جدايي علم و عمل، مروج ريا در جامعه است/ چه کتاب هايي را نمي خوانيم؟

به گزارش گروه فرهنگي شهر، دکتر رضا داوري اردکاني در نشستي با موضوع «بررسي نسبت علم و عمل» اظهار داشت: بيشتر متفکران لزوم همبستگي ميان دو مفهوم علم و عمل را از ديد اخلاقي و تاثيرات آن بررسي مي‌کنند؛ اما از آن‌جا که من اهل نصيحت نيستم، از اين بخش مي‌گذرم. اخلاق غايت ندارد زيرا غايت اين دنيا انسان است. کتاب‌هاي مهم فلاسفه در باب اخلاق، نظير کتاب کانت و ارسطو نيز اخلاق را براي اهالي زمين ننوشته‌اند.

تماشاچيان، شريف‌ترين گروه در مسابقات المپ

اين فيلسوف، با بررسي علم و عمل از زاويه ذوقي و عرفاني، توضيح داد: يوناني‌ها مي‌گفتند سه گروه از مردم براي مسابقات قهرماني به المپ مي‌روند. اولين گروه پهلوانان هستند که براي مبارزه مي‌روند. گروه دوم دست‌فروشان هستند و در نهايت، تماشاچيان حاضر مي‌شوند. يوناني‌ها شرف را به گروه سوم مي‌دادند زيرا معتقد بودند اين دسته تنها کساني هستند که بدون در نظر گرفتن منافع خود به تماشاي رقابت‌ها مي‌روند.

وي ادامه داد: اين نظر قومي است که به پهلوانان خود مقام الوهيت مي‌دادند. اين موضوع مهمي است که بدانيم بر خلاف آن‌چه در جامعه ما مي‌گذرد، بي‌غرض بودن شرط شرافت است. اين ناظر به نفع نبودن چيزي است که در دنياي جديد بايد به آن پرداخت و درباره‌اش بحث کرد. اين که براي ذوق شخصي و بدون هيچ توقعي به کسب دانش بپردازيم آيا خوب است يا نه؟

عضو شوراي عالي انقلاب فرهنگي ادامه داد: نصيحت نمي‌کنم که بي ‌مصلحت زندگي کنيد؛ ولي در پرداختن مدام به زندگي، چيزهايي هست که نمي‌توانيم از ستايش مدام آن بگذريم. ما تجلي اين انديشه يوناني را به خوبي در شعر سعدي مي‌بينيم، جايي که گفت «تنگ چشمان نظر به بستان کنند/ ما تماشاگران بستانيم/ هرچه گفتيم جز حکايت دوست/در همه عمر از آن پشيمانيم». در اين جا باغباني را مي‌بينيم که جمع تماشا، نگهباني و بهره‌مندي است. او هم از باغ لذت مي‌برد و هم مراقب آباداني آن است. همچنين اوست که امکان انتفاع و لذت را به ديگران نيز مي‌دهد. در نتيجه نقش باغبان در اين ميان کامل به نظر مي‌رسد.

يوناني‌ها با اختراع منطق، علم را از عمل جدا کردند

داوري اردکاني پس از پرداختن به اخلاق و عرفان، موضوع نسبت علم و عمل را از ديد فلسفي بررسي کرد و گفت: مي‌توانيم در فلسفه، تعريف دقيقي از دو گزاره «نظر» و «عمل» ارائه دهيم؛ اما اينکه اين تعريف درست، تا چه اندازه مشکل را حل کند، جاي سوال دارد.

وي تصريح کرد: ما دنيا را از دريچه اروپا مي‌شناسيم و به همين دليل با وجود اين که دانش در هند و چين و ايران نيز وجود داشته، امروز از يونان صحبت مي‌کنيم. اقتصاد علمي است که در قرن 17 و 18 ابداع شده است؛ اما يوناني‌ها با اختراع منطق، براي اولين بار علم را از عمل جدا کردند. گرچه نظر و عمل در کنار هم معنا پيدا مي‌کند؛ اما جدايي آن توسط سقراط و افلاطون و ارسطو يک اتهام نيست و اگر برداشت اتهام‌آميز از آن صورت گيرد، همين‌جا حرفم را پس مي‌گيرم. متفکر چيزي را مطرح مي‌کند؛ اما گفته، عمل نيست.

