آسيب‌هاي شهر از حاشيه‌نشيني‌ست نه کارگران فصلي/ شهرهاي ما روستا هستند

مهدي طالب در گفت‌وگو با خبرنگار شهر  پيرامون کارگران فصلي گفت: کارگران فصلي به افرادي اطلاق مي شود که در طول سال مشغوليت هاي ديگري را در جامعه روستايي دارند و مدتي از سال را به دليل وضعيت آب و هوايي و جغرافيايي امکان کار کشاورزي ندارند.در نتيجه ناچارند براي کسب منابعي براي تامين زندگي به نقاط ديگري که امکان کار وجود دارد مهاجرت کنند.

وي افزود: اين امر سابقه قديمي دارد. مثلا در منطقه خلخال استان آذربايجان زماني که پاييز يعني فصل برداشت محصول به اتمام مي رسيد در طول زمستان از نظر وضعيت جوي امکان کشت وجود نداشت. بنابراين اين افراد به سمت گيلان حرکت مي کردند و مشغول ماهيگيري يا کار در جنگل ها و يا چيدن مرکبات مي شدند. حتي در گيلان منتظر اين نيروها بودند. اين افراد کار مي کردند، مبالغي را جمع آوري مي کردند و در زمان عيد به منزل خود باز مي گشتند.

طالب تصريح کرد: امروزه نيز به همين ترتيب است. يعني در مناطقي که کار کشاورزي يا کم است و يا از نظر اقليمي امکان کار کشاورزي در تمام فصول وجود ندارد افراد به نقاط ديگر به خصوص به جوامع شهري که نياز به کار ساختماني بالا است و از اين نظر نيرو کم دارند مراجعه مي کنند.

استاد جامعه شناسي دانشگاه تهران تاکيد کرد: اين نيروها ممکن است در طول چند سال رفت و آمد و آشنايي با جوامع شهري و کسب درآمد به اتفاق ساير اعضاي خانواده به جوامع شهري مهاجرت کنند.اين رفت و آمد ها زمينه اي است براي حرکت از جوامع روستايي که ممکن است اتفاق غير معمول يا شرايط نامناسبي را تجربه کنند.

وي با بيان اين که اين افراد به اين دليل به حاشيه شهر مي روند که امکان سکونت در مراکز شهر را از نظر اقتصادي ندارند عنوان کرد: اين افراد در حاشيه ها زميني را تصرف مي کنند وسکني مي گزينند.حضور اين مهاجران مي تواند مسائل و مشکلاتي را ايجاد کند اما امکان ندارد اين کارگران فصلي در نقطه اي جمع شوند که شهر نزديک آنها به خدمات آنها نياز نداشته باشد. جامعه شهري نياز دارد و نمي تواند در درون خود پاسخ گوي اين نياز باشد پس کارگران اين خدمات را انجام مي دهند.

اثرگذاري در بافت هاي فرهنگي

اين استاد دانشگاه پيرامون اثرگذاري اين افراد در فرهنگ شهري خاطر نشان کرد: در مقابل رسانه ها و تکنولوژي هاي نوين ارتباطي که در شهر ها وجود دارد اثر گذاري اين کارگران در جوامع شهري بسيار نادر است. ممکن است ما جنبه هايي از زندگي اين افراد را ببينيم و اين اثرات را اثرات نامطلوب تلقي کنيم، اما اين کارگران چندان با جامعه شهري تلاقي ندارند. زيرا طول روز در محيط کارشان هستند و شب را اکثرا در همين محيط ها سکني مي گزينند، ضمن اين که اين افراد مجرد هستند.

طالب گفت: اما در مورد اثر گذاري اين افراد در محيط روستايي خود و تغييرات حاصل از آن چه از نظر پوشش، چه از نظر شيوه تکلم و چه از نظر آنچه که در جامعه شهري مي بينند به هنگام بازگشت به بستر فرهنگي اوليه شان مي توان سخن گفت. هر چند اين اثرگذاري چندان برجسته و واضح نيست زيرا تعداد اين افراد آنچنان زياد و قابل توجه نيست.

وي با بيان اين که جوامع روستايي اين تغييرات را تحت تاثير رسانه ها و تکنولوژي هاي ارتباطي به هر صورت تحمل مي کند تصرح کرد: ساعاتي از شب ديده مي شود که اکثر خانواده ها در ساعتي خاص يک برنامه خاص را مي بينند.اين افراد در برابر آنها مي توانند تعديل کننده تعصبات قومي و ياور باشند.

