبوس کاروان راهيان نور به بار آورد.
*محمدرضا حاجي بيگي
خبر هولناک است و سهمگين: «در حادثه واژگوني مرگبار خودرو کاروان راهيان نور، 26 دختر دانش‌آموز جان خود را از دست دادند.» اين اما همه ماجرا نيست.
ما ديگر داريم به اخبار کشته شدن هموطنان‌مان در جاده‌هاي کشور عادت مي‌کنيم. اين بار اما دست سرنوشت، دفتر زندگي 26 دانش‌آموز را در محور ايذه به لردگان به انتها رساند. يک لحظه غفلت، بي‌توجهي به قوانين، لغزندگي جاده و هر دليل ديگري کافي بود که باز هم حادثه‌اي تلخ رقم بخورد و سرنشينان نوجوان يک اتوبوس، چشم‌هاي خود را براي هميشه به روي زندگي ببندند.
رانندگي تنها نشستن پشت فرمان و فشار بر پدال گاز و به حرکت درآوردن خودرو نيست؛ رانندگي اصولي دارد که بي‌توجهي به هريک از آنها، مي‌تواند فاجعه‌اي جبران‌ناپذير مانند واژگوني اتوبوس کاروان راهيان نور به بار آورد.
بارها خطاي انساني، خواب‌آلودگي، سرعت بيش از حد و ... به‌عنوان دلايلي براي رخداد حوادث جاده‌اي اعلام شده است و با اين اعلام، سروصداها پايان يافته و پرونده يک حادثه همچون پرونده زندگي سرنشينان خودرو مختومه شده است اما به نظر نگارنده، به‌کارگيري سامانه‌ها و سيستم‌هاي پيشرفته اطلاعاتي، يکي از اصلي‌ترين نيازهاي شرکت‌هاي حمل و نقل کالا و مسافر براي آگاهي از محل و مديريت بهينه ناوگان در هر زمان است که به منظور افزايش توانايي با هدف مديريت هزينه و زمان انجام مي‌گيرد.
با بهره‌گيري از اين‌گونه اطلاعات، مديران توانايي برنامه‌ريزي بهينه براي اجراي عمليات جابجايي مسافر و بار همچنين دريافت گزارش‌هاي لازم را براي کنترل عملکرد ناوگان تحت پوشش خواهند داشت.
بر اساس گزارش سازمان ملل و اتحاديه اروپا، موثرترين روش اعمال قانون، بهره‌گيري از دوربين‌هاي راداري ثبت تخلفات سرعت نسل سوم استقراري و سرعت‌سنج‌هاي دستي راداري و ليزري با نسبت 80به 20 است. فرانسه حدود 10سال پيش با نصب و راه‌اندازي تنها يک‌هزار دستگاه دوربين موفق شد ميزان تلفات حوادث رانندگي را در جاده‌ها 30 درصد کاهش دهد، در حالي که اين رقم در ايران و در بهترين شرايط، 10 درصد گزارش شده است. بنابراين کاملا مشخص است که ما در صورتي مي‌توانيم از نقش موثر فناوري در کاهش حوادث رانندگي جاده‌اي سخن بگوييم که روش‌هاي عملي تجربه شده را به‌طور کامل به‌کار بگيريم.
با توليد و عرضه فناوري‌هاي نوين در حوزه مخابرات و رايانه، در صنعت حمل و نقل هم شاهد تغيير و تحول بسياري بوده‌ايم و در حال حاضر راه‌حل‌ها و سيستم‌هاي مختلفي در سراسر جهان به همين منظور ارائه شده است.« M track master » يکي از اين راه‌حل‌ها است که در ابعاد جهاني ارائه شده است و با توجه به پيشينه و نوع کاربرد آن در سراسر جهان، راه‌حل قابل قبول و قابل اعتمادي براي ايران هم هست.
بخش‌هاي نرم‌افزاري و بانک اطلاعاتي در اين راه‌حل، به‌گونه‌اي است که شرکت‌هاي محلي مي‌توانند بر اساس نياز کشور و کاربران، آن را بومي‌سازي کنند. اين راه‌حل را مي‌توان «شبکه هوشمند مديريت ناوگان» ناميد.
