در تهران زندگي نمي کنيم/ شهر در ظلمت فرو رفته + عکس

به گزارش خبرنگار مديريت شهري شهر، دومين نشست علمي "خاطره در شهر" با عنوان "بازخواني متن شهر به روايت خاطره" با نگاهي به متون، آثار و مستندات خاطرات جمعي در عرصه‌هاي مکتوب، سينما، تئاتر، معماري و شهرسازي با حضور کامران صفامنش، سيد محمد بهشتي، نغمه ثميني، شادمهر راستين و نوا توکلي‌مهر در خانه هنرمندان ايران برگزار شد.

در اين نشست هر يک از سخنرانان پيرامون شهر و خاطره و اثر بخشي آن در منظر شهري سخناني را بيان کردند که مشروح آن را در نوشتار زير مي خوانيد.

جان شهر را بشناسيم

در ابتدا نوا توکلي‌مهر عضو هيات مديره انجن متخصصان منظر ايران (ISLAP) گفت: واژگاني چون خاطرات شهر، تعلق خاطر چگونه شکل مي گيرند؟ واژگاني اين چنيني در يک موضوع مشترک هستند و آن موضوع فضا است.

وي افزود: در تعريف فضا و تفاوت آن با مکان مي گويند، رويدادهايي وجود دارند که منجر به تبديل فضا به مکان مي شود. چيزي نيست جز اتفاق هايي که افراد در مکان به وجود مي آورند. در واقع فضا ذات يا جوهر مکان است، فضا توسط داستان ها و رويدادها معنا مي يابد. شهري که متن و نوشته دارد شهري است که همه چيز را در خود ثبت کرده و دوست دارد براي تمامي نسل ها بازخواني شود.

توکلي مهر با بيان سوال هايي گفت: آيا هر يک از افراد مي توانند راوي شهر خود باشند و قصه شهر خود را تعريف کنند؟ آيا متن شهر مثل تهران قابل بازخواني است؟

وي عنوان کرد: زندگي فردي از خانه شروع مي شود و به اجتماع کشيده مي شود. بعد از آن زندگي شهري معنا مي يابد و در مکان هاي شهري بحث خاطرات جمعي پيش مي آيد. خاطراتي که در مکان هاي شهري وسيله قرائت و روايت شهر است. اگر در فرآيندهاي طراحي و منظر شهري جاي داستان هاي شهر، تعلق به شهر را جست و جو کنيم، مي بينيم که منظر مي تواند در تمام لايه هاي منظر تاريخي، فرهنگي، عاطفي، اجتماعي و ... جاي خود را براي گفت و گو داشته باشد.

عضو هيئت مديره انجمن متخصصان منظر ايران خاطر نشان کرد: آنچه در سينما و تئاتر به عنوان محصولات فرهنگي مي توانند در مورد فضا منتشر کنند، اين است که به عنوان امکان خوانش شهر عمل کنند. اين افراد مي توانند علاوه بر بهره برداران شهر يعني مردم، مهم ترين لايه هاي جامعه باشند که متن شهر را ضبط مي کنند و سپس بازخواني مي کنند. حتي مي توانند لايه هاي پاک شده شهر را بازخواني کنند.

توکلي مهر ادامه داد: آنچه در حوزه معماري و شهرسازي پيرامون اين موضوع وجود دارد، بسيار پيچيده است. در وهله اول بايد جان شهر را بشناسند. شهر يک ذات و جان دارد که بدون شناخت آن نمي توان به کشف جريان هايي که در اين ذات و جوهر وجود دارد پي برد. وظيفه طراحان شهر اين است که جان شهر را بشناسند تا با اين شناخت بتوانند جريان هاي شهري را کشف و جستجو کنند و آن فضا را پردازش و سپس دوباره سازي کنند.

وي تصريح کرد: متن شهر نوشته شده است و ما حق نداريم متن شهر را پاک کنيم و براي آن متن جديدي بنويسيم.اما آيا طراحي هاي دهه هاي اخير به اين مهم پاي بند بوده است و يا اين که گاهي مواقع سعي کرده است اين متن را با متن جديدي جايگزين کنند؟

توکلي مهر گفت: شهر هر آنچه را که بايد به فرد مي گويد و فرد را وادار به تکرار خطابه خود مي کند. شهر چيزي نيست که بخواهيم براي مفهوم و ذات آن تصميم گيري کرد.

