فجر سينما را نگه داشته؟
اكبر نبوي معتقد است با وجود مخالفت‌هاي عده‌اي با موجوديت سينما در ايران، حضور جشنواره فيلم فجر بوده كه سينما را نگه داشته است.
به گزارش شهر و به نقل از مهر، جشنواره فيلم فجر بدون اغراق بزرگترين اتفاق سينمايي هر ساله کشورمان است. اين جشنواره مانند هر جشنواره و جايزه ديگري بنابر اهدافي تاسيس شده است. زمان و نام برگزاري جشنواره فجر خود گوياي اهداف اصلي راه‌اندازي و ادامه حيات اين جشنواره است.
اما اين سوال همواره وجود دارد که هر سال تا چه ميزان اين جشنواره به اهداف اوليه خود پايبند است و در اين مسير حرکت مي‌کند؟
اکبر نبوي يکي از منتقداني است که سينماي ايران و جشنواره فيلم فجر را به خوبي مي‌شناسد. او سالهاي سال در عرصه سينما و نقد آثار سينمايي و ساختار فرهنگي و مديريت فرهنگي در کشور قلم زده است. در آستانه سي و يکمين جشنواره بين‌المللي فيلم فجر با او درباره تاثير جشنواره فيلم فجر بر ساختار کلي سينماي ايران، مديريت مهم ترين اتفاق سينمايي پس از انقلاب و اتفاقاتي که پيرامون سينماي ايران در فاصله جشنواره فجر پارسال تا امسال رخ داده است، به گفتگو نشسته‌‌ايم.
حاصل اين گفتگو را در ادامه مي‌خوانيد:
جشنواره فيلم فجر سي و يک سال است که به طور پياپي برگزار مي‌شود و برخي منتقدان و کارشناسان معتقد هستند در طول اين سالها تنها برگزار شده است و نتوانسته خروجي‌اي در حد و اندازه و شان انقلاب اسلامي داشته باشد. به نظر شما اين جشنواره بايد چه ويژگي‌هايي داشته باشد تا به هدف اصلي‌اش که براي رسيدن به آن برپا شده است، دست يابد؟
آن‌چيزي که در سالهاي پيش، از جشنواره فيلم فجر شاهد بوديم واجد چند نکته اصلي است. اول اينکه جشنواره فيلم فجر به اعتبار زمان برگزاري آن داراي يک موقعيت و مرتبه خاص در حوزه فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري کشور است.
از طرف ديگر جشنواره فيلم فجر يکي از مهمترين بنيادهاي رسميت و قوام يافتن سينما در جمهوري اسلامي است. ما حيات سينما را در سالهاي پس از انقلاب - با توجه به مخالفت‌هاي جدي‌اي که هم از سوي مراجع و هم نهادهاي ديني وجود داشت - در جشنواره فيلم فجر يافتيم و اين جشنواره کمک کرد تا موجوديت و حيات سينما کمتر مورد پرسش و ترديد قرار گيرد. در يک کلام جشنواره فجر به تداوم و تثبيت سينماي کشور کمک شاياني کرد.
* پس برخي از مخالفت‌هايي که با سينما در سالهاي اول انقلاب وجود داشت، با برگزاري جشنواره فيلم فجر برطرف شد و به نوعي جشنواره فجر به سينما مشروعيت بخشيد. اين هدف که شما از آن نام مي‌بريد براي همان سالهاي اول انقلاب کارکرد داشت.
- به هر حال من اينها را به عنوان کارکردهاي جشنواره فجر ياد مي‌کنم. جشنواره فيلم فجر مانند هر جشنواره ديگري مکاني براي ارزيابي، داوري ، قضاوت و جمع شدن خانواده سينما گرد هم طي دوره زماني خاصي نيز هست و کمک مي‌کند که سينما در کانون توجه افکار عمومي، کارشناسان، خانواده سينما، مديران دولتي و غيره قرار گيرد و اينها جزو کارکردهاي طبيعي جشنواره فيلم فجر است.
يکي ديگر از ويژگي‌هاي جشنواره فيلم فجر که البته بيشتر طي 10 الي 15 سال اول برگزاري آن مورد توجه بوده است، کشف استعدادهاي جديد است. معرفي استعدادها و هنرمند شايسته در حوزه سينما در رشته‌هاي مختلف از جمله کارکردهاي جشنواره فيلم فجر است.
اين موارد را مي‌توانيم از جمله ويژگي‌هاي مثبت جشنواره فيلم فجر به حساب آوريم اما اين جشنواره به اعتقاد من هيچگاه نتوانسته بر اساس اهداف کلان جمهوري اسلامي ايران يک استراتژي مشخص و مدوني را تعقيب کند.