اين راه‌حل قابليت اطلاع از مکان ناوگان در حال حرکت و توانايي اعمال کنترل لازم را به وسيله مديريت ناوگان در اختيار قرار مي‌دهد. اين سامانه با دارا بودن يک گيرنده «G.P.S » يا سيستم موقعيت‌ياب جهاني به صورت يکپارچه براي نصب و نگهداري ساده و کم هزينه آماده شده و با دريافت اطلاعات از شبکه ماهواره‌اي و پردازش آنها قادر به محاسبه و تعيين محل خودرو در هرکجاي جهان و ارسال آن از طريق بستر شبکه موبايل به مراکز پردازش اطلاعات است.
اين اطلاعات شامل تاريخ، ساعت، موقعيت جغرافيايي، ميزان سرعت و جهت حرکت خودرو، وضعيت جريان برق خودرو و باتري داخلي دستگاه، روشن يا خاموش بودن موتور، باز و بسته شدن درهاي خودرو، اطلاعات مربوط به ميزان دما و نيز هشداردهنده سرعت غيرمجاز است.
در حال حاضر سرويس‌هاي « S M S» و «G P R S» که اپراتورهاي موبايل کشور ارائه مي‌کنند، به‌عنوان دو سرويس مناسب براي انتقال اطلاعات استخراج شده از « G P S » مي‌توانند مورد استفاده قرار گيرند. کاربران اين محصول پس از تجهيز ناوگان به اين سخت‌افزار با مراجعه به پايگاه اينترنتي www.itrack.ir (شبکه هوشمند مديريت ناوگان) اطلاعات ارسالي از تجهيزات را روي نقشه و به صورت متن خواهند ديد.
مرکز پردازش شبکه هوشمند مديريت ناوگان با هدف حفظ امنيت اطلاعات و دسترسي سريع کاربران به اطلاعات ناوگان تحت پوشش راه‌اندازي شده است و کاربران با استفاده از شناسه کاربري و رمز عبور اختصاصي به آن دسترسي خواهند داشت.
با توجه به روند پيشرفت فناوري‌هاي مديريت ناوگان حمل و نقل و جايگاه اين سيستم در حفظ و ارتقاي فاکتورهاي مديريتي و امنيتي و اين‌که درايران به دليل گستردگي جغرافيايي و تعدد ناوگان در جاده‌ها شاهد تلفات جاني و مالي بسياري در مسافرت‌هاي جاده‌اي هستيم. در حال حاضر تجهيزات ماهواره‌اي روي بيش از 15 هزار دستگاه کاميون و 6200 دستگاه خودرو سبک و سنگين نصب شده است و بيش از 300 شرکت حمل و نقل داخلي و بين‌المللي از مزاياي آن بهره‌مند شده‌اند.
با استفاده از اين امکان، مي‌توان به گزارش‌هايي در مورد نمايش موقعيت و مسير خودرو، تجزيه و تحليل سفر، شامل: زمان حرکت و توقف خودرو، ميزان مسافت طي شده، زمان ورود و خروج خودرو از محدوده‌هاي خاص جغرافيايي، چگونگي قطع و وصل جريان برق خودرو، تخطي از سرعت مجاز، خروج از مسيرهاي مجاز و توقف بيش از اندازه دست يافت.
با اجراي آزمايشي اين سامانه که اخيرا با نصب آن روي يک دستگاه اتوبوس جديد انجام گرفت، نتايج زير به دست آمد:
- ثبت زمان دقيق ورود و خروج اتوبوس از پايانه مسافري با هدف مديريت ظرفيت‌ها و امکانات پايانه.
- ثبت زمان ورود و خروج اتوبوس از محدوده شهر تهران با هدف نظارت بر مسيرهاي رفت و آمد مجاز و غيرمجاز.
- مشخص شدن مسيرهاي حرکت اتوبوس در تهران هنگام سفر و زمان استراحت.
