توصيه‌هاي آقا مجتبي تهراني/
از خدا خجالت بکش و معصيت نکن! / انسان باحياء حتي «فکر گناه» هم نميکند!
از خدا حياء کن! شرم کن! انجام نده! حتي فکر معصيت هم نکن! چون عمل، براي خداوند ديگر بيروني و دروني ندارد.
به گزارش شهر، حاج آقا مجتبي تهراني در باب حيا توصيه‌هايي داشتند که در ادامه ذکر مي‌شود.
«حيا» آن وديعه الهي و غريزه انسانيه است که انسان را از اعمال زشت باز ميدارد؛ يعني چه قبل از عمل که انسان عمل را تصوير ميکند و چه بعد از عمل، حيا نقش بازدارندگي دارد. به اين معنا که روح وقتي با يک عمل زشت روبرو مي‌شود و وقتي که عمل زشت را تصوير ميکند، منفعل و منکسر مي‌شود و همين حالت موجب بازدارندگي او است و بعد از عمل هم، اين حالت بازدارندگي نسبت به تکرار آن عمل زشت پيدا مي‌شود.
حيايي که انسان نسبت به ناظر دارد، گاهي «حياء من الخلق» است، گاهي «حياء من النفس» بوده و گاهي «حياء من الملائکه» ميباشد؛ يعني فرشتگاني که مأمور ضبط اعمال انسان هستند. گاهي «حياء من اولياء الله» است. پنجمين نوع آن «حياء من الله» است، يعني از خدا خجالت کشيدن و شرم کردن.
در باب «حياء من الله» ما يک بحث معرفتي داريم و يک بحث تربيتي. در مورد بحث تربيتي، ما روايات متعددي داريم که «حيا من الله» را در روابط گوناگون مطرح ميفرمايند. يعني اين که انسان بايد با توجه به اين روابط حياء داشته باشد.
خدا مي بيند!
يک دسته از روايات هست که «اصل ناظر بودن خداوند» را مطرح ميکنند. انسان در «حياء من الخلق» از اين شرمش ميآيد که عمل زشت را در ديدگاه غير انجام دهد. حالا اگر يک ذره معرفتش بالاتر باشد، در ديدگاه فرشتگاني که او را ميبينند و اعمالش را ثبت و ضبط ميکنند، نيز حيا ميکند. دسته اول روايات، «حيا من الله» را در همين رابطه مطرح ميکنند که خداوند به اعمال تو ناظر است، تو در ديدگاه خدا هستي، اين کار را که ميکني بايد از خدا شرمت بيايد.
از خدا خجالت بکش و معصيت نکن!
حالا من به عنوان نمونه چند روايت ميخوانم که بعضيهايشان هم اشاره به آيات قرآن دارد. روايت اول از حضرت زينالعابدين(ص) است که ميفرمايد: «خف الله عز و جل لقدرته عليک» از خدا بيم داشته باش، چون او بر تو توانا است. اينطور نيست که بتواني از چنگ خدا فرار کني، خجالت بکش و معصيت نکن. خيال نکن ميتواني از عذابي که وعده کرده است فرار کني. بعد دارد «و استح منه لقربه منک» از خدا خجالت بکش، چون به تو نزديک است. اين روايت اشاره به همين معنا است که خدا ناظر است.
تو مرا نميبيني ولي من!
در آيه شريفه هم ميفرمايد «أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى» در آيات ديگري هم اشاره به قُرب و نزديکي دارد، مثلا ميفرمايد: «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَري» يا «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْکُمْ وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ» شماها نميبينيد ولي ما به او نزديکتر از شما هستيم. تو کور هستي و چشم باطنت کور است و مرا نميبيني ولي من که ميبينم که چه کار داري ميکني.
گريه شديد محبوبترين بنده خدا
در سوره يونس در آيهاي هست «وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ کُنَّا عَلَيْکُمْ شُهُوداً» هيچ کاري نيست که شما انجام دهيد مگر اينکه ما آن را ميبينيم. کارهايتان در مرئي و منظر ما است و ما داريم ميبينيم. من نميخواهم بحث تفسيري کنم، ولي اين را بگويم که «عمل» در اينجا اطلاق دارد، يعني هم اعمال درونيات را ميگيرد و هم اعمال بيرونيات را ميگيرد. من بعد ميرسم که شهود خدا هم سرّ انسان را در بر ميگيرد و هم علن او را ميگيرد. هرچه را که او انجام دهد، خدا ميبيند. «ما من عملٍ» استثنا ندارد. همه را ميگيرد.