خاطرات ثروت ما هستند

در ادامه شادمهر راستين فيلمنامه نويس ايراني که در رشته معماري تحصيل کرده است، گفت: سال گذشته همايشي با نام خاطره در شهر با مشارکت سازمان زيباسازي برگزار شد. در اين همايش راجع به ضد خاطره سخن گفتيم، با اين پيش فرض که همه مي دانند روايت شهر چيست و اين که خاطره چه اهميتي دارد. اما اين اتفاق نيافتاد و هنوز بايد گفت که خاطرات ثروت ما هستند.

راستين با تاکيد بر اينکه بايد ناآشنايي ها را با يکديگر شناخت، افزود: خاطرات ماده اوليه اي براي کار ما هستند که آن را مي گيريم و در طي فرآيندي به يک اثر هنري تبديل مي کنيم. از يک رويداد ثابت در يک زمان و مکان يکسان برداشت هاي متفاوت داريم که اين خاطره است و آن شکلي که آن خاطره را بيان مي کنيم روايت نام دارد.

ثميني: زيرزمين منبع خاطرات من از تهران است

ادامه اين نشست همراه بود با توضيحاتي پيرامون کتاب متولد 61 توسط نويسنده اين اثر يعني نغمه ثميني.

وي پيرامون اين اثر گفت: اين اثر روايت گر خاطرات دختري است که با بيان آن شهر را از دهه 60 تا کنون مشاهده مي کنيد.

وي افزود: نکته جالب در مورد خاطره اين است که متعلق به همه است، فارغ از پايگاه اجتماعي و مکان. اين مسئله 2 وجه دارد يک وجه به اين بر مي گردد که بخش زيادي از ما را خاطراتمان مي سازد. بخش ديگر موضوع خلاقيت است و اين که خاطره چگونه وارد سازو کار نوشتن مي شود. اين ساز و کار آنقدر بديهي است که نمي توان آن را توضيح داد. بدين معني که نويسنده يک جهان دروني دارد و يک جهان بيروني. جهان بيروني در جريان است و با سرعت نور عبور مي کند اما جهان دروني پر از اعجاب است. جهان دروني تا فعال نشود و تا جهان بيروني را فيلتر نکند هيچ چيزي بر کاغذ نوشته نمي شود. در نتيجه خاطره ها سرمايه ما هستند و اين براي هر نويسنده اي صادق است. حتي بازنويسي متون بزرگان بدون خاطرات و بدون يادآوري افراد، زمان، مکان و ... اتفاق نمي افتد.

ثميني پيرامون مکانيزم روايت شهر در اين نمايشنامه و خاطره در آن افزود: بستگي دارد شما چقدر يک نمايشنامه را به خودتان دور و يا نزديک ببينيد. اگر اثر را به خودتان نزديک ببينيد مدام در حال شخم زدن خاطرات خود هستيد. هر چند که اين کار براي شما ناخوشايند باشد اما اين امر يک سفر دروني است و اثر بخش. گاه نيز پيش مي آيد که نويسنده تعمدا اثر را از خود دور مي کند.

اين نمايشنامه نويس خاطرنشان کرد: در نمايشنامه متولد 61 مدام به خود رجوع کردم و اکثر تصاوير زمان بمباران جنگ و رفتن به زيرزمين از خاطرات من بود. زير زمين به مثابه مهم ترين مکاني که من در تهران از آن خاطره دارم.

زندگي به محيط خصوصي پناه برده است

ادامه اين مراسم با سخنراني سيد محمد بهشتي شيرازي از اساتيد دانشگاه تهران و عضو هيئت مديره سازمان زيباسازي شهرداري تهران بود که سخنان خود را با شعري از حافظ آغاز کرد و گفت: در اين شب سياهم گم گشت راه مقصود/ از گوشه اي برون آي اي كوكب هدايت.

وي گفت: اشياء به معناي عام، وجودي دارند که شأن کارکردي آن است. اما هر چيزي فراتر از شأن کارکردي اش مي تواند در نسبت با يک قصه و يا روايت قرار بگيرد و يادگاري شود و مار را به ياد چيزي بياندازد و هاله اي به دور آن بيندازد که به نسبت آن هاله اساسا شأن کارکردي اش را از دست مي دهد. مثلا يک خودنويس براي نوشتن است اما اگر يادگار پدر باشد براي ما يادگاري است و شأن کارکردي آن خودنويس موضوعيت خود را از دست مي دهد و به شأن روايي اش معتبر مي شود.

