هنري اسلامي‏ست که تکامل يافته باشد

حسين فخيمي در گفت‌وگو با خبرنگار شهر درباره هنر اسلامي گفت: اگر به چرايي اين که خداوند ما را آفريده فکر کنيم، مي‌بينيم ‌که در هر دين و آئيني به اين مسئله پرداخته شده است. اگر از اين زاويه (يعني چرايي خلقتمان) به خود و ساختار وجودي‌مان بنگريم، ريشه‌هاي هنر اسلامي و هنر ديني را درمي‌يابيم.

وي ادامه داد: انسان براي سنجش هر چيز معياري يافته است؛ براي مثال مايعات را با ليتر اندازه مي‌گيريم، پارچه را با متر و وزن اجسام را با کيلوگرم. سنجش انسان نيز بايد يک معيار زوددسترس داشته باشد تا بتوانيم به واسطه آن خود را بسنجيم. گربه‌اي که هر روز در حال جوريدن و تلاش است تا حيات حيواني خود را حفظ کند، ‌به طريق غريضي در زندگي خود اين پويندگي را دارد.

فخيمي افزود: حال من که انسان و اشرف مخلوقاتم، در هر دين و آئيني که باشم، نسبت به ديگر جانوران برتري دارم. تفاوت من و آن گربه در اين است که او هنگام غذا خوردن، نگران سيري يا گرسنگي هم‌نوع و همسايه‌اش نيست. از طرفي نيز غذا را انبار نمي‌کند و هر چيزي را که به دست بياورد، مي‌خورد و تمام مي‌کند. ولي من که به‌عنوان انسان بالغ تلاش مي‌کنم براي خود و فرزندم لباس و غذا تهيه کنم، در واقع فقط براي حيات حيواني خود تلاش کرده‌ام.

اين مجسمه‌ساز تصريح کرد: پس تا اين‌جا فرقي ميان من و آن گربه نيست؛ جز اين‌که او گوشت را به همان اندازه که به دست مي‌آورد مي‌خورد؛ ولي ما آن را انبار مي‌کنيم. اما تفاوت اين گربه با انساني که فکر مي‌کند، بسيار مهم است. در نتيجه انسان براي اين‌که نشان دهد متفاوت از حيوانات است، بايد اثري وراي آن گربه از خود باقي بگذارد، به همين دليل نيز اثر هنري مي‌آفريند و محل زندگي‌اش را متفاوت از يک لانه مي‌سازد.

وي ادامه داد: حال اگر آثار هنري انسان بر اساس يک انديشه خلق شوند، تفاوتي ميان ساخت‌وساز معمولي و اثر هنري نيز به‌وجود مي‌آيد. اثر هنري بر اساس انديشه ساخته مي‌شود؛ وگرنه گربه نيز بسياري از کارهايي که ما انجام مي‌دهيم را انجام مي‌دهد. انديشه، تفکر و تعقل است که انسان را متمايز و متفاوت مي‌کند؛ پس وقتي انسان به هم‌نوعش فکر مي‌کند، مثل يک گربه به زندگي نگاه نمي‌کند و مي‌داند که هم‌نوعش نيز همچون خود او ارزشمند و داراي توانايي‌هايي است و خداوند او را با اين توانايي‌ها خلق کرده است.

فخيمي درباره خاستگاه هنر ديني گفت: حال اگر انديشه من داراي پيش‌زمينه‌اي باشد و بر اساس آن‌چه باشد که به ما آموزش داده‌اند، به ‌هنر ما نيز جهت مي‌دهد. اولين چيزي که در اسلام به ما ياد داده‌اند «بسم‌ الله ‌الرحمن ‌الرحيم» بوده تا ما مهرباني را بفهميم؛ زيرا آفريدگار ما مهرباني را به ما ياد داده است و در نتيجه مي‌دانيم که خداي ما مهربان است و انسان را خليفه خود بر روي زمين معرفي کرده است.