در ذيل اين آيه روايتي آمد که است که «کان رسولالله(ص) اذا قرأ هذه الآيه بکي بکاءً شديدا» پيغمبر اکرم وقتي به قرائت اين آيه ميرسيد، به شدت گريه ميکرد. اين آيه خودش خيلي روشن است. اينها يک دسته از روايت در باب «حياء من الله» است که عرض کردم به آيات هم اشاره دارد و جنبههاي اعتقادي دارد و هم ريشههاي ايماني و دروني دارد.
خدا سِرّ و عَلَنت را ميبيند!
يک دسته ديگر رواياتي هستند که به چگونگي قُرب خداوند اشاره ميکند که من هم الآن به آن اشاره کردم و از اطلاق آيه آن را گرفتم. قُرب خداوند سرّ و علن ندارد. حياء از مردم در جايي است که در منظر مردم باشد، ولي در خفا چه؟ آنجا کسي نيست. اما در باب خدا، اشتباه نکنيد! حياي از او مثل «حياء من الخلق» نيست. اشتباه نکنيد! روايت از امام هفتم(عليهالسلام) است «فَاسْتَحْيُوا مِنَ اللَّهِ فِي سَرَائِرِکُمْ کَمَا تَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ فِي عَلَانِيَتِکُم» خيلي روشن است. از خدا در سرّتان خجالت بکشيد، همانطور که در علن از مردم خجالت مي کشيد! همه کار را جلوي مردم نميکنيد، در برابر خدا هم همينطور باشيد.
«بزرگي ناظر» و «همراهي او» دليل حيا
يک دستهاي از روايات هم در باب «حياء من الله تعالي» اينها هستند که من دستهبندي کردم. اينها خودشان دو جهت دارند که بحثش مفصّل است؛ يک، در ارتباط با جايگاه خدا نزد انسان است و دو، در ارتباط با نحوه برخورد خدا با انسان است. ما در باب اعمال ميان انسانها فرق ميگذاريم «حياء من الخلق» متناسب با افراد مختلف است. من تعبير ساده ميکنم و سطح مطلب را پايين ميآورم؛ مثلاً ما از بعضيها به خاطر جايگاهشان، خيلي شرم نمي کنيم. چون جايگاه زياد مهمّي برايشان نميبينيم.
مثلاً ميگوييم فلاني خودماني است. حالا چون جلوي او رو در بايستي نداريم، ـنعوذ باللهـ چه بسا کارهايي انجام دهيم که درست نبوده و حاضر نيستيم جلوي همه آن کارها را انجام دهيم و اگر شخص بزرگي حاضر باشد که ما با او رو در بايستي داشته باشيم اين کار را نميکنم. اينها همهاش مربوط به حياء بوده و نسبت به ناظر است.
امّا در مورد ديگر حياء به خاطر جايگاه نيست بلکه به خاطر برخورد با او است. مثلاً کسي که تنها گاهي اوقات چشممان به هم ميافتد و او را ميبينيم، با کسي که هر روز و هر شب با او برخورد ميکنيم، چشممان در چشمش ميافتد، فرق دارد. آدم از اين فرد خجالت ميکشد. در مورد اوّلي شايد بگوييم: فلاني رفت دنبال کارش! شايد کلاهمان هم پيش او نيافتد و ديگر همديگر را نبينيم و ... امّا کسي که هميشه همراه آدم است، فرق ميکند و انسان از او شرم ميکند. ما ميان اين دو نفر فرق ميگذاريم.