دليل ماندگاري ارسطو در تاريخ، اثرگذاري‌اش بوده

مولف کتاب «فلسفه در بحران» ادامه داد: اگر تاريخ ارسطو را حفظ کرده، به دليل اثرگذاري او بوده است. اثر او قدرت حفظ‌شدن داشته و مفيد بوده؛ به همين دليل باقي مانده است. در آن دوره از دانش، نظر از عمل جدا شده بود. گرچه با توجه به دانش موجود، اين قضيه قابل دفاع نيست؛ اما افلاطون معتقد بود کساني که بدي مي‌کنند بدي را نمي‌شناسند و کساني که خوبي مي‌کنند خوبي را مي‌شناسند.

به دانش شهودي اهميت نمي‌دهيم

وي افزود: اين به دو تلقي متفاوت از علم منجر مي‌شود؛ گرچه به همه علوم قابل تعميم نيست، اما بعضي علوم درِ جان و دل مي‌زنند و برخي به تن و در جيب و کتاب جاي مي‌گيرند. نخستين نوع دانش، صاحب انسان است، شهودي است و او را با خود به هرکجا بخواهد مي‌برد. علم دوم، علمي است که انسان صاحب آن است و مي‌تواند از آن استفاده و يا حتي سوء استفاده کند.

اين استاد فلسفه گفت: متاسفانه ما به علم از نوع نخست، اهميتي نمي‌دهيم. کتابي مي‌خواهيم که به ما اطلاعات بدهد و دوست داريم اين اطلاعات را پيش دوستانمان نمايش بدهيم. کتابي که به ما انديشيدن ياد بدهد را نمي‌خوانيم؛ چون سودي برايمان ندارد.

وي ادامه داد: افلاطون هم مي‌گويد از اين دو، يکي علم به ايده و مثال است و ديگري علم به دانستن معمولي. با همين ديدگاه، سياست از اقتصاد جدا مي‌شد. اگر نخواهم بگويم سياست با مفهوم امروزي آن تفاوت جوهري داشته؛ اما به کلي متفاوت بوده است. سياست فضيلت بوده و ساکنان مدينه در خارج از خانه وظيفه داشتند به آن بپردازند. در صورتي که اکونومي يا علم تدبير منزل، مربوط به پشت درهاي خانه بوده و ارزش نداشته است. براي همين آزادي به علم داده مي‌شده و کساني که کار نمي‌کردند، آزادترين انسان‌ها محسوب مي‌شدند؛ چون از فعاليت خود انتفاعي نداشتند.

صرف يادگرفتن روش مشکلي را حل نمي‌کند

اردکاني با تاکيد بر اينکه سياست در دوره ما يعني اقتصاد و ديگر هيچ، توضيح داد: سوال اين‌جاست که آيا آن‌چه در قرن‌هاي اخير در غرب محقق شد، در اين‌جا نيز مي‌شود؟ علم جديد برعهده گرفت که جهان را تسخير کند؛ اما ما در کشور خودمان اين مسئوليت را بر عهده نگرفتيم و صرف ياد گرفتن روش، مشکلي را حل نمي‌کند.

مشکل ما نداشتن علم نيست؛ جدايي آن از تکنولوژي‌ست

وي تصريح کرد: کسي که پژوهش مي‌کند، متودولوژي پاس نکرده است؛ آن را در عمل آموخته است. مشکل ما در کشور، نداشتن علم نيست؛ بلکه جدايي علم و تکنولوژي است. اين دو موازي هم حرکت مي‌کنند. در جهان توسعه‌نيافته ما دانشمند داريم؛ اما تکنولوژي نداريم. آن‌ها هر کجا بروند دانشمندان بزرگي هستند؛ اما حضورشان در کشورِ توسعه‌نيافته که هم علم را مي‌خرد و هم تکنولوژي را، چه فايده‌اي دارد؟

اين استاد دانشگاه ادامه داد: در علم عصر جديد، مهم تمتع و بهره‌برداري بود. اين را هم مارکس مي‌گويد و هم فرويد. در آغاز عصر جديد خيلي چيزها يافت شد و عمل بعضي چيزها هم از دست رفت. بشر تحقيرشده خود را بازيافت و عزت نفس گرفت.

جدايي علم و عمل، مروج ريا و دروغ در جامعه است

وي در ادامه با بيان اين که ما انبار علم نيستيم، تاکيد کرد: مساله عمل و نظر از اين جهت مهم است که بدانيم چه چيز را براي چه چيز مي‌خوانيم. بايد با سوال به سراغ علم برويم تا علم ما با عمل ما متناسب باشد. بايد به فکر وحدت نظر و عمل بود. جدايي اين دو، ريا و دروغ را در جامعه افزايش مي‌دهد و اين بسيار خطرناک است.