وي افزود: ولي منِ انسان تا چه حد نقش خليفه‌ خدا بودن را به‌درستي ايفا مي‌کنم و در وجود خود به آن باور دارم؟ نگاه و توجه من به هم‌نوعم چگونه است و مسئوليتم نسبت به او چيست؟ همه انسان‌ها از طبيعت برخوردارند و اگر ما خليفه خدا بودن و تبارک گفتن خدا به انسان را در نظر بگيريم، مي‌بينيم که والايي و توانايي متفاوتي از ما توقع مي‌رود. در نتيجه اين جويايي و پويايي به من تکليف مي‌کند که هم‌نوعم را دوست داشته باشم؛ پس در اولين قدم نگاه من نگاه مهرباني است. کارم را هم با مهرباني انجام مي‌دهم. آيا در اين نوع نگاه، زاويه ديد هنري وجود دارد يا نه؟

رييس گروه هنرهاي تجسمي فرهنگستان هنر ادامه داد: هنر ديني يعني من از مجموع جهات باور دارم که يک انسان هستم و از من نبايد اثر غير قابل قبولي خلق شود. در نتيجه وقتي من يک اثر هنري مي‌سازم، آيا مي‌توانم آن را بدون عنوان بسازم؟ تاکنون کدام کتاب را ديده‌ايد که بدون عنوان تعريف شود؟ غير از اين است که هر اثر هنري به اندازه يک کتاب براي مردم حرف دارد؟ پس بايد قبل از ارائه آن، فکر کنم تا همان‌طور که عنواني برايش تعيين مي‌کنم، براي جامعه نيز حرفي داشته باشم.

فخيمي تاکيد کرد: اين ماهيت هنر است که اهميت دارد؛ چرا ما هميشه به دنبال کلمه «اسلامي» مي‌گرديم. اگر شاخصه‌هاي انساني در يک اثر رعايت شده باشد، آن اثر به خودي خود تعريف اسلامي نيز دارد. اين که دائما به دنبال يک کلمه «اسلامي» باشيم و آن را به‌زور القا کنيم و به خورد جامعه بدهيم درست نيست. هنر اسلامي يعني من به عنوان به‌وجود آورنده اثر، بايد به حداقلِ شئوناتي که به آن‌ها باور دارم، عمل کنم.

وي ادامه داد: مگر نه اين‌که مي‌گوييم هنر بايد مردمي باشد و مردم بايد بتوانند از آن برداشتي داشته باشند. آيا من مي‌توانم در چنين فضايي و با چنين نگاهي، اثري را بسازم که مردم آن را نفهمند؟ حال مي‌توان اين مردمي بودن را در اسلامي بودن نيز تعريف کرد. من همچنان که مسلمانم، مسيحي نيز هستم و ابراهيم و عيسي و موسي هم پيامبران من هستند؛ در نتيجه اگر من ادعا مي‌کنم خالق هنر اسلامي هستم، بايد چيزي کامل‌تر از همه مذاهب پيش از اسلام ارائه کنم.

اين مجسمه‌ساز افزود: من به‌عنوان يک هنرمند بايد پيش از اين‌که اثرم را بيافرينم، ابتدا با خود فکر کنم و به‌عنوان يک انسان سنجش‌مدار که قدرت درک دارم، آن را ببينم و سپس عرضه‌اش کنم. در اين صورت است که مي‌توانم حرفي بزنم که حرف اسلام و همه اديان و مذاهب را بيان ‌کند.

وي تاکيد کرد: وجه عمل من، هنر من است که از حضرت محمد(ص) آن را گرفته‌ام. حال اين سوال وجود دارد که آيا مي‌توان بر اين اساس که انديشه يک هنرمند ريشه در اسلام دارد، هنر او را اسلامي خواند يا نه؟ اگر به عمارت عالي‌قاپو توجه بيشتري کنيد، مي‌بينيد که هيچ کجاي آن ننوشته «هنر اسلامي»؛ ولي آيا فقط ظاهر اين بنا مهم است يا استراکچر و پايه‌ريزي و زيربنايش نيز اهميت دارد؟ به نظر من حتي کارگري که در آن کار مي‌کرده و نيايش مي‌کرده نيز در اسلامي بودن يا نبودن آن مهم است.

فخيمي گفت: مجموع جزئيات در يک اثر، تعريف اسلامي را از آن ارائه مي‌دهد. عالي‌قاپو به ما حس هنر اسلامي مي‌دهد؛ زيرا حتي کارگري که درون آن کار مي‌کرده، مثل کارگران امروزي نمي‌خواسته فقط زودتر آن را تحويل بدهد؛ بلکه روح اسلامي در کار او نيز وجود دارد.