"جايگاه دلايل اخلاقي در الگوي توسعه اسلامي" از نگاه دکتر جوادي:
ظرفيت عقلي جامعه بايد منجر به تصميم‌گيري اخلاقي شود/ بايد اخلاق اسلامي را بازخواني کنيم
استاد فلسفه و کلام اسلامي، اخلاق اسلامي را يکي از موانع بي انضباطي در جامعه مي‌داند.
به گزارش گروه فرهنگي شهر، دکتر محسن جوادي در نشستي با موضوع «جايگاه دلايل اخلاقي در الگوي توسعه اسلامي» گفت: تصور ما از اخلاق اسلامي، فضيلت‌گرايي است؛ به‌طوري که افرادي را تربيت کنيم که افعال اخلاقي را به‌صورت عادت، شرطي و مکانيکي انجام دهند.
وي ادامه داد: اين نگاه توسعه يافتگي به اخلاق، اساسا دچار مشکل است زيرا خود اين عمل غير اخلاقي است. مفهوم اخلاق اسلامي اين است که انسان‌ها را در شرايطي قرار دهيم که روحيه اخلاقي پيدا کنند و خود فضيلت‌هايي را بجويند که در شرايط مختلف بتواند آن‌ها را به سمتي سوق دهد که به تصميم‌گيري اخلاقي منجر شود.
ظرفيت عقلي جامعه بايد منجر به تصميم‌گيري اخلاقي شود
اين استاد فلسفه و کلام اسلامي افزود: اگر در ترسيم الگوهاي توسعه و پيشرفت بخواهيم در نقش تصميم گيرنده اخلاقي حضور داشته باشيم، اين عمل خود ضد اخلاق است. بايد جامعه را در ظرفيت عقلي و روحي به نحوي تربيت کنيم که افراد در شرايط مختلف، تصميم‌گيري اخلاقي داشته باشند.
وي با اشاره به ايرادات الگوي توسعه اسلامي، گفت: اين الگو يک ايراد عمده دارد و آن اين است که يک الگوي باز است. اين نگاه باز از جهت اخلاقي مشکل دارد زيرا مجال و فضا را باز مي‌گذارد تا در دل افراد فضاهاي مختلفي را ترسيم کنند و اين خود دليل اختلاف و گم شدن مسير خواهد شد.
در حوزه انديشه و عقل، نگاه شرق و غرب وجود ندارد
جوادي ادامه داد: اين الگو در مقام اجرا نيز با مشکل روبرو خواهد شد. به اين دليل که کنش مردم مسلمان در الگوي توسعه ترسيم نشده است. از آن‌جا که در خوانش اخلاق اسلامي و در مبحث انديشه، هيچ‌يک از نظريه‌هاي عقلي را رد نمي‌کنيم، حتي مفهوم سکولار به معني عقل‌گرايي را نيز نفي نمي‌کنيم. زيرا در حوزه انديشه و عقل، نگاه شرق و غرب وجود ندارد؛ بلکه تمامي انديشه‌ها پذيرفته است و برخي از آن‌ها فقط داراي اضافاتي هستند که بايد حذف شود.
اين استاد فلسفه افزود: بر همين اساس شايد برخي انديشه‌هاي اخلاق اسلامي براي رسيدن به توسعه اسلامي مطابق با اسلام نباشد. از آن‌جا که اين موضوع در برخورد با کنش جمعي است، از سوي مردم عدم هماهنگي را در پي دارد؛ پس در مقام اجراي الگوي توسعه اسلامي نيز با مشکل مواجه هستيم.
در خوانش اخلاقي بايد اخلاق اسلامي داشته باشيم
وي با ارائه راهکاري براي يافتن الگوي اخلاقي در توسعه اسلامي، اظهار داشت: در خوانش اخلاقي بايد اخلاق اسلامي داشته باشيم؛ يعني به تاريخ بازگرديم و حداقل‌هاي متون ديني را در الگوسازي مورد تاکيد قرار دهيم. چهارچوب ما براي اين الگو اسلام است. پس از آن بايد نظام ارزش‌شناسي را در جامعه گسترش دهيم زيرا در طبقه‌بندي اولويت‌هاي اخلاقي در جامعه دچار تناقض هستيم.
جوادي تصريح کرد: در جامعه‌اي که زهد ملاک است و کسي که کسب و کاري ايجاد مي‌کند مورد مذمت قرار مي‌گيرد، نظام ارزش‌گذاري دچار اشکال است. بايد ارزش‌شناسي صورت گيرد. البته بايد توجه داشت الگوي توسعه چيزي نيست که با اخلاق درست شود و موارد مختلف و علوم گوناگون را مي‌طلبد. يکي از اشتباهات ما اين است که تصور مي‌کنيم اخلاق اسلامي مي‌خواهد جانشين اقتصاد شود. اين اشتباه است.