وي ادامه داد: از اين نقطه نظر اثر دارند اما اين که بگوييم اين تغييرات افراد را براي زندگي شهري آماده مي کند بايد بگويم که اکثر روستا نشينان شهري هستند و همه شهر نشين ها هم اصالتا روستايي نيستند. گويا خداوند تمام شهر نشين هاي ما را از ابتدا در شهر و در تهران به وجود آورده است در حالي که اين چنين نيست و نيمي از بطن و متن جامعه شهري ما هنوز روستايي است. اما کسي عنوان نمي کند زيرا دوست ندارد که روستايي خطاب شود. در واقع روستايي بودن و روستا نشين بودن ضد ارزش شده است. بنابراين به سرعت روستا را تبديل به شهر مي کنند و يا رفتارهايشان را تبديل به رفتار شهري مي کنند تا بتوانند به اصطلاح پيشرفت کنند و موفق باشند.

هنوز شهرهاي ما روستا هستند

اين استاد دانشگاه عنوان کرد: جوامع زيادي داريم که فرهنگ خودشان را حفظ کرده اند. روستا، روستا است و شهر، شهر است. اما متاسفانه ما سرعتي در تغيير و تحولات فرهنگي داريم که جوامع ما را شهري مي کند. در حالي که نتيجه اين امر را در ترافيک، در آپارتمان نشيني و در کل ارکان زندگي شهري مي بينيم که از هيچ نظمي برخوردار نيست. در واقع هيچ شاخصه اي براي اين که بر اساس آن فرد شهري و شهرنشين را تعريف کنيم نداريم.

وي افزود: تا حد زيادي اين تصور که روستايياني که براي کار به شهر ها مي آيند در فضاي شهري گمنامي را تجربه مي‌کنند که جسارت جرم و خطا را در آنها بالا مي برد درست است زيرا انسان زماني که در يک فرهنگ زندگي مي کند نظام نظارت اجتماعي آن فرهنگ خاص را دارد و مي داند که چه حرکت هايي موجب سرزنش جامعه است. زماني که در جامعه اي ديگر مي رود دچار بي فرهنگي و يا خلاء فرهنگي مي شود يعني ارزش هاي فرهنگي جامعه قبلي خود را ناکارآمد مي داند و از طرفي نيز با فضاي فرهنگي جامعه جديد آشنايي ندارد. در نتيجه نه نظارت اجتماعي جامعه قبلي خود را دارد و نه نظارت اجتماعي جامعه فعلي خود را. بنابراين پتانسيل جرم در آن فرد بالا مي رود که اين مي تواند بسيار آسيب زا باشد.

افراد در جوامع سنتي عبدالله هستند

البته در همه افراد روستايي اينچنين نيست زيرا ذات و فطرت اين افراد که در جوامع روستايي و سنتي هستند به صورتي است که شخصا به اصطلاح به آنها عبدالله مي گويم يعني بنده خدا.آنها مسائل را متناسب با فطرت و عقل خود درک مي کنند و طبق آن عمل مي کنند. زماني که دچار خلاء و يا خلل فرهنگي مي شوند ممکن است دچار اعتياد و يا انواع جرم ها و آسيب هاي اجتماعي بشوند. بستگي دارد که در محيط جديدي که تجربه مي کنند با چه افرادي دم خور و همنشين باشند. طبيعتا هر چيزي را به عنوان يک امر جديد به سرعت مي پذيرند و عمل مي کنند.

جرم در حاشيه‌هاي شهر

وي با تاکيد بر اين که جرم ها در محيط هاي شهري بيشتر توسط حاشيه نشين ها صورت مي گيرد نه توسط کارگران فصلي و موقت عنوان کرد: در مناطق حاشيه نشيني مثلا در شهر مشهد در پيرامون حرم افرادي بودند که ابزار مورد نياز زائران را که در جامعه آزاد به دست نمي آمد مثل مواد مخدر را فراهم مي کردند.

اين کارشناس افزود: زماني که منازل اين افراد را خريدند و آنها را از پيرامون حرم جمع آوري کردند بخشي از اين افراد به اطراف شهر مهاجرت کردند و حاشيه نشين شدند. اين رفتارهاي در زمينه تهيه خواسته هاي جامعه شهري از تامين مواد مخدر گرفته تا ساير موارد به ساير نقاط کشانده مي شود.

اين در حالي است که اين افراد داراي فرهنگ خاص خود بودند و با خانواده زندگي مي کردند اما کنترل اجتماعي روستا را نداشتند و به سمت حاشيه نشيني آمدند. در نتيجه چند مورد شورش توسط اين حاشيه نشين ها انجام گرفت که شهردار فعلي تهران که سابقا در مشهد بودند نيز با اين شورش ها درگير بودند.

پس حاشيه نشين ها مشکلات اينچنيني را به وجود آوردند اما کارگران فصلي که در رفت و آمد هستند مشکلات اينچنيني ندارند زيرا به فرهنگ سابق خود بر مي گردند. در سطح بسيار کمي اثرگذار هستند اما اثرات عميق و آسيب زا توسط حاشيه نشين ها صورت مي گيرد.