زبالههاي بيمارستاني؛ آلودگي رها شده از سوي وزارت بهداشت
حدود پنج سال از زمان تصويب قانون مديريت پسماند مي‌گذرد، قانوني كه به موجب آن قانوگذار مديريت پسماندهاي پزشكي را براي وزارت بهداشت، شهرداري و بيمارستانها مشخص كرده است. اما همچنان با گذشت زمان وضعيت زبالههاي بيمارستاني در بلاتكليفي به سر مي‌برد.
به گزارش «شهر»، شايد چشم‌ها ديگر به شيرابه‌‌حاصل از گازاستريل‌هاي خوني و چرك و خون‌هاي دلمه بسته عادت كرده باشد؛ زباله‌هايي كه بر اساس ماده 7 قانون مديربت پسماند بايد از سوي توليد كننده زباله يعني بيمارستانها به زباله عادي تبديل شوند و سپس از سوي شهرداري جمع‌آوري و نسبت به امحاي آنها اقدام شود، اما شنيدهها حاكي از آن است كه بيمارستانها در مرحله تفكيك زباله با مشكل روبرو هستند و زبالهها را تفكيك نشده و قبل از اين كه به زباله عادي تبديل شود به شهرداري تحويل مي‌دهند.
محمد جواد محمدي زاده رييس سازمان محيط زيست نيز در اين باره معتقد است: تفكيك زباله از مبدا درباره زبالههاي بيمارستاني انجام نمي‌شود و گروهي از بيمارستانها زبالههاي اتاق عمل را به راحتي با زبالههاي آشپزخانه همراه مي‌كنند و جداسازي نمي‌شود.
به گفته معاون رييس جمهوري از 7 هزار و 500 تن زباله روزانه در تهران 80 تن زباله خطرناك است كه شايد در ظاهر ناچيز باشد اما چون بيماريزا هستند بسيار خطرناك هستند. اين در حالي است كه وزارت بهداشت از قبول مسؤوليت زبالههاي بيمارستاني شانه خالي مي‌كند، و نبود اعتبار را مشكل اصلي مديريت زبالههاي بيمارستاني عنوان مي‌كند.
* زبالههاي بيمارستاني آلودگي فراموش شده
معضل زبالههاي بيمارستاني رشته‌اي است كه سر درازي دارد. حجم انبوه اين زبالهها و نگراني از عواقب دفع ناصحيح آنها دغدغه‌اي است كه بايد خيلي پيشتر از اينها براي آن چاره‌انديشي مي‌شد. در حالي كه در اكثر كشورهاي دنيا زبالههاي بيمارستاني پس از تفكيك، استريل و به روش‌هاي اصولي دفع مي‌شود، در كشور ما هنوز زبالههاي بيمارستاني و عفوني با روش‌هاي غير بهداشتي سوزانده و دفن مي‌شوند كه البته اكثراً بدون سوزاندن و با روش‌هاي كاملاً غيراصولي دفن مي‌شوند.
گزارش‌ها نشان مي‌دهد كه در هيچ كشوري در دنيا به جز ايران روش دفن پسماندهاي ويژه به كار گرفته نمي‌شود. در حقيقت عدم ساماندهي صحيح زبالههاي بيمارستاني از مشكلي حكايت مي‌كند كه سابقه‌اي طولاني دارد. به طور متوسط روزانه در تهران حدود 80 تن زباله بيمارستاني توليد مي‌شود. اين زبالهها به دليل دارا بودن آلودگي‌هاي متعددي از قبيل آلودگي‌هاي بيولوژيك (شامل انواع ويروس‌ها، باكتري‌ها و انگل‌ها و قارچ‌هاي بيماريزا، نسوج و ضايعات پاتولوژيك)، مواد شيميايي نوكسيك و يا كارسينوژن (مانند اتيديوم بروميد، فنل و ...) و تركيبات خطرناك از حساسيت ويژه‌اي برخوردارند و دفع غير اصولي آنها مي‌تواند خاصيت جهش سلولي و سرطان‌زايي را براي انسان در بر داشته باشد.
