آيا امکان تغيير يا ساخت سبک زندگي در جامعه وجود دارد؟

شهر: مصرف، يک انتخاب است و مي تواند در حيطه هاي مختلف از پوشاک و غذا گرفته تا محصولات فرهنگي و حتي شيوه چيدمان منزل ديده شود. افراد گفته ها و ناگفته هاي خود را از طريق انتخاب‌هايشان و انتخاب‌هايشان را در مصرف و شيوه مصرفشان بيان مي کنند. شايد در نگاه اول شيوه هاي مصرف در يک جامعه بي هدف، پراکنده و به دور از منطق خاصي به نظر برسد؛ اما با تحليل اين انتخاب ها مي توان دريافت که اتفاقا از منطق خاصي پيروي مي کند. بدون شک گشت و گذار انسان ها در مراکز و اماکني که در آنها دست به انتخاب مي زنند، بدون هدف نيست. آنها در اين انتخاب ها خود را تعريف و باز تعريف مي کنند، مي شناسند، مي شناسانند، خود را تخليه مي کنند، فرياد مي زنند و ...

حال پرسش اين است که در ساخت يا تغيير سبک زندگي يک جامعه بايد از واژه ساخته شدن استفاده کرد يا ايجاد شدن؟ بايد ساخت کلان را در يک سوي ميدان ديد و عامه مردم را در سوي ديگر يا اينکه جامعه تني واحد است که با همه تفاوت ها و شباهت هايش به سوي هدفي واحد حرکت مي کند؟

در پاسخ به اين دو پرسش بايد به اين نکته توجه کرد که سبک زندگي يک مفهوم است؛ مفهومي که برآيند مجموعه مفاهيمي است که در گفتمان فرهنگي يک جامعه وجود دارد. اين تصور که از امروز تصميم به تغيير سبک زندگي افراد گرفته شود و نيرويي از بيرون قادر به انجام اين کار است، تا حدودي به بيراهه رفتن است زيرا افراد گفته ها و ناگفته هاي خود را از طريق انتخاب هايشان و انتخاب هايشان را در مصرف و شيوه مصرفشان بيان مي کنند؛ اگرچه اين انتخاب ها هدفدار و منطقي است.

يک خوشه انگور در نگاه اول يک واحد ديده مي شود؛ اما هر دانه آن شکل متفاوت و چه بسا رنگ و طعم متفاوت دارد. اين همان تصويري است که راجع به سبک هاي زندگي متفاوت در يک جامعه وجود دارد. نمي توان تصور کرد ساخت کلان در يک سو و عامه مردم در سوي ديگر نشسته اند و هر سوي وزنه که سنگيني بيشتري دارد، مي تواند تغيير سبک زندگي يا ساختن سبک زندگي جديد را رقم بزند.

از سوي ديگر، پيش از انجام هر کاري بايد دانست نياز مردم چيست؛ در غير اين صورت هر اقدامي منجر به شکست است. حتي اگر قرار است بر خلاف خواست و نياز جامعه تغييري ايجاد شود، اقدامات سطحي يا جبري درمانگر نيست. در اين زمينه بايد خوشايندها و ناخوشايندها را در هم آميخت و سپس جامعه را به آن سمت و سو حرکت داد؛ هر چند اين اقدام در عمل، اجرايي نيست زيرا جامعه همانند رود است که راه خود را مي رود و در صورتي که مصلحين اجتماعي همانند يک پزشک تشخيصي را براي جامعه تجويز مي کنند، اين نسخه بايد متناسب با شرايط جامعه و مطلوبات آن باشد.

نبايد از نظر دور داشت که براي تغيير سبک زندگي در يک جامعه بايد به سراغ چرايي انتخاب هاي افراد رفت. چرا فرهنگ کار جمعي در ايران ضعيف است؟ چرا در روابط اجتماعي، حقوق متقابل رعايت نمي شود؟ چرا در برخي مناطق، طلاق زياد شده است؟ چرا در فرهنگ رانندگي انضباط لازم رعايت نمي شود، دروغ چقدر در جامعه رواج دارد؟ علت برخي پرخاش گري ها و نابردباري ها در روابط اجتماعي چيست؟ و ...

پاسخ به اين دست پرسش ها خود بحث جداگانه اي را با موضوع جايگاه علوم اجتماعي در حل مسائل امروز جامعه ايران مي طلبد که در مراد نگارنده در اين فرصت نيست.

* سيده ليلا موسوي نسب