نحوه حياء از خداوند
در بخشي از رواياتِ ما اين مسأله مطرح است که حياي بندگان از خداوند، هم از نظر جايگاه و هم از نظر برخورد، از اين سنخ باشد. يعني مانند جايگاه کساني که پيش شما شايستگي دارند، نه کساني که ـنعوذ باللهـ سطحشان خيلي پايين است. نگاهتان به جايگاه خدا، مانند نگاه به جايگاه افراد شايسته باشد. خود ما هم اينگونه هستيم که وقتي با افراد بزرگي رو به رو ميشويم، خودمان را جمع و جور ميکنيم، که نکند يک وقت حتي اشتباهاً خلافي از ما سر بزند!
حال اگر فرد شايسته بود و بعد هم هر روز آدم با او سر و کار داشته باشد، خيلي مراقبت بيشتر مي‌شود. آدم از او شرم ميکند که عمل بدي در مرئَي و منظر او کند. در يک روايتي داريم از پيغمبر اکرم که دارد؛ «قال رسولالله(صلياللهعليهوآلهوسلم) : اسْتَحْيِ مِنَ اللَّهِ اسْتِحْيَاءَکَ مِنْ صَالِحِي جِيرَانِک» حضرت دو کلمه را کنار هم گذاشته است که اوّلي به يک مطلب اشاره داشته و دومي هم مطلب ديگري را بيان ميکند. ايشان ميفرمايد: از خدا خجالت بکش، همانطور که از همسايهاي که جايگاه رفيعي نزد تو دارد و از شايستگان است خجالت ميکشي!
گاهي انسان همسايهاي دارد که ـنعوذ باللهـ بدتر از خودش است؛ لذا جايگاهي ندارد و حياء از او معنا ندارد. نه! گاهي اوقات همسايه، آدم بزرگ و شايستهاي است، از صلحا و نيکان است. يک انسان صالح که همسايه است و هر روز و هر شب، چشمم به چشمش ميافتد، انسان چگونه از او حياء ميکند!؟
حضرت چه قدر سطح مطلب را پايين آورده است تا شايد ما از خدا خجالت بکشيم. همانطور که از همسايه شايستهات خجالت ميکشي و جلوي روي او هر کاري را انجام نميدهي، از خدا هم خجالت بکش! البته اينطور نيست که حضرت فقط بفرمايند از خدا خجالت بکشيد! نه مطلب ادامه دارد و من همينطور گام به گام پيش ميروم.
بالاترين نوع حيا
دستهاي از روايات نقش ارزشيِ «حياء من الله» را بيان ميکنند که آنها را بعداً ميگويم، چون يک بحث مستقل در اين رابطه ـانشاءاللهـ خواهم داشت. يک تقسيمبندي راجع به همين مسأله ارزشي است که مثلاً از علي(عليهالسلام) هست که «أفضل الحياء استحياؤک من الله» با فضيلتترين حياها حياي از خداوند است. چرايش را بعداً مي گويم.
اثر حياي از خداوند
يک دسته از روايات هست که اثر مترتّب بر «حياء من الله» را بيان ميکند. روايت از علي(عليهالسلام) است که فرمودند: «الحياء من الله يمحو کثيراً من الخطايا» اين هم توضيح ميخواهد که من بعداً توضيح ميدهم. من الآن خواستم فقط دستهبندي روايات را بگويم.
حق حياء از خداوند
اينها مقدمه بود براي مطلبي که در آخر جلسه گذشته مطرح کردم. حالا سراغ بحث خودم ميآيم که ما در روايات متعدّده داريم که «استحيوا من الله حق الحياء»اين روايت از پيغمبر اکرم است که از خداوند آنگونه که حق حياء است، حياء کنيد! حق حياء از خدا يعني چه؟
در روايت ديگري آمده است: «رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اسْتَحْيَا مِنْ رَبِّهِ حَقَّ الْحَيَاء» يا روايت ديگري از پيغمبر اکرم است که به ابيذر فرمود: «يَا أَبَاذَرٍّ أَ تُحِبُّ أَنْ تَدْخُلَ الْجَنَّةَ؟ فَقُلْتُ: نَعَمْ! » بعد حضرت: پس سه کار کن که آخرين آن، اين بود که «وَ اسْتَحْيِ مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ»همچنين روايت ديگري بود که شخص ديگري همين مطلب را داشت که حضرت پرسيدند: «أ کلکم يحب أن يدخل الجنة؟ قالوا: نعم يا رسول الله!» حضرت هم همان مطالبي را که در روايت ابيذر بود فرمودند و سومين مطلب اين بود که «و استحيوا من الله حق الحياء»در همه اين روايتها يک حقي آمده است. منظور از اين چيست؟
من اين مقدّمات را گفتم تا بفهميد که حق حياء يعني چه. حالا دقت کنيد که حق حيا، آنطور که سزاوار است، با آن مقدّماتي که گفتم يعني چه. ما الآن مورد به مورد پيش ميرويم.