بهشتي خاطرنشان کرد: نکته ديگر اين که زماني که ما به يک محيط نا آشنا وارد مي شويم چه نسبتي با آن برقرار مي کنيم و تفاوت آن با زماني که با آن محيط آشنا هستيم چيست؟ آيا اين تفاوت به شأن روايي آن محيط بر مي گردد يا به شأن کارکردي آن محيط؟

وي گفت: زماني که در يک محيط ناآشنا هستيم گويي آن محيط براي ما تاريک است. افرادي را که در خيابان مي بينيم را ما نمي شناسيم وگرنه هر يک از آن افراد ناآشنا براي خودشان کسي هستند و دوست کودکي و يا مدرسه و آشناي شخص ديگري هستند. اين افراد نا آشنا براي ما و آشنا براي ديگري مملو از خاطره و قصه هستند.

بهشتي افزود: در تاريکي اتفاقي که براي فرد مي افتد سرگرداني و گم گشتگي است، در گم گشتگي جهت را پيدا نمي کنيم. اين سرگرداني براي ما اظطراب به بار مي آورد زيرا حس مي کنيم محيط ما را تهديد مي کند. مدام مي ترسيم با چيزي برخورد کنيم و همه اشياء محيط را آلت قتاله مي دانيم. اين چنين مي توان فهميد که چگونه محيط شهر مي تواند تهديد آميز باشد.

وي عنوان کرد: در اين محيط تاريک و ظلمت و سياهي شب بايد گفت در اين شب سياهم گم گشت راه مقصود، شهر را از دست داديم و در آن زندگي نکرديم. اساس چندين دهه است که در شهر زندگي نمي کنيم زيرا زندگي نمي کنيم و در نتيجه خاطره نداريم زيرا خاطره محصول زندگي کردن است نه رفت و آمد صرف. در نتيجه هر چه خاطره داريم در خانه است. زيرا زندگي پناه برده به فضاي خصوصي به همين دليل متولدان دهه 61 به بعد و حتي زودتر از آن خاطراتشان در فضاي شخصي شکل گرفته است. در حالي که اگر به دهه هاي قبل رجوع کنيد مي بينيد که اتفاقا در فضاي خصوصي خيلي خاطره ندارند و هر چه خاطره دارند از شهر است.

اين استاد دانشگاه با ابزار تاسف از اين که شهر در ظلمت و تاريکي قرار گرفت ادامه داد: البته اين امر شخص نبود، بلکه دلايل فرهنگي و اجتماعي خاص خود را داشت. اين قصه از سال 42 شروع مي شود و عوارض آن از سال 48 بروز مي کند. مثلا در سينما ديده مي شود از سال 48 اصلا در مکان به معناي جاي روشن و جايي که شرافت به مکانت يافته اتفاق نمي افتد. فيلم هاي ما تنها در جايي به اسم خيابان فارغ از نام آن خيابان اتفاق مي افتد. اما نمي گوييم کدام خيابان؟ خيابان انقلاب، فردوسي، وصال و ...؟ اين ها همگي با هم متفاوت است، اما ديدم که مثلا دستيار به کارگردان گفته است نام خيابان در کادر است. مي گويد نام خيابان را بپوشان اين بدين معني است که اتفاق در خيابان خاصي رخ نمي دهد تنها در خيابان به صفت کارکردي خيابان است نه خيابان به صفتي که داراي قصه، شخصيت و روايت است.

وي با انتقاد از اين که در سال هاي گذشته قصه يا شعر و به عبارتي بروز احساس شاعرانه اي راجع به شهر و مکان هايي که در آن زندگي مي کنيم بيان نشده است، خاطرنشان کرد: ما با اين مکان ها ارتباط عاطفي برقرار نکرديم و صرفا در اين محيط ها رفت و آمد داشته ايم. البته مدت زمان کمي است که اين مسئله کم رنگ شده. بدين معني که دچار گمگشتگي بودن و اطلاع از آن و اطلاع نداشتن از آن در حال متمايز شدن است.

اين عضو هيئت مديره سازمان زيباسازي شهرداري ادامه داد: گرفتاري نسل هاي جديد ما دنيا آمدن در اين گمگشتگي است. اگر امروز غصه مي خوريم که چرا چيزهايي که مي توانست حالت چراغ داشته باشد در اين ظلمت شب از دست رفته و در برخي موارد اين چراغ ها بخاطر حياتي که در برخي موارد متناسب با اين ظلمت جاري بوده شکسته شده است به اين دليل است. اين چراغ گاه درخت، گاه اسم کوچه و گاه يک بنا است.

