گزارش شهر از بايسته هاي شعر عاشورايي/
شعري که از يک غروب دلگير شروع شد/ تاکيد بر نوحه سرايي براي عاشورا
برخي آغاز سرايش اشعار عاشورايي را همزمان با واقعه عاشورا يا اندکي پس از آن ميدانند.
به گزارش خبرنگار شهر، آن‌چه از ديرباز تاکنون با حماسه بزرگ عاشورا يار و همراه بوده، اشعاري است که در سوگ امام حسين (ع) و در وصف اين حماسه خونين سروده شده است. از آن‌جا که هيچ حادثه‌اي در تاريخ را سراغ نداريم كه تا اين اندازه بازخواني شده باشد، شعر عاشورايي از اهميت ويژه‌اي در ادبيات، به ويژه ادبيات فارسي، برخوردار است.
غلامرضا کافي، شاعر و دکتراي ادبيات فارسي، آغاز سرايش شعر عاشورايي در ادبيات عرب را لحظاتي پس از آن واقعه مي‌داند و معتقد است اين ژانر، در ادبيات فارسي نيز همپاي شعر دري شناخته شده و همچون ديگر گونه‌‌هاي ادبي، دوره‌هاي مختلفي به خود ديده است.
اين شاعر که 10 سال مسئوليت انجمن شعر جهاد دانشگاهي استان فارس و عضويت در ستاد شب شعر عاشورا را در کارنامه فعاليت‌هاي ادبي خود دارد، شعر عاشورايي را به چهار دوره تقسيم مي‌کند که عبارتند از عصر اول شامل قرون اوليه و تا قبل از تشكيل حكومت صفويه، عصر دوم يا عصر پادشاهي صفويه، عصر سوم شامل دوره‌هاي كوتاه افشاريه و زنديه و نيز دوران حكومت طولاني شاهان قجر و عصر چهارم که دوره معاصر است.
شعر عاشورايي در فراز و نشيب تحولات سياسي اجتماعي
فراز و نشيب‌هاي سياسي و تحولات اجتماعي در شكل‌گيري اين دوره‌ها مؤثر بوده‌اند. «حماسه» و «تغزل» از اصلي‌ترين درون‌مايه‌هاي اين گونه ادبي محسوب مي‌شود كه به تناوب در همه عصرهاي شعر عاشورايي خودنمايي كرده‌اند.
شعر عاشورايي، يعني گونه‌اي از سخن كه مسائل مربوط به قيام الهي امام حسين(ع) و اخبار مبتني بر شهادت آن حضرت و حوادث مرتبط با اين نهضت بي‌نظير، از مكه تا كربلا و از كربلا تا مدينه و بازتاب آن پس از واقعه را شامل مي‌شود و داراي قدمتي همپاي آن حادثه عظيم است.
همزادي شعر عاشورايي با واقعه عاشورا
کافي در مقاله‌اي با عنوان «حماسه و تغزل در شعر عاشورا»، مي‌نويسد: «در واقع آغاز سرايش شعر عاشورايي را بايد دقايقي پس از اتمام واقعه دانست. آثار ضبط شده در اين باره ديرينگي آن را در زبان عربي و براساس منابع قابل اعتنا و اعتماد، به اندكي پس از واقعه‌ي طف و عصر امام سجاد مي‌برد و اگر اشعار شخص حضرت اباعبدالله در روز حادثه را شعر عاشورايي بدانيم، شعر عاشورا و عاشورا را بايد همزمان دانست: يا دهر اُف لك من خليل/كم لك بالاشراق و الاصيل/من سالب و صاحب قتيل/و الدهر لايقنع بالبديل ... (سيد بن طاووس، 1380: 122)»
وي در بخش ديگري از اين مقاله آورده است: «صاحب لهوف اشعاري از حضرت امام سجاد، ام كلثوم، رباب، ام البنين و بشير بن حذلم، يعني اصحاب عاشورا، آورده كه ادِعاي همزادي واقعه‌ي عاشورا و شعر آن را اثبات مي‌كند. چنان كه اين ابيات از حضرت امام سجاد (ع): لاغر و ان قتل الحسين و شيخه/قد كان خيراً من حسين و اكرما/قتيل بشط النهر روحي فداه/جزاء الّذي اراده نار جهنما (سيد بن طاووس، 176) يا شعر بشر در هنگام ورود قافله‌ي اسيران به مدينه: يا اهل يثرب لامقام لكم بها/قتل الحسين فادمعي مدرار/الجسم منه بكربلا مضرج/والرأس منه علي القناه يدار (همان، 198) نقل شده است.»
اين شاعر مجموعه عوامل مؤثر در نگرش به عاشورا را شرايط سياسي حاكم بر جوامع مي‌داند و معتقد است بروز و ظهور يا خاموشي و خمول اين واقعه و نماد و نمودهاي آن بسته به شرايط سياسي و حاكمان جوامع و اعصار، مختلف بوده است.
وي با اتكا به منابع معتبر نظير مجالس شيخ مفيد، اغاني ابوالفرج، آثار ابن جوزي، مجالس المؤمنين قاضي نوراله شوشتري و النقض قزويني، مي‌نويسد: «به نام‌هاي فراواني به عنوان شروع كنندگان در مرثيه محرم بر مي‌خوريم كه از آن جمله‌اند: عقبه بن عمرو السهمي، سليمان بن تئه عدوي تميمي، همان بن غالب (فرزدق)، ام هاني، اسماء بنت عقيل، فضل بن عباس عتبه، عبدالقيس، ابودعبل حجمي، ابوالاسود دئلي، كثير عزه، شهيد منصور بن زبرقان، ديك الجن، ابن رومي، حماني علوي، جعفربن بن عفان طايي، حسين بن ضحاك و بسياران كه اينان غالباً غير ناموران به شاعري هستند و سخن شهرگاني نظير كميت و سيد حميري و دعبل و ... نيز جاي خود دارد.»