* يعني جشنواره فيلم فجر با نداشتن استراتژي مشخص حتي از اهداف انقلابي خود فاصله گرفت؟
- جشنواره فيلم فجر با استناد به کارنامه آن در ادوار مختلفي که برگزار شده است، جشنواره‌اي است که تقريبا مي‌توانيم آنرا يک جشنواره بي‌هدف، باري به هر جهت، کم توجه به خاستگاه فرهنگي و تاريخي و نسبت‌هاي آن با انقلاب اسلامي که اين جشنواره در روزهاي پيروزي آن برگزار مي‌شود، بدانيم.
* به نظر شما آيا جشنواره امسال با توجه به شناختي که از برگزارکنندگان و دست‌اندرکاران فيلم‌هايي که قراراست در اين جشنواره ارائه شوند، داريد مي‌تواند جشنواره را به اهداف اصلي خود نزديک کند؟
- من طبق سابقه جشنواره‌هاي گذشته حدس مي‌زنم که جشنواره اين دوره نيز از يک جدول مناسب توليدات سينمايي مرتبط با نيازهاي بصري، فرهنگي و اجتماعي مردم برخوردار نيست؛ منظورم اين است که طبقه‌بندي موضوعي آثار اين جشنواره نيز مثل جشنواره‌هاي گذشته يک طبقه‌بندي کاريکاتوري خواهد بود.
ممکن است در اين جشنواره ما فيلم‌هاي ملودرام زياد داشته باشيم و فيلم‌هاي کمدي يا نداشته باشيم و يا بسيار کم باشد. همچنين حدس مي‌زنم محتواي فيلم‌ها در موضوعات سياسي بسيار لاغر باشد و در زمينه مسايل اجتماعي فيلم‌هاي بسيار کم و ضعيفي داشته باشيم و... . اين را مي‌شود پيش‌بيني کرد. البته اميدوارم اينگونه نباشد.
* شما از نبود استراتژي مناسب و مدون در جشنواره فيلم فجر سخن گفتيد. به نظرتان چقدر مديريت سينمايي ايران در طول اين سالها در وجود چنين ضعفي نقش داشته است؟
- بدون ترديد نقش مديريت، نقش حساس و خطيري است. مديريت البته صرفا مديريت دولتي در سينما نيست. من بارها گفته‌ام و طي سالهاي گذشته نيز عرض کرده‌ام که سينماي امروز کشور توسط سه گروه مديريت مي‌شود؛ يک گروه مديران دولتي سينما هستند که بدون ترديد نقش جدي دارند. گروه دوم خانواده سينما هستند که آنها نيز سينما را مديريت مي کنند و اصلا نبايستي نقش خانواده سينما را در مديريت سينمايي ناديده بگيرم و گروه سوم نيز مردم هستند که نقش غيرمستقيم در مديريت سينما دارند.
فعلا اگر از نقش مردم در مديريت سينما صرف‌نظر کنيم، نقش دو گروه اول در مديريت سينمايي کشور بسيار مهم است. اگر اين دو گروه در طي سال با قبول دو مساله بسيار مهم که آن حقوق و تکليف آنهاست، به سينما نگاه کنند ما شاهد شرايط بهتري در سينما خواهيم بود. اين موضوع نيز بحثي است که سالهاي سال من آن را مطرح کرده‌ام اما متاسفانه از سوي مديريت دولتي و از ناحيه خانواده سينما مورد توجه قرار نگرفته است.
* ايرادها و انتظارهايي که مطرح کرده‌ايد، دقيقا ناظر بر چه موضوعاتي است؟
- من سالها است که عرض مي‌کنم مديريت دولتي سينما داراي حقوق و تکاليفي است و به همان نسبت خانواده سينما هم داراي حقوق و تکاليفي است. متاسفانه مديريت دولتي سينما صرفا بر حقوق خود تاکيد دارد و کمتر به تکاليف خود اعتنا مي کند و به همان نسبت خانواده سينما هم صرفا به دنبال استيفاي حقوق خودش است و به دنبال عمل به تکاليف خود نيست.
به نظر من غفلت بسيار آزاردهنده در اين دو حوزه مديريتي در سينما، لطمه‌هاي جبران‌ناپذيري به حيات سينماي کشورمان وارد کرده است. اگر هر دو بخش از مديريت سينمايي کشور که بسيار مهم هستند به اين دو بخش از مسئوليت‌هاي خود توجه کنند، شايد بسياري از مشکلات، خلاءها، کمبودها و نارسايي‌هاي موجود در سينما برطرف شود و تازه در آن زمان سينما مي‌تواند يک برنامه‌ريزي مدون استراتژيک براي تداوم زيست بالنده خود و برقراري يک نسبت منطقي با نيازهاي اجتماعي داشته باشد.