انتقال ايدز و هپاتيت از جمله خطراتي است كه از طرق اجسام تيز و برنده نظير سرنگ و تيغ در تماس با انسان روي مي‌دهد.
در تهران در كنار بيمارستانهاي متعدد و هزاران مطب پزشكي كه روزانه پذيراي هزاران نفر بيمار در سطح شهر هستند، صدها آزمايشگاه، راديولوژي، درمانگاه‌هاي اورژانس و ... هم به فعاليت مشغولند كه زبالههاي آنها حاوي عناصر خطرناك و بيماريزا و مواد راديواكتيو است و ما شاهد هستيم كه هر از چند گاهي به دليل آلودگي آب‌هاي زيرزميني به فاضلاب‌هاي شهري يا شيرابه‌هاي محل دفن زباله، احتمال بروز اپيدمي‌هاي گوناگون ما را تهديد مي‌كند.
اين در حالي است كه شينا انصاري رييس محيط زيست شهر تهران در گفت‌وگو با خبرنگار «شهر» مي‌گويد: از 147 بيمارستان شهر تهران كه توسط سازمان محيط زيست مورد پايش قرار گرفته‌اند، از سال 83 تا به امروز تنها 110 بيمارستان اقدام به نصب دستگاه تصفيه فاضلاب كرده‌اند و پرونده 27 مورد نيز در دادسراي ويژه رسيدگي به جرايم محيط زيست در حال پي‌گيري است.
همچنين وزارت بهداشت بايد تا كنون معضل زبالههاي بيمارستاني را حل مي‌كرد اما به گفته دكتر سروش مدبري مدير كل دفتر آب و خاك سازمان محيط زيست مشكلات زيربنايي زيادي در زمينه پسماندهاي بيمارستاني وجود دارد و تاكنون با گذشت دو سال از تصويب بودجه 2 ميليارد توماني وزارت بهداشت، بيمارستانهاي زيادي در زمينه مديريت پسماند مشكل دارند.
* كمبود اعتبار بهانه وزارت بهداشت
در اين بين وزارت بهداشت هنوز بر سر انتخاب صحيح روش دفع زباله به نتيجه قطعي نرسيده است، تا چه رسد به بحث بودجه. در حال حاضر وزارت بهداشت سيستم زباله‌سوز را به كلي نفي و سيستم غيرسوز را كه طي آن زباله فقط ضدعفوني مي‌شود مناسب‌ترين راه مي‌داند. و يشنهاد سيستم زباله‌سوز مركزي را كه از طرف شهرداري ارايه شده با توجه به آلوده‌زا بودن آن منتفي مي‌داند.
با اين حال تفكيك و دفع زبالههاي بيمارستاني كه سال‌هاست باعث اختلاف بين شهرداري و وزارت بهداشت شده است، هنوز به نتيجه مشخص نرسيده است. اين اختلاف به حدي بالا گرفت كه دامنه اين موضوع به مجلس هم كشيده شد ولي در حال حاضر وزارت بهداشت انجام اين پروسه را موكول به اختصاص بودجه‌اي كلان مي‌داند.
ملك‌احمدي، نماينده وزارت بهداشت و درمان در كميته اخير ملي پسماند كه در روز سه‌شنبه10 آذر برگزار شد در باره اين موضوع گفت: منابع مالي براي دفع بهداشتي پسماندهاي پزشكي محدود است و با وجود اين كه دانشگاه‌هاي علوم پزشكي وظيفه دفن پسماندهاي پزشكي را ندارند اما با بودجه خودشان اين كار را مي‌كنند.