- پيش‌بيني زمان رسيدن اتوبوس به پايانه مسافري به منظور اطلاع‌رساني به مستقبلين حاضر در پايانه.
- موارد تخلف و تجاوز از سرعت مجاز .
«جي.پي.اس» يا سيستم موقعيت‌ياب جهاني که به آن مسيرياب ماهواره‌اي خودرو هم گفته مي‌شود يک سيستم راهبري و مسيريابي ماهواره‌اي است که از شبکه‌اي با دست‌کم 24 ماهواره تشکيل شده و خدمات آن در هر شرايط آب و هوايي و در هر نقطه از کره زمين در همه ساعات شب و روز در دسترس است. استفاده از اين سيستم رايگان است.
دستگاه گيرنده « جي.پي.اس» در ارتباط با شبکه ماهواره‌اي فاصله کاربر را تا محل آن تعيين مي‌کند و پس از آن موقعيت دقيق وي را روي زمين به دست مي‌آورد. گيرنده زميني هم با دريافت اين اطلاعات از 3 ماهواره يا بيشتر، آنها را پردازش مي‌کند و موقعيت کاربر را در هر نقطه از زمين در هر ساعت از شب يا روز و در هر وضعيت آب و هوايي به او نشان مي‌دهد.
سامانه «G.I.S» هم فناوري ديگري است که در همه علوم کاربرد دارد. زماني که با اطلاعات مربوط به مکان کار مي‌کنيم. اين سامانه باعث افزايش قدرت حل مشکلات روزمره مهندسي مي‌شود و با استفاده از اين سامانه، مي‌توان حوادث شهري را تجزيه و تحليل کرد، خريدهاي مشتريان را مورد رديابي قرار داد، حمل و نقل را در بهترين مسيرها به انجام رساند و بهترين مکان را براي ساخت يک سد انتخاب کرد.
در هر حال کاربران با تجزيه و تحليل داده‌ها و استفاده از سامانه «جي.آي.اس» براي تصميم‌گيري بهتر و نظم دادن به اطلاعات براي سرويس‌دهي با مديريت قوي، کاهش هزينه‌ها و رسيدن به اهداف بهره‌مند مي‌شوند. در حال حاضر از اين سامانه بسته به نيازهاي هر منطقه، يا کشور در بخش‌هاي مختلف از جمله مطالعات زيست‌محيطي، برنامه‌ريزي شهري و شهرداري، خدمات ايمني، مديريت حمل و نقل و ترافيک، تهيه نقشه‌هاي پايه، مديريت کاربري اراضي، خدمات بانکي و پستي، مطالعات جمعيتي، مديريت تاسيسات شهري(برق- آب-گاز و...) استفاده مي‌شود و با گذشت زمان و توسعه سيستم‌ها، کاربرد اين سامانه به همه بخش‌هاي مرتبط با زمين گسترش يافته است.
هر چند بهره‌گيري از فناوري‌هاي نوين، آموزش‌هاي بيشتر در زمينه رانندگي صحيح و توجه به بهبود وضعيت را‌ه‌هاي کشور، راهکار مناسبي در کاهش حوادث جاده‌اي هستند و آثار و نتيجه بهتري دارند، اما به نظر مي‌رسد راهکار اساسي، توسعه زيرساخت‌هاي بزرگراهي و آزادراهي در کشور است که با در نظر گرفتن همه معيارهاي استاندارد طراحي مي‌شوند. بايد توجه داشت که در حال حاضر، سرعت رشد وسايل نقليه در کشور هشت برابر سرعت توسعه راه‌هاست و براي اين‌که سرعت توسعه زيرساخت‌ها با آن درست تنظيم شود، به اعتبار و بودجه کافي نياز است؛ چراکه براي برطرف کردن اين مشکل نمي‌توان تنها به اعتبارات دولتي متکي بود و براي چيره شدن بر اين مشکل، نيازمند مشارکت مردمي و سرمايه‌گذاري بخش خصوصي هستيم.
* مديرعامل سازمان پايانه‌ها و پارک‌سوارهاي شهرداري تهران