ويژگي‌هاي هنر اسلامي/1
هنري که براي اسلام خلق شود هنر اسلاميست
متخصص هنرهاي تجسمي و دانشيار دانشکده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران هر اثر هنري را که با هدف ترويج اصول اسلامي خلق شده باشد، هنر اسلامي مي‌داند.
عبدالمجيد حسيني‌راد، در گفت‌وگو با خبرنگار شهر درباره هنر اسلامي و معيارهاي شناخت آن گفت: ما يک اصطلاح تحت عنوان هنر اسلامي داريم و اصطلاحي ديگر به نام هنر مسلمانان. هنر اسلامي قطعا بايد ويژگي‌هايي متناسب با باورها و اعتقادات اسلامي در قرآن، احاديث و سنت داشته باشد و به‌نحوي خود را با شرايط ايدئولوژي اسلامي تطبيق داده و جنبه قداست نيز داشته باشد.
وي ادامه داد: از طرف ديگر آثار بسياري هست که توسط مسلمانان آفريده شده؛ ولي همه شاخصه‌هاي هنر اسلامي را ندارد و از اين رو به آن هنر مسلمانان اطلاق مي‌شود؛ اگرچه آن‌چه بر اساس سنت جوامع اسلامي و منطبق بر اصول و قواعد اين جوامع ساخته مي‌شود، مي‌تواند شاخصه‌هايي از هنر اسلامي و حتي روح هنر اسلامي را در خود منعکس کند.
اين مدرس دانشگاه درباره ويژگي‌هاي هنر اسلامي توضيح داد: براي مثال هنر خوشنويسي در ميان مسلمانان يکي از هنرهايي است که به دليل کتابت وحي و کلام الهي جنبه قداست يافته است. مصحف‌هاي متعددي از قرآن کريم در دوران‌هاي مختلف اسلامي کتابت شده است و هنرهاي ديگر مربوط به اين کتاب شريف همچون جلدسازي و تذهيب نيز از‌آن‌جا که اصولا براي پيام الهي به‌کار گرفته شدهاند، هنر مقدس محسوب مي‌شوند.
حسيني‌راد افزود: همچنين نوعي از معماري که در مساجد به کار گرفته مي‌شود و مساجدي که بر اساس آن الگوهاي خاص ساخته مي‌شود، همچنين کتيبه‌ها و فرم‌هاي معماري و طراحي آن، چون براي يک امر مقدس و به‌عنوان محلي براي عبادت مسلمانان ساخته شده، طبيعتا جزء هنر اسلامي است.
وي همچنين گفت: اما براي مثال نقاشي‌ها در کشورهاي اسلامي الزاما هنر اسلامي نيستند و عموما تحت عنوان هنر مسلمانان شناخته مي‌شود. براي مثال بسياري از نگارگري‌ها در کتب و نسخ خطي همچون شاهنامه از اين گروهند. ولي نگارگري‌ها در برخي کتاب‌هايي که درباره تاريخ اسلام و رويدادها و شخصيت‌هاي مهم در اسلام است، مثل معراج‌نامه‌ها يا کتابي چون «احسن الکبار» متفاوت است.
اين متخصص هنرهاي تجسمي ادامه داد: اين‌ها نسخه‌هايي هستند که در مورد يک موضوع مقدس يا شخصيت‌هاي مهم اسلامي ساخته شدهاند و طبعا نقاشي‌هاي درون آن‌ها نيز با هدف مقدس‌سازي آن شخصيت يا پرداخت به آن امر مقدس ساخته شده و طبيعتا هنر مقدس شمرده مي‌شوند.
وي افزود: اما در نسخي که به موضوعات ديگر از جمله تاريخ‌نگاري و موضوعات علمي مربوط است، اگرچه به دست مسلمانان ساخته شده ولي هنر قدسي را بيان نکرده است؛ پس اگرچه هنر جوامع اسلامي تلقي مي‌شوند و خارج از سنت‌هاي اسلامي خلق نشده‌اند، به آن‌ها هنر اسلامي نمي‌گوييم؛ بلکه آن را هنر مسلمانان مي‌ناميم.