* و اگر همه اين اتفاق‌ها نيفتد؟
- اگر اين اتفاق نيفتد سينما به همين شکلي که تاکنون مشاهده کرده‌ايم تدوام خواهد يافت؛ يعني در طي سال هنرمندان شاخص فيلم‌هايي مي‌سازند و ما مي‌بينم و لذت مي بريم و بخش عمده توليدات اين سينما هم توليداتي نيست که ما بتوانيم حداقل به آن افتخار کنيم و از سوي ديگر توليداتي نيست که بتواند با پيشينه تاريخي و فرهنگي اين ملت، نسبت معناداري برقرار کند.
البته اين موضوع که عرض مي‌کنم به معناي ناديده گرفتن و ناسپاسي نسبت به زحماتي که هر دو گروه از مديريت سينمايي کشور و خانواده سينما متحمل آن مي‌شوند، نيست ولي ما توقعات خودمان را نه در يک شرايط آرماني بلکه در يک شرايط طبيعي اظهار مي‌کنيم؛ آنچه عرض مي کنم مطلقا توقعات آرمانگرايانه نيست، اتفاقا به شدت واقع‌بينانه است.
* درباره نقش مردم نيز بفرماييد. آيا اعتراضاتي که بعضا از سوي مردم و نهادهاي مردمي به محصولات سينمايي کشور صورت مي‌گيرد و به ويژه وقايعي که در سالجاري اتفاق افتاد، نشان نمي‌دهد که مردم نقش نظارتي خود را در سينما يافته‌اند.
- مردم اتفاقا مديريتشان را از اين طريق اعمال نمي‌کنند من خيلي به ماهيت مردمي بودن برخي از اين اعتراضاتي که نسبت به فيلم‌ها انجام شد، اعتقاد ندارم و حدس و گمان ديگري مي‌زنم و چندان به اين اعتراضات خوش‌بين نيستم، چون معتقدم که مردمي که ما از آنان ياد مي‌کنيم به طور منطقي از مرزهاي سياسي، اخلاقي و فرهنگي کشور صيانت مي‌کنند.
به طور منطقي اگر اينها از آحاد قانونگراي جامعه باشند، بايد به صورت قانوني اعتراضات خود را پيگيري کنند. من نمي‌توانم بپذيريم که کسي از طريق قانوني اعتراض خود را پيگيري نکرده است و صرفا با اعتراض خياباني بخواهد خواسته خود را مطرح کند. من اين نوع حرکات را اعمال مديريت بر سينما که در پس آن منطقي وجود دارد، نمي‌دانم بلکه اين مسايل را فشار بر سينما قلمداد مي‌کنم.
* اين نوع قضاوت شما درباره اعتراض‌هاي مردمي به نوعي هر نوع اعتراض از سوي آحاد مردم را به حاشيه مي‌برد. ضمن اينکه نمي‌توان نقش و تاثير اينگونه اعتراض‌ها را اگر به درستي مطرح و دنبال شوند، ناديده گرفت.
- البته ممکن است اين نوع فشارها درصدي از اعمال مديريت را با خودش همراه کند و آستانه تحمل مديريت سينمايي را پايين‌تر بياورد و خطوط قرمز را افزايش دهد. ولي من فکر مي‌کنم به جاي اينکه خطوط قرمزمان را محدودتر کنيم و اجازه ندهيم که خلاقيت‌هاي سينماگران کشور بروز بيشتري پيدا کند، اين موضوع سبب ايجاد محدوديت‌هاي بيشتري مي‌شود. از اين زاويه اين اعتراضات ممکن است تاثيرگذار باشد اما منظور من از مديريت مردمي اين نبود.
مديريت مردمي در سينما اين است که مردم فيلمي را مي‌بينند و فيلمي را نمي‌بينند، از فيلمي استقبال مي‌کنند و از فيلمي استقبال نمي‌کنند. اينها سيگنال‌هايي است که مردم به توليدکنندگان سينما يا در واقع به مديران سينما اعم از مديران دولتي و خصوصي ارسال مي‌کنند و از اين طريق در فرايند توليد آثار سينمايي اعمال مديريت مي‌کنند.