وي معتقد است: لازم است چند سايت مركزي براي انجام فرآيند ويژه بر روي پسماندهاي پزشكي انجام شود اما اين امر در حد وزارت بهداشت نيست. اين در حالي است كه مسولان شهرداري تهران معتقدند اصولاً زبالههاي بيمارستاني بايد در مبدأ يعني در خود بيمارستان تفكيك و بخش عفوني آن استريل شود و سپس در مقصد با زباله‌سوز سوزانده شود.
روندي كه امروزه در همه جاي دنيا اجرا مي‌شود. اما به گفته رييس اداره محيط زيست تهران از 148 بيمارستان پايتخت 121 بيمارستان تهران دستگاه بي‌خطر ساز زباله ندارند وتنها 27 مورد دستگاه بي‌خطر ساز زبالههاي خطرناك را نصب كرده‌اند.
بنابراين نه دستگاه زباله‌سوز داريم و نه تفكيك زبالهها در مبدأ به درستي صورت مي‌گيرد. از طرف ديگر در مسير حمل و نقل اين گروه از زبالهها هم با اينكه ماشين‌هاي خوبي را براي اين منظور تهيه شده است، رضايت چنداني وجود ندارد و تمام اين روند به صورت كاملاً نيمه بهداشتي انجام مي‌گيرد. در كنار اين عوامل شنيدهها حاكي از آن است كه در برخي بيمارستانهاي كوچك زبالههاي عفوني در درون بشكه و در محوطه بيمارستان سوزانده شده است.
* بهرتين روش‌هاي دفع زباله هاي بيمارستاني استريل، سوزاندن يا دفن زباله
دكتر رحمدار كارشناس و محقق با ارائه مقايسه‌اي بين روش‌هاي مختلف دفع پسماندهاي بيمارستاني مي‌گويد: «بر اساس قوانين موجود، مسؤوليت سه نوع از پسماندها از جمله پسماندهاي ويژه بر عهده توليدكنندگان آنهاست و بر اساس آخرين توافقات صورت گرفته روند انجام اين پروسه به عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي نهاده شده است.
در حال حاضر تفكر حاكم بر بدنه كارشناسي وزارت بهداشت حركت به سوي استريل كردن پسماندها و تفكر حاكم بر بدنه شهرداري حركت به سوي زباله‌سوز كردن است.
زباله‌سوزها به سه نسل تقسيم مي‌شوند كه نسل اول اين زباله‌سوزها از آنجايي كه مشكلات زيست محيطي را به وجود مي‌آورند در دنيا از رده خارج شده‌اند و زماني كه از زباله‌سوز صحبت مي‌كنيم منظور ما همان زباله‌سوزهاي نسل 2 و 3 است.
براي پروسه غير سوزاندن هم روش‌هاي متفاوتي وجود دارد. از جمله دفن كردن (Land Fill)، ريختن مواد شيميايي بر روي زباله و انباشتن آن (كاري كه در حال حاضر در كهريزك انجام مي‌شود) و روش استريل كردن كه به دو صورت ماكروويو و هيدروكلاو انجام مي‌شود.
البته روش‌هاي غير سوزاندن معمولاً بر روي بسياري از پسماندهاي بهداشتي و درماني مانند خون، داروهاي راديواكتيو، كپسول‌هاي فشار و اندام‌هاي قطع شده مؤثر نيست. همچنين تأثير روش اتوكلاو بين 99/99 است (001/0 اين مقدار شامل باكتري‌ها و ويروس‌هايي است كه نسبت به اتوكلاو مصون هستند (مانند ويروس سارس). بنابراين زماني ما درباره پسماندهاي بيمارستاني صحبت مي‌كنيم بايد تمام گروه‌ها را در نظر بگيريم.