اين استاد دانشگاه تصريح کرد: حال راه حل چيست؟ همانطور که تحولاتي منجر به تاريک شدن شهر شد به صفت شهر بودن همان تحولات منجر به روشنايي شهر مي شود به صفت شهر بودن. اگر زماني مقابل آن چراغ هايي که کورسويي داشت و به حکم اين که تنها خود را روشن مي کرد نه محيط پيرامونش را کوتاهي کرديم و آن چراغ شکست تنها راه حل اين که قدر آن چراغ ها بدانيم، چراغ هاي باقي مانده را غبار روبي کنيم و چراغ هاي جديد ايجاد کنيم.

وي افزود: ايجاد چراغ جديد گونه ممکن است؟ مثلا تصوير سازي که نويسندگان جنوب کشور انجام دادند، ساخت يک چراغ جديد است زيرا به ما کمک کردند که ما از جنوب تصوير داشته باشيم. اين خدمت بزرگي است که ما به جنوب نرفتيم اما نسبت به آن منطقه احساس داريم و در خاطره آن مکان سهيم هستيم. پس از اين نظر شاعري که راجع به شهر شعر نمي گويد، فيلمسازي که راجع به شهر فيلم نمي سازد از اين نظر مسئول است. در اين ميان آن که فيلم مي سازد و يا شعر مي گويد اما تنها به وجه کارکردي آن اين مسئله را بيان مي کند خيانت مي کند. تنها دارايي ما براي نسل هاي بعد خاطره است زيرا تمام چيزهايي که توليد مي کنيم نابود مي شود بجز خاطره که تثبيت آن توسط هنرمندان شکل مي گيرد.

از 12 هزار مکان در تهران 2 هزار مکان هم باقي نمانده

کامران صفا منش معماري که آثار ارزنده اي از خود بر جاي گذاشته است، عنوان کرد: براي من بحث خاطره در شهر با استادي ايتاليايي در دانشگاه کاليفرنيا آغاز شد. شهر از نظر تاريخ و چرخش زمان به خازني از هويت و خاطره بدل مي شود و اين خاصيت شهر است. اما واقعيت هاي زندگي معاصر مدام به شهر آسيب مي رساند. خاطره از سويي همانند قير سياه و از سوي ديگر همانند برف سفيد است. اين ترکيب اثر عجيبي دارد.

صفا منش گفت: کار روي شهري را آغاز کردم که زماني از آن متنفر بودم زيرا تصورم اين بود که اين شهر مخوف است؛ اما با گذر ساليان دريافتم که آن تهراني که آن را مخوف مي دانستم، بسيار زيبا و دلنشين بوده است.

اين معمار خاطر نشان کرد: آن تهراني که مخوف مي دانستم در سال 1369 چيزي حدود 12 هزار مکان داشت که آن را تشخيص داده بودم؛ اما امروز از آن 2 هزار مکان نيز باقي نمانده است. بجاي آن مکان ها ساختمان هاي ديگري ساخته اند.

وي با تاکيد بر اين که شهروند اگر خاطره نداشته باشد شهروند نمي شود، تصريح کرد: زماني با خود مي گفتم چرا نبايد شهردار باشم که معمار هستم و تهران را دوست دارم و براي اين شهر اين همه آرزو دارم؛ اما زماني که با شهردار صحبت کردم، ديدم اين کار اصلا کار من نيست زيرا اصولا اين شغل يک شغل سياسي است.

صفا منش در بخش ديگري از سخنان خود با تاکيد بر شناخت گذشته گفت: اين رفت و برگشت بين اکنون و گذشته باعث تبديل ذهنيت به عينيت مي شود. اگر گذشته شهر را از آن پاک کنيم، اتفاقاتي که بايد در آن بيفتد رخ نمي دهد و تبديل به شهري مي شود که همه چيزش را از دست داده و مي شود با آن همه کار کرد.

اين معمار ادامه داد: شهر امروز نمي داند با خاطره خودش چه کند. در نتيجه جايي مثل کافه نادري شده چلوکبابي که افراد از نام آن براي خودشان پول درست مي کنند. اين به اين علت بر مي گردد که اداره شهر در دست افرادي است که شهر مال خودشان نيست و در نتيجه نمي دانند با آن رابطه برقرار کنند.

کيميايي نيامد

مسعود کيميايي که قرار بود در اين نشست حاضر شود، به علت آلودگي هوا و مشکلات جسماني در بيمارستان بستري شد و در اين نشست حضور نيافت.