* به نظر شما عملکرد مديريت دولتي سينما از سازمان سينمايي نوپا تا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي چقدر توانسته است زمينه نزديکي سينما با اهداف واقعي سينماي انقلاب اسلامي را فراهم سازد؟
- به دليل فقدان شرايط طبيعي براي اعمال مديريت سينماي کشور، با يک مديريت نسبتا هماهنگ و هم‌افق روبرو نبوده‌ايم. صرفا مديريت دولتي سينما را نمي‌گويم. منظورم مديريت دولتي و خانواده سينما به طور مشترک است. يادمان باشد که اختلافات فرساينده و کاهنده ميان خانه سينما و معاونت سينمايي که امروز سازمان سينمايي نام نهاده شده است به شدت به حيات سينما و نيز به فضاي تحمل فرهنگي لطمه‌هاي جدي وارد کرده است.
شايد امروز درباره اين دوره زماني قضاوت خيلي زود باشد. به نظرم بايد بگذاريم، زماني از اين دوران بگذرد و شايد پس از گذشت 4 الي 5 سال از اين دوره ما بتوانيم بهتر و منطقي‌تر اين دوره از مديريت دوگانه سينما را تحليل کنيم. امروز به گمان من خيلي نمي‌توان تحليل درستي از اين موضوع داشته باشيم. زيرا هنوز در اين دوره قرار داريم و سخت است که يک پديده را در دوره وقوع آن تحليل کنيم.
* مسايلي که در اين دوره اتفاق افتاد مثل بحث انحلال خانه سينما تا تشکيل کميته‌اي براي اصلاح اساسنامه آن، ديدگاه‌هاي حوزه هنري درباره سينما، مشکلاتي که براي سينما آزادي پيش آمد و ...همه در ظرف زماني امروز در حال وقوع است. آيا نبايد اين موارد را مورد واکاوي قرار داد و نکات منفي آن را همين امروز اصلاح کنيم؟
- من عرض کردم فضاي فرساينده و کاهنده. فرسايندگي و کاهندگي براي يک پديده اساسا منفي است. من اين وجه از منفي بودن وضعيت را عرض کردم اما براي يک ارزيابي درست بايد يک مقدار از اين سالهاي فاصله بگيريم و بعد بسنجيم چه اتفاقي افتاده است. در آن زمان، هم نقاط مثبت اين اتقافات را مي‌توانيم بهتر ببينم و هم نقاط منفي را مي‌توانيم بهتر بسنجيم.
به هر حال ميل به مناقشه در اين سالها به نسبت گذشته بيشتر بوده است. هم خانه سينما نسبت به مديريت دولتي سينما ميل به مناقشه داشته و هم مديريت سينما ميل بيشتري براي مناقشه با خانواده سينما داشته است و در واقع همه اين موارد به سينما ضربه زده است و هم عواطف گروهي مديريت‌هاي دوگانه را جريحه‌دار کرده و هم به گمان من فرصت‌سوزي کرده است.
حالا مسايل مربوط به نوع مواضعي که حوزه هنري درباره عدم اکران برخي فيلم‌ها گرفته است که به زعم خود اين فيلم‌ها واجد نکات منفي هستند و بعد رفتار تنبيهي شوراي صنفي نمايش براي سينما آزادي به خاطر آن رفتار حوزه و .... اينها بدون شک ضربه‌زننده است ولي آنقدر که آن نهاد اصلي سينما با باز کردن ميدان يک منازعه بيهوده براي سينما به اين مساله دامن زد و سينما از آن لطمه خورد، اين مسايل آسيب‌زا نبود.
* به هر حال اميدواريم روزي فضايي فراهم شود که بتوان همه اين مسايل آسيب‌زا را به درستي و در زمان درست شناخت و رفع کرد.
- به نظرم اين موضوع يکي از مهمترين مسايلي است که بايد به آن دقت کنيم و بايستي بدور از احساسات و جانبداري‌هاي کور، فضاهاي تحليل منطقي مناسبي فراهم کنيم. اگر يک زماني فضاي منطقي براي بررسي اين موضوع فراهم شود ما مي‌توانيم بفهميم که بر سر سينماي اين سال ها چه آمده است؛ اعم از آنچه که براي سينما مثبت يا منفي بوده است.
اين چيزهايي است که دست کم نسبت به اين دوره بايستي سرفصل‌ها و سرتيترهاي آن را مطرح بکنيم و بعدها دوستاني که اهل انديشه هستند؛ نه جنجال‌کنندگان و هوچي‌گران که در همه اصناف اجتماعي وجود دارند و در حوزه سينما هم شاهد حضور آنان هستيم، بايد اين مسايل را تحليل کنند.