مسأله‌اي كه در اينجا قابل تأمل است اين است كه فرض مي‌كنيم يك پسماند بيمارستاني با ضريب امنيت بيشتر از 99/99درصد استريل شود. همان درصد ميكروبي كه در پسماند باقي مانده است كه در مدت زماني بسيار كوتاه دوباره تكثير شده و كل پسماند را دوباره آلوده مي‌كند. ولي مشاهده مي‌كنيم كه در زباله‌سوزهاي نسل دوم و سوم، پسماندها در يك محفظه‌هاي مشخص با استانداردهاي خاصي تحويل گرفته مي‌شود و بدون اينكه فرد درگير اين جابه‌جايي شود با وسيله‌اي مطمئن حمل مي‌شود و در نهايت با ضريب امنيت بالايي بدون هيچ بو و دود سوزانده مي‌شود و در نهايت يك پسماند به وزن يك تن به كمتر از 5 كيلو خاكستر تبديل مي‌شود كه 100% ايمن است و پس از آميخته شدن در سيمان و آهك در صنعت موزاييك‌سازي به مصرف مي‌رسد. با اين روش علاوه بر ضريب خطاي بسيار اندك حتي باقيمانده‌اي نيز نخواهيم داشت تا محيطي مانند كهريزك به عنوان يك فاجعه زيست‌محيطي در برابر ديدگان ما باشد.
پس به طور يقين سوزاندن با زباله‌سوزهاي نسل دوم و سوم برروي تمام انواع پسماندها مؤثر خواهد بود. ولي روش ايده‌آل‌تر اين است كه پسماندها ابتدا در محل استريل و سپس جمع‌آوري و سوزانده شود.
البته نكته‌اي كه نبايد فراموش شود اين است كه ما با در نظر گرفتن شرايط زماني و مكاني بايد روش مناسب را براي هر منطقه انتخاب كنيم. براي يك مركز بهداشتي روستايي كه در روز نيم كيلو پسماند توليد مي كند نه روش استريل به صرفه است، نه زباله‌سوز. در آنجا اگر محيطي كويري يا فضاي گسترده وجود دارد. روش دفن كردن مناسب‌ترين گزينه است چرا كه امكان آلودگي زيست‌محيطي به حداقل مي‌رسد. حتي مي‌توان از همان زباله‌سوزهاي نسل اول هم استفاده كرد، يا بالعكس.
در منطقه‌اي مانند شمال كشور كه در ارتفاعي كمتر از 2 متر به آب‌هاي زيرزميني دست پيدا مي‌كنيم. دفن پسماندها روش كاملاً مطرود است.
قطع به يقين روش‌هايي مانند زباله‌سوزها با هزينه‌هاي هنگفتي كه دارند و در دنيا به كار گرفته مي‌شوند، نياز بوده‌اند يا اگر روش استريل نياز نبود اين همه دستگاه استريل در دنيا توليد نمي‌شود. تمام اين روش‌ها به نوعي مكمل هم هستند و شوراي سياست‌گذاري بايد به طور بومي روش مناسب براي هر منطقه را بر اساس شرايط خاص زيست‌محيطي همان ناحيه اعمال كند. ولي در نهايت در استفاده از تمام روش‌ها، حتما تكليف پسماند مشخص شود تا پروسه به پايان برسد.
بر اساس برآوردها حدود 630 نوع ماده شيميايي و دارويي در بيمارستانها مصرف مي شود كه حدودا 300 نوع آنها خطرناك و سمي است . كشور ما حدودا داراي بيش از 800 بيمارستان ، 7089 واحد بهداشتي درماني ، 16285 خانه بهداشت و 3701 آزمايشگاه است كه روزانه بيشتر از 285 تن پسماند بيمارستاني توليد مي‌كند .
دفع پسماندهاي بيمارستاني نيازمند مديريت صحيح و رعايت اصول بهداشتي و مهندسي است و بايد مورد تاييد مجامع علمي و بين المللي باشد . از اين رو به نظر مي رسد كه كمبودهاي جدي در اين زمينه وجود دارد كه بايد هرچه سريعتر نسبت به برطرف نمودن آنها اقدام شود .
نوروزونديان