شعر عاشورايي، همپاي شعر دري
کافي در اين مقاله با استناد به کتاب مجاهدي، در سخن پارسي نيز اين نوع ادبي را همپاي شعر دري مي‌شناسد و شايسته‌ترين دليل براي همزادي شعر دري با شعر عاشورا را ظهور طايفه‌اي موسوم به مناقبيان ذکر مي‌کند كه عصر پيدايش آنان با سال‌هاي آغازين رواج شعر فارسي همزماني نسبي دارد.
اين شاعر درباره مناقبيان مي‌نويسد: «بي‌گمان منقبت خوانان بازاري يا همان مناقبيان نيازمند متني براي خواندن بوده‌اند كه بايد شعر آن به وسيله شاعران سروده مي‌شد و اين موضوع ديرينگي شعر عاشورا را به خوبي ثابت مي‌كند و نخستين شاعر مرثيه سرا در زبان فارسي از دو ـ سه تن بيرون نيست: شايد ابوالحسن مجدالدين كسايي مروزي (متولد 341 هـ.ق) نخستين شاعر فارسي زبان شيعي باشد كه سوگ‌سروده او در مراثي سيدالشهداء و اصحاب وفادار آن حضرت در پيشينه شعر مكتوب عاشورا به ثبت رسيده است و شعر وي چنين است: باد صبا در آمد، فردوس گشت صحرا/آراست بوستان را نيسان به فرش ديبا/دست از جهان بشويم، عز و شرف نجويم/مدح و غزل نگويم، مقتل كنم تقاضا/ميراث مصطفي را، فرزند مرتضي را/مقتول كربلا را تازه كنم تولا/آن مير سر بريده در خاك خوابنيده/از آب ناچشيده گشته اسير غوغا...»
ضرورت مطالعه براي سرودن شعر عاشورايي
اما با گذر از سه دوره شعر عاشورايي، در دوران معاصر، به جايي رسيده‌ايم که استادان ادبيات، مطالعه در حوزه‌‌هاي اسلام و امام‌شناسي را براي آن ضروري ميدانند.
صابر امامي معتقد است: «در اين نوع اشعار بايد به يك تعادل رسيد؛ يعني هم به جنبه‌هاي زيباشناسي و هم حماسي حادثه توجه كرد. اغلب شاعران اين حوزه بيشتر به جنبه زيباشناسي واقعه پرداخته‌اند؛ در حالي كه بايد در كنار آن احساس، عاطفه، اعتقاد و انديشه نيز مورد توجه قرار گيرد.»
وي تاکيد مي‌کند: «شاعر جواني كه مي‌خواهد در مباحث آييني و عاشورايي كار كند، بايد در حوزه امام‌شناسي و اسلام‌شناسي مطالعات جامع و كاملي داشته باشد و بر اساس مستندات اشعار خود را بسرايد.»
لزوم به‌کارگيري شعرهاي سطح بالاي عاشورايي
اسماعيل اميني شاعر، نيز اطلاع‌رساني را از مهم‌ترين کارکردهاي شعر عاشورايي در گذشته مي‌داند و معتقد است: «از آن‌جا که شعر مثل قبل ديگر كاركرد اطلاع‌رساني ندارد، شعر امروز تنها به بحث‌هاي عاطفي نمي‌پردازد. شاعران آييني‌سراي امروز از راه تصويرگري و نوآوري‌هايي كه در مضمون ايجاد مي‌كنند، كارهاي بسيار خوبي انجام داده‌اند كه هم به لحاظ محتوا قوي است وهم متنوع‌تر است.»
اين شاعر گفته است: «شعرهاي عاشورايي تنها متنوع نشده‌اند؛ بلكه از جانب شاعران جوان اقداماتي انجام شده كه در نتيجه آن به‌صورت تخصصي درباره مفاهيم مختلف مرتبط با عاشورا شعر گفته مي‌شود و براي بهتر كاركردن در اين زمينه به منابع تاريخي مراجعه مي‌كنند. بايد توجه داشت كه وقتي مي‌خواهيم شعرهاي آييني را در رسانه‌هاي فراگير منتشر كنيم، تنها از شعرهايي كه به‌لحاظ محتوا و زيبايي‌شناختي در سطح بالايي هستند استفاده كنيم. در واقع حتي از كارهاي متوسط هم نبايد استفاده كرد.»
تاکيد مقام معظم رهبري بر نوحه‌سرايي براي عاشورا
رهبر معظم انقلاب اما بر نوحه‌سرايي تاکيد بيشتري دارند. جواد حيدري، شاعر اهل بيت عليهم السلام، در مصاحبه‌اي در اين‌باره گفته است: «آقا در صحبت‌هايشان خيلي روي نوحه تکيه مي‌کردند. خيلي از خواننده‌ها شعر خوب انتخاب کرده‌اند و جلوي آقا خوانده‌اند؛ اما آقا گفته‌اند نوحه‌ات خيلي خوب بود. آقا روي سبک نوحه و مضامين نظر دادند و مي‌گويند بايد پيام داشته باشد. شعر را تو مي‌خواني و مردم گوش مي‌دهند، ولي نوحه را که مي‌خواني، مردم مي‌شنوند و جواب مي‌دهند و اين نوحه‌ها بيشتر در ذهنشان مي‌ماند.»