خداوند، ناظري که هيچ چيز از او پوشيده نيست!
يک؛ خداوند ناظري است که جدا نشدني است؛ يعني هيچگاه از من جدا نميشود. او نزديکي به من است که نزديکتر از او نيست. بزرگي است که بزرگتر از او نيست. مطّلعي بر من است که مطّلعتر از او نيست. به تمام شراشر وجود من احاطه دارد؛ از درون و بيرون. مطلعي است که سرّ و علن براي او معنا ندارد.
بعداً انشاءالله ميرسم که در يک تقسيمبندي نسبت به خود اعمال، ما يک قبائح عقليّه داريم، يک قبائح شرعيّه داريم و يک قبائح عرفيّه متشرعه داريم. اينها سه چيز جدا است. قبايح عقليّه مربوط به عقل عملي است، شرعيّه مربوط به احکام شرعي است و عرفيّ? متشرعه مربوط به افراد متديّن است که آنها اين کار را زشت ميدانند.
حق حياء يعني حياء از تمام زشتيها
حق حياء اين است که انسان در هر سه رابطه از خدا خجالت بکشد. چه عملت قُبح عقلي داشته باشد، چه قُبح شرعي داشته باشد، چه قُبح عرفي در محيط متشرعه داشته باشد و بالأخره حق حياء اينطور است که اگر بخواهيم به طور مطلق بگوييم نسبت به «جميع قبائح» است.
خود ما همينطوري هستيم که با اين مقدّماتي که من گفتم بايد اينطور از خداوند حياء داشته باشيم. نتيجه اين مقدّمات همين مي‌شود. من مطلبي را از خودم تحميل نکردم. عمده اين است که بايد ببيني ناظر بودن خدا چه وسعتي دارد، تا بفهمي حق حياء چيست؟ هر حرکت قبيحي نسبت به اين سه محيط، چه دروني و چه بيروني از انسان سر بزند، بر خلاف حياء است.
انسان باحياء حتي «فکر گناه» هم نميکند!
از خدا حياء کن! شرم کن! انجام نده! حتي فکر معصيت هم نکن! چون عمل، براي خداوند ديگر بيروني و دروني ندارد. آيهاش را خواندم. يادت نرود که هيچ عملي نيست که ما آن را شهود ميکنيم. اينها همه مقدّمه «حق حياء» بود و چون من در جلسه گذشته گفتم که بعداً درباره حق حياء صحبت ميکنم اينها را گفتم.
تو بايد چنين خدايي را قبول داشته باشي! اين حرف من نيست، کلام الله است. من از خودم نگفتم، آيات قرآن اين چنين ميگويد و قابل انکار هم نيست. تازه من گفتم که بحث معرفتي نکردم. آن خودش بحث ديگري است که در جاي خودش ميگوييم درجاتي دارد و... بحث ما خيلي عرفي بود. يک بحث تربيتي و عرفي کردم که همه متوجّه شوند.
اين که روايات متعدّده ميفرمايد: از خدا خجالت بکشيد آنطور که سزاوار است! يعني اين مطلب که گفتم. هرکس سزاوار يک نوع شرم کردن و يکطور خجالت کشيدن است. آنطور که سزاوار است انسان از خدا خجالت بکشد اين است که در روابط گوناگون هر نوع عمل قبيحي را انجام ندهد.
«استحيوا من الله حق الحياء» نه يک روايت نه دو روايت، آنهايي که اهلش هستند بروند مراجعه کنند! ببينيد چه قدر پيغمبر اکرم روي آن تأکيد کرده است. چه جنبههاي شخصي و چه عمومي! من همه اينها را در جلسه گذشته گفتم. «استحيوا من الله حق الحياء»