حسيني‌راد خاطر نشان کرد: البته نحوه جلوه نگرش‌هاي اسلامي و زيبايي‌شناسي مربوط به مسلمانان در اين آثار قابل بحث و بررسي است و اگر آثاري در جهت ترويج اصول اسلامي خلق شده باشند، مي‌توانند هنر اسلامي محسوب شوند.
اين مدرس دانشگاه درباره تاثير ورود اسلام بر هنر کشورهايي چون اسپانيا اظهار داشت: وقتي عنوان هنر اسلامي را به کار مي‌بريم، منظور هنري است که با اهداف اسلامي ساخته شود و الزامي ندارد تنها بر هنري اين عنوان را بگذاريم که در کشورهايي با مذهب رسمي اسلام خلق شده است.
وي ادامه داد: در دوره‌اي اسلام توانست تا غرب اروپا، آفريقا و شرق آسيا نفوذ کند و در همان مقطع به دليل شرايط خاصي که پيروان اين دين داشتند، آثاري نيز به‌وجود آوردند؛ از جمله بناي مساجد که بخشي از تمدن اسلامي است، همان‌طور که معابد بودايي بخشي از آيين بودايي است.
اين هنرپژوه افزود: مسجد اصولا جزئي از تمدن اسلامي است و از اين جهت نمي‌توان معماري مساجد را ناديده گرفت. هنرهايي که درون مساجد شکل گرفتند نيز مربوط به نوع خاصي از ايدئولوژي و اصول اسلامي است. به همين دليل مي‌توانيم به آثاري که توسط مسلمانان در کشورهايي ساخته شدهاند که مذهب رسمي‌شان اسلام نيست؛ ولي جهت تعالي باورهاي اسلامي خلق شده باشند و شاخصه‌هاي هنري را نيز داشته باشند، هنر اسلامي بگوييم؛ چه در اسپانيا باشد، چه در هر جاي ديگر جهان.
حسيني‌راد خاطر نشان کرد: همچنين بسيار پيش آمده که در کشورهاي مسلمان، اقليت‌هاي ديگري زندگي کرده‌اند و بناهاي مذهبي مربوط به خود را نيز ساخته‌اند که قطعا معماري اسلامي نيست و با نگرش‌هاي خاص آن مذهب ساخته شده و حاصل ذوق مذهبي آن اقليت است؛ ولي مکان و شرايط شکل‌گيري اين آثار مي‌تواند آن‌ها را تحت تاثير قرار دهد. براي مثال کليساي وانک در جلفاي اصفهان بسيار تحت تاثير هنر اسلامي است.
وي ادامه داد: از طرف ديگر در مسجد اياصوفيه در ترکيه نيز شاهد آثاري از هنر مسيحي هستيم. اين که آثار و بناها به چه منظور و در چه شرايطي ساخته شدهاند بسيار تعيين‌کننده است؛ ولي به هر حال مي‌توان به طور قطع گفت که مساجد جزء هنر اسلامي‌اند و تزئينات آن‌ها نيز هنر اسلامي محسوب مي‌شوند؛ زيرا در هيچ مسجدي در هيچ جاي جهان آثار تزئيني هنر مذاهب ديگر وجود ندارد.
اين مدرس دانشگاه افزود: در کتيبه‌ها، کاشيکاري‌ها و ديگر عناصر تزئيني اين بناها، همه‌چيز در جهت يک بيان ديني و هدف اسلامي شکل گرفته؛ اگرچه بخش‌هايي از معماري در سرزمين‌‌هاي مختلف بر هم تاثيرگذارند، براي مثال کليساي وانک گنبد هم دارد يا مساجدي در نقاطي از ايران ساخته شدهاند که پيش از آن آتشکده بوده‌اند؛ ولي با ساختارها و تزئينات هنر اسلامي هماهنگ شدهاند.