وي ادامه داد: اگر جامعه‌اي سراسر اخلاقي شود؛ اما عناصر رشد ثروت و رفاه در آن نباشد، چگونه مي‌توان گفت توسعه و پيشرفت صورت گرفته است؟ به نظر من کساني که مي‌خواهند الگوي توسعه بنويسند، بايد در اين الگو، اخلاق را نيز در نظر گيرند.
اخلاق اسلامي از بي‌انضباطي جلوگيري مي‌کند
اين استاد دانشگاه با اشاره به اينکه اخلاق اسلامي نوعي تعيين هنجار است که از بي‌انضباطي جلوگيري مي‌کند، اظهار داشت: اخلاق زمينه‌اي براي رشد فرد است؛ اما راه نقشه کشيدن رشد اقتصادي نيست. اخلاق فقط چهارچوب‌هايي را در اقتصاد تعيين مي‌کند. بايد توجه داشت اخلاقي شدن از دل اخلاق بيرون نمي‌آيد. اخلاقي شدن به علم روانشناسي، جامعه‌شناسي و علوم مختلف احتياج دارد و بدون آن‌ها نمي‌شود خود اخلاق را تعريف کرد.
وي توضيح داد: براي مثال آيا در جوامعي که بي‌اخلاقي صورت مي‌گيرد، فهم اخلاق وجود ندارد؟ نه اين‌طور نيست. 90 درصد در اين جوامع اخلاق را مي‌دانند؛ اما ساز و کار آن بر اساس علوم اجتماعي و رواني فرد را مورد توجه قرار نمي‌دهند. امروز مفهوم توسعه اين است که ظرفيت‌هاي رفاهي و آسايشي براي فرد افزايش يابد، اما در ترسيم الگوي توسعه اسلامي بايد ظرفيت‌هاي رشدي همچون قرب الهي و خداترسي نيز در نظر گرفته شود.
اخلاق پيدا کردن راه است
جوادي با اشاره به اينکه امروز تفاسير اخلاق گوناگون شده، اظهار داشت: تعريف اخلاق در جوامع امروز به‌گونه‌اي‌ست که به اخلاق جهت مي‌دهيم؛ در حالي که اديان و پيامبران الهي آمدند تا به ما جهت دهند. به گفته ارسطو، قرار است با اخلاق تراز وجود را بالا ببريم؛ نه اين که با اخلاق در همان چيزي که مي‌خواهيم باقي بمانيم. اخلاق بايد افق را براي توسعه ترسيم کند، زيرا اخلاق، پيدا کردن راه است.
اگر تفسيرمان درست باشد، راهکارها را مي‌يابيم
وي افزود: خوانشي که از اخلاق اسلامي در جامعه ما مي‌شود نيز، درست نيست؛ زيرا بايد وجود تفاوت‌ها و تکثر را بپذيريم. خوانش بدي از اخلاق اسلامي در جامعه صورت گرفته است. بايد بازگرديم اخلاق اسلامي را بازخواني کنيم. براي مثال، در روايات داريم که خوشبختي، به‌صورت فردي ميسر نمي‌شود و سعادت با خانواده و به شکل گروهي به دست مي‌آيد. اما اين‌گونه روايات به درستي شناسانده نشده و مورد توجه قرار نگرفته است. اگر بازگرديم و تفسير درست‌تري داشته باشيم، راهکارهاي اساسي الگوي توسعه از دريچه اخلاق را خواهيم يافت.
اين استاد فلسفه و کلام اسلامي گفت: امام علي(ع) در نهج‌البلاغه درباره نظام فضيلتي مي‌فرمايد «سطح کار کلان در جامعه بايد عدل باشد، در مقياس بعدي و در خانواده جود بايد ملاک قرار گيرد». اما بر اساس مطالعاتي که من داشته‌ام، فضيلت‌هايي همچون محبت، گذشت و ايثار و نهادينه شدن آن‌ها در کنار اين فضايل مي‌تواند الگوي اخلاقي مناسبي باشد.
اديان الهي خير آسماني را در زمين مي‌جويند
جوادي اظهار داشت: بايد به اين موضوع توجه داشت که در اديان الهي، برعکس فلسفه ديگر انديشمندان همچون افلاطون، خير را در آسمان نمي‌جويند؛ بلکه خير آسماني را در زمين جستجو مي‌کنند. براي مثال اديان الهي کمک‌کردن به ديگران را خيري مي‌دانند که در زمين اتفاق مي‌افتد، اما آسماني است.
وي ادامه داد: يکي از دلايلي که پيامبر (ص) و امامان (ع) نيز رويکرد حکومتي داشته‌اند، اين است که در مسيحيت اين نگاه رايج است که همچون مسيح که به سمت حکومت نرفت و ازدواج نکرد، ربانيت نيز همين مسئله را برگزيد و از خير جامعه گذشت. اما يکي از دليل پيغمبر (ص) اين بود که حکومت داراي خيري آسماني است که در زمين اتفاق مي‌افتد.